૫. લક્ખણહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૨૩. ‘‘લક્ખણહારસ્સ વિસયં પુચ્છતી’’તિ વુત્તં, ‘‘કો પન તસ્સ વિસયો’’તિ વુત્તે સમાનલક્ખણા અવુત્તધમ્મા. કાયાનુપસ્સનાય સમારદ્ધાય વેદનાનુપસ્સનાદયો સુખેનેવ સિજ્ઝન્તીતિ તબ્બચનેન વેદનાગતાસતિઆદીનં વુત્તભાવો દસ્સિતો સતિપટ્ઠાનભાવેન એકલક્ખણત્તાતિ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનસ્સ સદ્ધાનુગ્ગહિતાનિ વીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ સાધનં, એવં ઇતરેસમ્પીતિ કત્વા વુત્તં. અયં અત્થો અટ્ઠકથાયમેવ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫૧) પરતો આગમિસ્સતિ. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ એકલક્ખણતાનિદ્દેસેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. પરતોતિ ચતુબ્યૂહહારવણ્ણનાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૦).

અસમ્મિસ્સતોતિ વેદનાદયોપિ એત્થ સિતા એત્થ પટિસન્ધાતિ કાયે વેદનાદિઅનુપસ્સનાપસઙ્ગેપિ આપન્ને તદસમ્મિસ્સતોતિ અત્થો.

અવયવિગાહસમઞ્ઞાતિધાવનસારાદાનાભિનિવેસનિસેધનત્થં કાયં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ, તાનિ ચ કેસાદીહિ, કેસાદિકે ચ ભૂતુપાદાયરૂપેહિ વિનિબ્ભુજિતું ‘‘તથા ન કાયે’’તિઆદિમાહ. પાસાદાદિનગરાવયવસમૂહે અવયવિવાદિનોપિ અવયવિગાહણં કરોન્તિ. નગરં નામ કોચિ અત્થો અત્થીતિ પન કેસઞ્ચિ સમઞ્ઞાતિધાવનં સિયાતિ ઇત્થિપુરિસાદિસમઞ્ઞાતિધાવને નગરનિદસ્સનં વુત્તં. અઞ્ઞો કોચિ સત્તાદિકો. યં પસ્સતિ ઇત્થિં, પુરિસં વા. નનુ ચક્ખુના ઇત્થિપુરિસદસ્સનં નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, ‘‘ઇત્થિં પસ્સામિ, પુરિસં પસ્સામી’’તિ પન પવત્તસમઞ્ઞાવસેન ‘‘યં પસ્સતી’’તિ વુત્તં. મિચ્છાદસ્સનેન વા દિટ્ઠિયા યં પસ્સતિ, ન તં દિટ્ઠં રૂપાયતનં હોતિ, રૂપાયતનં વા તં ન હોતીતિ અત્થો. અથ વા તં કોસાદિભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતં દિટ્ઠં ન હોતિ, દિટ્ઠં વા યથાવુત્તં ન હોતીતિ અત્થો. યં દિટ્ઠં તં ન પસ્સતીતિ યં રૂપાયતનં, કેસાદિભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતં વા દિટ્ઠં, તં પઞ્ઞાચક્ખુના ભૂતતો ન પસ્સતીતિ અત્થો.

ન અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સીતિ ન અઞ્ઞસભાવાનુપસ્સી, અસુભાદિતો અઞ્ઞાકારાનુપસ્સી ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

પથવીકાયન્તિ કેસાદિં પથવીધમ્મસમૂહત્તા ‘‘કાયો’’તિ વદતિ, લક્ખણપથવિમેવ વા અનેકભેદભિન્નં સકલસરીરગતં પુબ્બાપરિયભાવેન પવત્તમાનં સમૂહવસેન ગહેત્વા ‘‘કાયો’’તિ વદતિ. એવં અઞ્ઞત્થાપિ.

આકારસમૂહસઙ્ખાતસ્સાતિ અનિચ્ચતાદિઆકારસમુદાયપરિયાયસ્સ.

તીસુ ભવેસુ કિલેસેતિ ભવત્તયવિસયકિલેસે. સબ્બત્થિકન્તિ સબ્બત્થ લીને, ઉદ્ધતે ચ ચિત્તે ઇચ્છિતબ્બત્થા, સબ્બે વા લીને, ઉદ્ધતે ચ ભાવેતબ્બા બોજ્ઝઙ્ગા અત્થિકા એતાયાતિ સબ્બત્થિકા. અન્તો સઙ્કોચોતિ અન્તો ઓલીયના, કોસજ્જન્તિ અત્થો.

૨૪. ગહિતેસૂતિ ભાવનાગ્ગહણેન ગહિતેસુ, ભાવિતેસૂતિ અત્થો, વચનેન વા ગહિતેસુ. ભાવનાગ્ગહણદીપનત્થત્તા પન વચનેન ગહણસ્સ ભાવનાગ્ગહણમેત્થ પધાનં. યસ્સ સતિપટ્ઠાના ભાવિતા, તસ્સ સમ્મપ્પધાનાદયો બોધિપક્ખિયધમ્મા ન ભાવિતાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ ચ સમાનલક્ખણતાપદેસેન ઇમમત્થં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ભાવિયમાનેસુ ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તી’’તિઆદિ વુત્તં.

વિપલ્લાસા પહીયન્તિ ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો. ‘‘આહારસમુદયા કાયસ્સ સમુદયો, ફસ્સસમુદયા વેદનાનં સમુદયો (સં. નિ. ૫.૪૦૮), સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧, ૩૯; મ. નિ. ૩.૧૨૬; મહાવ. ૧; ઉદા. ૧; વિભ. ૨૨૫) વચનતો કાયાદીનં સમુદયભૂતા કબળીકારાહારફસ્સમનોસઞ્ચેતનાવિઞ્ઞાણાહારાકાયાદીનં પરિજાનનેન પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ તપ્પટિપક્ખપ્પહાનતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ચત્તારો આહારા’’તિઆદિમાહ. સબ્બત્થાતિ ‘‘ઉપાદાનેહિ અનુપાદાનો ભવતી’’તિ એવમાદીસુ.

તત્થ યસ્મા પઞ્ચ કામગુણા સવિસેસા કાયે લબ્ભન્તીતિ વિસેસેન કાયો કામુપાદાનસ્સ વત્થુ, સુખવેદનસ્સાદવસેન પરલોકનિરપેક્ખો ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૧૭૧; મ. નિ. ૧.૪૪૫; ૨.૯૪-૯૫, ૨૨૫; ૩.૯૧, ૧૧૬; સં. નિ. ૩.૨૧૦; ધ. સ. ૧૨૨૧; વિભ. ૯૩૮) પરામાસં ઉપ્પાદેતીતિ દિટ્ઠુપાદાનસ્સ વેદના, ચિત્તે નિચ્ચગ્ગહણવસેન સસ્સતસ્સ ‘‘અત્તનો સીલાદિવસેન પરિસુદ્ધપરામસનં હોતી’’તિ સીલબ્બતુપાદાનસ્સ ચિત્તં, નામરૂપપરિચ્છેદેન ભૂતં ભૂતતો અપસ્સન્તસ્સ ‘‘અત્તાભિનિવેસો હોતી’’તિ અત્તવાદુપાદાનસ્સ ધમ્મા વત્થુ, તસ્મા ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ભાવિયમાનેસુ ઉપાદાનેહિ અનુપાદાનો ભવતી’’તિ વુત્તં.

યસ્મા પન વુત્તનયેનેવ કાયો કામયોગસ્સ વત્થુ, ભવેસુ સુખગ્ગહણવસેન ભવસ્સાદો હોતીતિ ભવયોગસ્સ વેદના, સન્તતિઘનગ્ગહણવસેન ચિત્તે અત્તાભિનિવેસો હોતીતિ દિટ્ઠિયોગસ્સચિત્તં, ધમ્મવિનિબ્ભોગસ્સ દુક્કરત્તા, ધમ્માનં ધમ્મમત્તતાય ચ દુપ્પટિવિજ્ઝત્તા સમ્મોહો હોતીતિ અવિજ્જાયોગસ્સ ધમ્મા, વત્થુ, તસ્મા ચતુસતિપટ્ઠાનભાવનાય તેસુ તેસં પહાનસિદ્ધિતો યોગેહિ વિસંયુત્તતા વુત્તા. એતેનેવ આસવેહિ અનાસવતા, ઓઘેહિ નિત્તિણ્ણતા ચ સંવણ્ણિતા હોતિ કામરાગાદીનં એવ કામયોગકામાસવકામોઘાદિભાવતો.

વુત્તનયેનેવ કાયો અભિજ્ઝાકાયગન્થસ્સ વત્થુ, ‘‘દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫) દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખભૂતા વેદના વિસેસેન બ્યાપાદકાયગન્થસ્સ વત્થુ, ચિત્તે નિચ્ચાભિનિવેસવસેન સસ્સતસ્સ ‘‘અત્તનો સીલેન સુદ્ધી’’તિઆદિપરામસનં હોતીતિ સીલબ્બતપરામાસસ્સ ચિત્તં વત્થુ, સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનાભાવતો ભવવિભવદિટ્ઠિસઙ્ખાતો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો હોતીતિ તસ્સ ધમ્મા વત્થૂતિ ચતુસતિપટ્ઠાનાતિ યોજેતબ્બં.

વુત્તનયેનેવ વિસેસતો કાયો રાગસલ્લસ્સ વત્થુ, વેદના દોસસલ્લસ્સ, ‘‘ચિત્તં નિચ્ચગ્ગહણવસેન અત્તાભિનિવેસં અત્તાનં સેય્યાદિતો દહતી’’તિ ચિત્તં માનસલ્લસ્સ, વુત્તનયેનેવ ધમ્મા મોહસલ્લસ્સ વત્થૂતિ ચતુસતિપટ્ઠાનાતિ યોજેતબ્બં.

યસ્મા પન કાયાનુપસ્સનાદીહિ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ પરિઞ્ઞાતેસુ રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ, ચિત્તે હિ પરિઞ્ઞાતે સઞ્ઞાપિ પરિઞ્ઞાતાવ હોતિ, તસ્મા ‘‘વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો ચસ્સ પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તી’’તિ વુત્તં.

તથા વિસેસતો કાયે સાપેક્ખા છન્દાગતિં ગચ્છતીતિ કાયો છન્દાગતિયા વત્થુ, વુત્તનયેનેવ વેદના બ્યાપાદસ્સ નિમિત્તન્તિ સા દોસાગતિયા વત્થુ, સન્તતિઘનગ્ગહણવસેન સરાગાદિચિત્તે સમ્મોહો હોતીતિ મોહાગતિયા ચિત્તં, ધમ્મસભાવાનવબોધેન ભયં હોતીતિ ભયાગતિયા ધમ્મા વત્થૂતિ ચતુસતિપટ્ઠાનભાવનાય અગતિગમનપ્પહાનં હોતીતિ આહ ‘‘અગતિગમનેહિ ચ ન અગતિં ગચ્છતી’’તિ.

‘‘અકુસલસ્સ સોમનસ્સસ્સ વસેના’’તિ ઇદં ‘‘અયમ્પિ અત્થો સમ્ભવતી’’તિ કત્વા વુત્તં. ‘‘સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫) પન વચનતો સુખવેદનાગ્ગહણેન તત્થાનુસયનેન સમુદયસચ્ચં દેસિતન્તિ વેદિતબ્બં. દેસિતં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ દુક્ખદુક્ખગ્ગહણેન સાતિસયં દુક્ખં અરિયસચ્ચં પકાસિતં હોતીતિ પાળિયં ‘‘દુક્ખં અરિયસચ્ચં દેસિત’’ન્તિ વુત્તં. સહચરણાદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા નિદ્દેસવારવણ્ણનાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫ આદયો) વુત્તં.

લક્ખણહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.