૪. પદટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૨૨. તેસં તેસન્તિ અનવસેસપરિયાદાનં, તેન યે સુત્તે વુત્તા ચ ધમ્મા, યે ચ તેસં કારણભૂતં, તેસં સબ્બેસમ્પીતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બધમ્મયાથાવઅસમ્પટિવેધોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘કત્થ પન સો’’તિઆદિ વુત્તં.

પિયાયિતબ્બજાતિયન્તિ પેમનીયસભાવં. મિચ્છાપટિપદાતિ પમાદાપત્તિ, મિચ્છાભિનિવેસો વા. એકવારં ઉપ્પન્નાપિ પાણાતિપાતચેતના વેરપ્પસવનતો દોસસ્સ, એકવારં ઉપ્પન્નાપિ પમાદાપત્તિ, મિચ્છાભિનિવેસો વા મોહસ્સ ઉપ્પત્તિકારણન્તિ પાળિયં અવુત્તમ્પિ નયતો નિદ્ધારેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘દોસસ્સ…પે… ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ આહ. નિમિત્તત્થગ્ગહણલક્ખણં વણ્ણસણ્ઠાનં, અનુબ્યઞ્જનત્થગ્ગહણલક્ખણં અનુબ્યઞ્જનન્તિ ‘‘નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનગ્ગહણલક્ખણા’’તિ વુત્તં. તત્થ તત્થ નિમિત્તં ઇત્થિપુરિસનિમિત્તં. અનુબ્યઞ્જનં હત્થપાદહસિતકથિતાદિ. ફસ્સો પચ્ચયો એતિસ્સાતિ ફસ્સપચ્ચયા, તંભાવો ફસ્સપચ્ચયતા. અસ્સાદેતિ એતાયાતિ અસ્સાદો, તણ્હા.

વત્થૂનિ ઞેય્યધમ્મોતિ આહ ‘‘વત્થુઅવિપ્પટિપત્તિ વિસયસભાવપટિવેધો’’તિ. ઇધાધિપ્પેતં સમ્માપટિપત્તિં દસ્સેતું ‘‘સીલસમાધિસમ્પદાન’’ન્તિ વુત્તં. એકદેસુપલક્ખણવસેન, વણ્ણગન્ધરાગિસપ્પાયવસેન વા પાળિયં ‘‘વિનીલકવિપુબ્બકગ્ગહણલક્ખણા અસુભસઞ્ઞા’’તિ વત્વા ‘‘તસ્સા નિબ્બિદાપદટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં નિબ્બિદં દસ્સેન્તો ‘‘નિબ્બિદા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પરિતસ્સનતો વિસેસેતું ‘‘ઞાણેના’’તિ વિસેસિતં. તથા પવત્તન્તિ નિબ્બિદનાકારેન પવત્તનં.

યોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તિયા વિદેહરઞ્ઞો ધીતાય રુચાય જાતિસ્સરઞાણં કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણસ્સ કારણં અહોસિ, ન પન અસપ્પુરિસૂપનિસ્સયતો, અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તસ્સ તસ્સેવ રઞ્ઞો સેનાપતિનો અલાતસ્સ બીજકસ્સ દાસસ્સાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇમસ્સ ચ…પે… ઉદાહરિતબ્બો’’તિ આહ. સોતિ પસાદો. અવત્થાવિસેસોતિ સમ્પયુત્તધમ્માનં અનાવિલભાવલક્ખિતો અવત્થાભેદો. આયતનગતોતિ ઠાનગતો, રતનત્તયવિસયોતિ અત્થો. ‘‘કાયો’’તિઆદિના અવત્થાવિસેસેન વિના સભાવસિદ્ધમેવ પદટ્ઠાનં દસ્સેતિ.

ઇમસ્મિં ચ ઠાને પાળિયં પુબ્બે યેસં ધમ્માનં પદટ્ઠાનં નિદ્ધારિતં, તે ધમ્મા યેસં ધમ્માનં પદટ્ઠાનાનિ હોન્તિ, તે દસ્સેતું ‘‘અપરો નયો’’તિઆદિ આરદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. અસ્સાદમનસિકારો અયોનિસોમનસિકારલક્ખણો વુત્તો નિદસ્સનમત્તઅત્થોતિ વેદિતબ્બો, યેભુય્યેન સત્તાનં લોભવસેન અયોનિસોમનસિકારા સંવત્તન્તીત્તિ દસ્સનત્થં વા એવં વુત્તં. ઉપપત્તિ એવ ઓપપચ્ચયં, તસ્સ ભાવો ઓપપચ્ચયિકન્તિ આહ ‘‘ઉપપત્તિભવભાવેના’’તિ. વવત્થિતભાવોતિ વવત્થિતભાવો રૂપસ્સ દસ્સનાદિપટિનિયતારમ્મણકિચ્ચતા. ભવસ્સ અઙ્ગાનીતિ ભવસ્સ કારણાનિ. દુતિયે અઙ્ગાનીતિ અવયવા, કમ્મવટ્ટમ્પિ વા કારણઙ્ગભાવેન યોજેતબ્બં.

કમ્મટ્ઠાનસ્સાતિ ભાવનાય બ્રૂહના વડ્ઢના. તેસૂતિ તિત્થઞ્ઞુતાદીસુ. કલ્યાણમિત્તસ્સ સમ્મદેવ પયિરુપાસનાયપીતિ તં નિસ્સાય લદ્ધેન સબ્બાય ધમ્મસ્સવનેન ધમ્મુપસંહિતં પામોજ્જં હોતીતિ તિત્થઞ્ઞુતા પીતઞ્ઞુતાય પદટ્ઠાનં. એવં યાય વિમુત્તિયા સતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં હોતીતિ સા તસ્સ પદટ્ઠાનન્તિ અયમત્થો પાકટોતિ આહ ‘‘પુરિમાનં…પે… સુવિઞ્ઞેય્યો એવા’’તિ. સહ અધિટ્ઠાનેનાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાય સદ્ધિં. ઞાતપરિઞ્ઞા હિ તીરણપરિઞ્ઞાય અધિટ્ઠાનં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પદટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.