૩. યુત્તિહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૧૮. એવમેતસ્સ સુત્તસ્સ અત્થો ન ગહેતબ્બો, એવં પન ગહેતબ્બોતિ અગ્ગહેતબ્બગહેતબ્બાનં અત્થાનં વિજહનગ્ગહણત્થાય યુત્તાયુત્તિવિચારણાયં વજ્જેતબ્બેસુ તાવ પઠમં પટિપત્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અતથાકારેન ગય્હમાના સુત્તત્થા વિસયો’’તિ યથા ‘‘વામં મુઞ્ચ, દક્ખિણં ગણ્હા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૪; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૨૧૩). વજ્જેતબ્બભાવતો હિ સુત્તપદેહિ સુત્તત્થે વિવેચિતે ગહેતબ્બભાવો ચ અવસિટ્ઠો હોતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘મેત્તાવિહારસ્સ સતો બ્યાપાદો ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતી’તિ ન યુજ્જતિ દેસના, ‘બ્યાપાદો પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છતી’તિ યુજ્જતિ દેસના’’તિ (નેત્તિ. ૨૧).

યુત્તિનિદ્ધારણેન અયથાસભાવતો વિવેચિત્વા યથાસભાવતો ધમ્મસ્સ ગહણકારણાનિ કથેન્તો ‘‘મહન્તા અપદિસિતબ્બા એતેસન્તિ મહાપદેસા’’તિ ઇમમત્થમાહ ‘‘બુદ્ધાદયો’’તિઆદિના. પતિટ્ઠાનાનીતિ પતિટ્ઠાનસાધનાનિ. સેસેસૂતિ સઙ્ઘાપદેસાદીસુ. પઠમત્થો એવ હિ ઇધ પાળિ આગતો, વિનિચ્છયને કારણં મહાપદેસોતિ અધિપ્પાયો. સુત્તોતરણાદીતિ આદિસદ્દેન સુત્તાનોતરણાદિપિ સઙ્ગય્હતિ. સુત્તોતરણવિનયસન્દસ્સનાનિ હિ કેનચિ યથાભતસ્સ ગન્થસ્સ ‘‘ધમ્મો’’તિ વિનિચ્છયને કારણં. સુત્તાનોતરણવિનયાસન્દસ્સનાનિ ‘‘અધમ્મો’’તિ. યદિ એવન્તિ યદિ યથાભતસ્સ ગન્થસ્સ સુત્તવિનયેહિ સંસન્દનં ‘‘ધમ્મો’’તિ, અસંસન્દનં ‘‘અધમ્મો’’તિ વિનિચ્છયકારણં, એવં સન્તેતિ અત્થો. સમ્પદીયતિ ઞાપીયતિ ધમ્મો એતેહીતિ સમ્પદાયા, અક્ખાતારો.

વિનીયન્તિ રાગાદયો એતેનાતિ વિનયો, કારણં. તેનાહ ‘‘રાગાદિવૂપસમનિમિત્ત’’ન્તિ. કિં પન તં? સાધિટ્ઠાનસમથવિપસ્સનાદિધમ્મા. યે પરતો ‘‘તેચત્તાલીસં બોધઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (નેત્તિ. ૨૪) વક્ખતિ.

વિનયમહાપદેસા કપ્પિયાનુલોમતો અનુલોમકપ્પિયં નામ, તંસદિસતાય સુત્તન્તમહાપદેસાપિ અનુલોમકપ્પિયન્તિ અટ્ઠકથાવોહારો. તેન વુત્તં ‘‘યં અનુલોમકપ્પિયન્તિ વુચ્ચતી’’તિ.

યદિપિ તત્થ તત્થ પવત્તા ભગવતો પકિણ્ણકદેસના અટ્ઠકથા, સા પન ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ તેપિટકં બુદ્ધવચનં સઙ્ગાયિત્વા તસ્સ અત્થસંવણ્ણનાનુરૂપેન વાચનામગ્ગં આરોપિતત્તા આચરિયવાદો નામ. તેન વુત્તં ‘‘આચરિયવાદો નામ અટ્ઠકથા’’તિ. તિસ્સોપિ સઙ્ગીતિયો આરુળ્હો એવ હિ બુદ્ધવચનસ્સ અત્થસંવણ્ણનાભૂતો કથામગ્ગો પચ્છા તમ્બપણ્ણિયેહિ મહાથેરેહિ સીહળભાસાય ઠપિતો. અત્તનોમતિ થેરવાદો. સમેન્તમેવ ગહેતબ્બન્તિ યથા પાળિયા સંસન્દતિ, એવં મહાપદેસતો અત્થા ઉદ્ધરિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. પમાદપાઠવસેન આચરિયવાદસ્સ કદાચિ પાળિયા અસંસન્દનાપિ સિયા, સો ન ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘સુત્તેન સમેન્તો એવ ગહેતબ્બો’’તિ.

ચતૂહિ મહાપદેસેહિ યુજ્જતીતિ ચતૂહિ મહાપદેસેહિ ન વિરુજ્ઝતિ. ઇદાનિ તં અવિરુજ્ઝનાકારં દસ્સેન્તો ‘‘યેન યેના’’તિઆદિ વુત્તં. સુત્તોતરણાદિ એવ હેત્થ કારણં. તસ્સ ચ અનેકાકારતાય ‘‘પકારેના’’તિ વુત્તો. સંવણ્ણિયમાને સુત્તે સંવણ્ણનાવસેન ગહેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. આભતેનાતિ આનીતેન. સુત્તતોતિ સુત્તન્તરતો. અયઞ્હેત્થ અત્થો – કેનચિ પસઙ્ગેન સુત્તન્તરતો ઉદ્ધરિત્વા આનીતેન સુત્તપદેન સુત્તોતરણાદિના, કારણપ્પકારેન ચ ચતુમહાપદેસાવિરોધેન સંવણ્ણિયમાને સુત્તે સંવણ્ણનાવસેન અત્થજાતં ગહેતબ્બન્તિ. તેનાહ ‘‘તેન…પે… કાતબ્બા’’તિ. તત્થ યુત્તિહારયોજના કાતબ્બાતિ યુત્તિનિદ્ધારણવસેન અયં યુત્તિહારો યોજેતબ્બો. અથ વા યુત્તિહારયોજના કાતબ્બાતિ ઇમિના હારેન વક્ખમાનનયેન યુત્તિગવેસનં કત્વા તાય યુત્તિયા સબ્બહારયોજના કાતબ્બાતિ અત્થો. લક્ખણઞ્હેતં યુત્તિગવેસનાય, યદિદં યુત્તિહારો. તેનાહ ‘‘સબ્બેસં હારાનં, યા ભૂમી, યો ચ ગોચરો તેસં. ‘‘યુત્તાયુત્તપરિક્ખા’’તિ (નેત્તિ. ૪), ‘‘ઇમાય યુત્તિયા અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ કારણેહિ ગવેસિતબ્બ’’ન્તિ (નેત્તિ. ૨૦) ચ.

૧૯. યદિ વા સબ્બાનિ પદાનિ એકં અત્થં અભિવદન્તીતિ યોજના.

૨૦. જરાયં ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તન્તિ ઠિતસ્સ યં અઞ્ઞથત્તં અઞ્ઞથાભાવો, અયં જરા નામ. ખણિકમરણં ખણિકનિરોધો. સમુચ્છેદમરણં ખીણાસવાનં ખન્ધપરિનિબ્બાનં.

કેવલસ્સાતિ જરાય અમિસ્સસ્સ. અઞ્ઞાવ જરા, અઞ્ઞં મરણન્તિ ‘‘પટિઞ્ઞાતસ્સ કેવલસ્સ મરણસ્સ દિટ્ઠત્તા’’તિ હેતુ. યથા તં દેવાનન્તિ સદિસૂદાહરણં, વિસદિસૂદાહરણં પન ઇદ્ધિપાદાદયો, અન્વયબ્યતિરેકા ગહેત્વા યોજેતબ્બા.

તેહીતિ જરામરણેહિ.

‘‘જીરણભિજ્જનસભાવા’’તિ ઇમિના લેસેન તણ્હાજરામરણાનં અનઞ્ઞત્તં યોજેતિ. યદિપિ ‘‘અઞ્ઞા તણ્હા, અઞ્ઞા જરા, અઞ્ઞં મરણ’’ન્તિ સિદ્ધોવાયમત્થો, યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ન ઇદ’’ન્તિઆદિ, તથાપિ સક્કુણેય્યપરિહારાયં ચોદનાતિ અજ્ઝારુળ્હં તત્થ દોસં દસ્સેતું ‘‘યદિ ચ યથા જરામરણ’’ન્તિ પાળિપવત્તાનિ દસ્સેન્તો ‘‘યદિ…પે… દસ્સેતી’’તિ આહ. ભાવોતિ અધિપ્પાયો. એતેસન્તિ તણ્હાજરામરણાનં.

‘‘ઇમાય યુત્તિયા અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ કારણેહિ ગવેસિતબ્બ’’ન્તિ ચ કેચિ પઠન્તિ, બ્યઞ્જનતોપિ ગવેસિતબ્બં, અઞ્ઞત્થ અત્થતો અઞ્ઞત્થમ્પીતિ અધિપ્પાયો. તમેવ બ્યઞ્જનતો અઞ્ઞત્થં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘સલ્લોતિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમેસન્તિ સલ્લધૂપાયનાનં. ઇચ્છાવિપરિયાયેતિ ઇચ્છિતાલાભે, અપ્પચ્ચયસમવાયે વા. ઇદમ્પિ સમત્થનં હોતિ યથાધિપ્પેતસ્સ અઞ્ઞત્થસ્સ બ્યતિરેકદસ્સનભાવતો. જરામરણવિપરિયાયેતિ જરામરણે અસતિ. ન હિ યથાધિપ્પેતજરામરણાભાવે તણ્હા ન હોતીતિ.

દ્વિધા વુત્તાતિ દ્વિપ્પકારેન વુત્તા, દ્વિક્ખત્તું વા વુત્તા. યં ઇદં…પે… આરમ્મણકરણવસેન વા અભિલપનન્તિ એવં કિરિયાપરામસનં યોજેતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં. વિસેસોતિ અયં એતાસં ઇચ્છાતણ્હાનં પકતિસઙ્ખાતો વિસેસો. ‘‘દ્વીહિ નામેહી’’તિપિ પાળિ. યદિપિ એવન્તિ કામં વિસયવિસેસેસુ એવં યથાવુત્તઅવત્થાવિસેસેન ઇચ્છાતણ્હાનં અત્થિ કાચિ ભેદમત્તાતિ અત્થો. સભાવતો પન ભેદો નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તથાપી’’તિ આહ.

ઇચ્છન્તીતિ કામેન્તિ. તણ્હાયના પાતુકામતા. સન્તાપનટ્ઠેનાતિ પરિદહનભાવેન. આકડ્ઢનટ્ઠેનાતિ અવહરણટ્ઠેન. સરિતાનીતિ રાગવસેન અલ્લાનિ. તંસમ્પયુત્તપીતિવસેન સિનિદ્ધાનિ સિનેહિતાનિ. વિસત્તિકાતિ વિત્થતા રૂપાદીસુ તેભૂમકધમ્મેસુ બ્યાપનવસેન. વિસટાતિ પુરિમવેવચનમેવ ત-કારસ્સ ટ-કારં કત્વા વુત્તં. વિસાલાતિ વિપુલા. વિસક્કતીતિ પરિસક્કતિ સહતિ. રત્તો હિ રાગવત્થુના પાદેન તાળિયમાનોપિ સહતિ. ‘‘ઓસક્કનં, વિપ્ફન્દનં વા વિસક્કન’’ન્તિ વદન્તિ. અનિચ્ચાદિકં નિચ્ચાદિતો ગણ્હન્તી વિસંવાદિકા હોતિ. વિસંહરતીતિ તથા તથા કામેસુ આનિસંસં દસ્સેન્તી વિવિધેહિ આકારેહિ નેક્ખમ્માભિમુખપ્પવત્તિતો ચિત્તં સંહરતિ સંખિપતિ. વિસં વા દુક્ખં, તં હરતિ, વહતીતિ અત્થો. દુક્ખનિબ્બત્તકસ્સ કમ્મસ્સ હેતુભાવતો વિસમૂલા, વિસં વા દુક્ખાદિભેદા વેદના મૂલં એતાયાતિ વિસમૂલા, દુક્ખસમુદયત્તા વિસં ફલં એતિસ્સાતિ વિસફલા. રૂપાદિદુક્ખસ્સેવ પરિભોગો એતાય, ન અમતસ્સાતિ વિસપરિભોગા. સબ્બત્થ નિરુત્તિવસેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યો પનેત્થ પધાનો અત્થો, તં દસ્સેતું પુન ‘‘વિસતા વા પના’’તિઆદિ વુત્તં.

સિનેહનં પેમકરણં. બન્ધનટ્ઠેનાતિ સંયોજનટ્ઠેન. આસીસનટ્ઠેનાતિ ઇચ્છનટ્ઠેન. અભિનન્દનટ્ઠેનાતિ અસ્સાદનટ્ઠેન, સમ્પટિચ્છનટ્ઠેન વા.

૨૧. અનભિરતીતિ ઉક્કણ્ઠા. ઞાણનિબ્બિદાતિ નિબ્બિદાનુપસ્સના. યથા ચ દુક્ખૂ…પે… ચારેસુ યુત્તિ વુત્તાતિ યોજના.

સુખાપટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞા સુખાપટિપદાખિપ્પાભિઞ્ઞા સુખાપટિપદાદયો. યો દુક્ખાય પટિપદાય વિસેસં અધિગન્તું ભબ્બો, તસ્સ સુખાપટિપદાયોગ્યસ્સ વિય કરિયમાના ધમ્મદેસના વિસેસાવહા ન હોતિ, તસ્મા સા ન યુત્તાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘રાગચરિતો’’તિઆદિના. રાગચરિતસ્સ તથા તથા કામાનં આદીનવં, ઓકારં, સંકિલેસં, નેક્ખમ્મે આનિસંસઞ્ચ અવિભાવેત્વા આદિતો વિપસ્સનાકથાવ કરિયમાના ન વિસેસાવહા હોતિ આસયસ્સ અસોધિતત્તાતિ એતમત્થં દસ્સેન્તો પાળિયં ‘‘વિપસ્સના…પે… દેસના’’તિ આહાતિ વેદિતબ્બં. સેસપદેસુપીતિ યથા ‘‘રાગચરિતસ્સા’’તિઆદિના રાગચરિતકોટ્ઠાસવસેન પાળિયં દેસનાય અયુત્તિ વુત્તા, ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ દોસચરિતકોટ્ઠાસાદીસુપિ ‘‘દોસચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ અસુભં દેસેય્યા’’તિઆદિના પાળિયં અવુત્તોપિ યથાસમ્ભવમત્થો નિદ્ધારેત્વા વત્તબ્બો. કસ્મા પન યુત્તિહારે અયુત્તિનિદ્ધારણા કતાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. સેસેસુપિ એસેવ નયોતિ સેસેસુપિ દોસચરિતાદિવસેન નિદ્ધારિતેસુ અયુત્તિગવેસનેસુ અયમેવ ઉપાયો. અનુલોમપ્પહાન’’ન્તિપિ પાળિ, સો એવત્થો.

‘‘યાવતિકા ઞાણસ્સ ભૂમી’’તિ એતેન યુત્તિહારસ્સ મહાવિસયતં દસ્સેતિ. કસ્મા પનાયં મહાવિસયોતિ? યુત્તિવિચારભાવતો, સંવણ્ણેતબ્બસ્સ ચ ધમ્મસ્સ નાનાનયનિપુણાદિગુણવિસેસયોગતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તં કિસ્સ હેતૂ’’તિ આહ.

અપરભાગેતિ પચ્છાભાગે. મેત્તાવિહારિભાગસ્સ અપરિહીનતાવચનતો અયોગો વુત્તો. તેનાહ ‘‘સતો’’તિ. યથાવુત્તકારણતો એવાતિ પટિપક્ખત્તા એવ.

પહાનેકટ્ઠભાવતો દિટ્ઠિમઞ્ઞિતસ્સ. આદીનવદસ્સનેન વિતક્કં જિગુચ્છન્તા દુતિયજ્ઝાનસ્સ આસન્નઉપચારજ્ઝાનધમ્માપિ વિતક્કારમ્મણા ન હોન્તિ, પગેવ દુતિયજ્ઝાનધમ્માતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘આરમ્મણકરણત્થો હેત્થ સહગતસદ્દો’’તિ.

એવં યુત્તિહારલક્ખણં આગમતો યુત્તાયુત્તવિચારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ આગમાનુગતાય યુત્તિયાપિ તં દસ્સેતું ગુણમુખેન દોસવિભજનં વિભજન્તો ‘‘અપિચેત્થા’’તિઆદિમાહ. તં ઉત્તાનત્થમેવ.

યુત્તિહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.