સાસનપટ્ઠાનવારવણ્ણના

૮૯. સઙ્ગહવારાદીસૂતિ સઙ્ગહવારઉદ્દેસનિદ્દેસવારેસુ. સરૂપતો ન દસ્સિતં, અત્થતો પન દસ્સિતમેવાતિ અધિપ્પાયો. તમેવ હિ અત્થતો દસ્સનત્થં ઉદાહરણભાવેન નિક્ખિપતિ, યથા મૂલપદેહિ પટ્ઠાનં નિદ્ધારેતબ્બન્તિ. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ગહો’’તિ ઇદં મૂલપદપટ્ઠાનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞતો નિદ્ધારેતબ્બતાય કારણવચનં ‘‘સતિ અનુપ્પવેસે તતો વિનિગ્ગામો સિયા’’તિ. પટ્ઠાનન્તિ એત્થ પ-ઇતિ ઉપસગ્ગપદં, તં પન ‘‘વિભત્તેસુ ધમ્મેસુ યં સેટ્ઠં, તદુપાગમુ’’ન્તિઆદીસુ વિય પકારત્થજોતકન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પકારેહિ ઠાન’’ન્તિઆદીસુ વિય પકારત્થજોતકન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પકારેહિ ઠાન’’ન્તિ આહ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં નેત્તિપ્પકરણે. તસ્સાતિ દેસનાસઙ્ખાતસ્સ પરિયત્તિસાસનસ્સ. તથાભાવદીપનન્તિ વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપેન પવત્તિતત્તા સંકિલેસભાગિયતાદિપ્પકારેહિ ઠિતભાવેન દીપેતબ્બત્તા ‘‘દીપિસ્સતીતિ દીપન’’ન્તિ કત્વા. પતિટ્ઠહન્તિ અધિસીલસિક્ખાદયો સમુદાયરૂપેન ગહિતા. એતેહિ સંકિલેસધમ્માદીહિ, સંકિલેસધમ્માદીનં અધિસીલસિક્ખાદીનં પવત્તનુપાયતા અનુપુબ્બિકથાય સામુક્કંસિકાય ધમ્મદેસનાય દીપેતબ્બા. તેસન્તિ સંકિલેસધમ્માદીનં. પુન તેસન્તિ સુત્તાનિ સન્ધાયાહ.

ગોટ્ઠાતિ વજા. પટ્ઠિતગાવોતિ ગતગાવો. આગતટ્ઠાનસ્મિન્તિ સીહનાદસુત્તં (મ. નિ. ૧.૧૫૬) વદતિ. પવત્તગમનત્તા એત્થાતિ વચનસેસો. અથ વા ગચ્છતિ એત્થાતિ ગમનં, દેસનાઞાણસ્સ નિસ્સઙ્ગવસેન પવત્તગમનદેસભાવતો પટ્ઠાનં નામાતિ અત્થો. વોમિસ્સાતિ ‘‘સંકિલેસભાગિયઞ્ચ વાસનાભાગિયઞ્ચા’’તિઆદિના દુકતિકચતુક્કભાવેન મિસ્સિતા.

સંકિલેસભાવે ઞાપેતબ્બે પવત્તં, તં વિસયં કત્વા દેસિતન્તિ અત્થો, અત્થમત્તવચનઞ્ચેતં, સંકિલેસભાગે ભવન્તિ સદ્દનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘સંકિલેસભાગિક’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ સંકિલેસભાગો એતસ્સ અત્થિ, સંકિલેસભાગે વા નિયુત્તં, સંકિલેસભાગસ્સ વા પબોધનસીલં સંકિલેસભાગિકં, તદેવ સંકિલેસભાગિયન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. પદાલનં સમુચ્છિન્દનં, પદાલનસન્નિસ્સયતા ચેત્થ પદાલનગ્ગહણેન ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. અસેક્ખેતિ અસેક્ખધમ્મે. તેસં વોમિસ્સકનયવસેનાતિ તેસં સંકિલેસભાગિયાદીનં ચતુન્નં પટિક્ખેપાપટિક્ખેપવોમિસ્સકનયવસેન.

‘‘તાનિ પન છ દુકા’’તિઆદિના પદાનં ગહણપરિચ્છેદતો વવત્થાપનતં વત્વા પરતો ‘‘સાધારણાનિ કતાની’’તિ પદસ્સ અત્થસંવણ્ણનાય સયમેવ સરૂપતો દસ્સેસ્સતિ. ‘‘અનુદ્ધરણે કારણં નત્થી’તિ વત્વા ઉદ્ધરણે પન કારણં દસ્સેન્તો ‘‘તથા હિ વક્ખતી’’તિઆદિના પાળિમાહરિ. વોદાનં નામ સંકિલેસતો હોતિ સંકિલિટ્ઠસ્સેવ વોદાનસ્સ ઇચ્છિતત્તા. યસ્મા વોદાનં તદઙ્ગાદિવસેન સંકિલેસતો વિસુજ્ઝનં, તસ્મા ‘‘તં પન અત્થતો વાસનાભાગિયાદિ એવ હોતી’’તિ વુત્તં. તત્થ તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનેહિ વોદાનં વાસનાભાગિયાદિવસેન હોતિ, સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધીહિ વોદાનં નિબ્બેધભાગિયવસેન, અસેક્ખભાગિયવસેન વોદાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા એવ વેદિતબ્બં. યાયં દેસના રાગાદિભાગિની સિયા, સા સંકિલેસભાગિયા. યાયં દેસના ચાગાદિભાગિની સિયા, સા વાસનાભાગિયા. યા પન આપત્તિવિચ્છેદની સાવસેસં, અનવસેસઞ્ચ, સા નિબ્બેધભાગિયા, અસેક્ખભાગિયા ચ.

‘‘તણ્હાસંકિલેસભાગિયં સુત્ત’’ન્તિઆદિના પઠમમેવ સંકિલેસભાગસ્સ દસ્સિતત્તા વુત્તં ‘‘સંકિલેસો તિવિધો…પે… વિસયદસ્સનત્થં આરદ્ધ’’ન્તિ. ભવરાગો ભવપત્થના. ઉપ્પજ્જતીતિ ન વિગચ્છતિ. તત્ર તત્ર ભવેતિ યદિ વા કામભવે, યદિ વા રૂપભવે, યદિ વા અરૂપભવે. પદન્તરસંયોજનવસેનાતિ દુકનયેનેવ પદન્તરેન યોજનવસેન. મિસ્સિતાનિ કતાનીતિ સંસટ્ઠાનિ કતાનિ.

એકકચતુક્કવસેન દસ્સિતબ્બાનિ પદાનિ એવ ગહેત્વા આવુત્તિનયદસ્સનવસેન મિસ્સેત્વા અવસિટ્ઠદુકવસેન, તિકચતુક્કવસેન ચ ઇતરે અટ્ઠ પટ્ઠાનભાગા દસ્સિતાતિ આહ ‘‘તાનિયેવ યથાવુત્તાનિ અટ્ઠ સુત્તાની’’તિઆદિ. ચત્તારો એકકાયેવ પાળિયં આદિતો દસ્સિતા. છદુકા પાળિયં આગતા ચત્તારો, અટ્ઠકથાયં દ્વેતિ. ચત્તારો તિકા પાળિયં આગતા દ્વે, અટ્ઠકથાયં દ્વેતિ. દ્વે ચતુક્કા પન અટ્ઠકથાયમેવ આગતા. ‘‘પાળિયં અનાગતા’’તિ ઇદં સરૂપતો અનાગમનં સન્ધાય વુત્તં, નયતો પન આગતભાવો દસ્સિતો એવ. યે પનેત્થ પાળિયં અનાગતા, તેસં ઉદાહરણાનિ પરતો દસ્સયિસ્સામ.

સોળસહીતિ સોળસવિધેહિ. ન હિ તાનિ સુત્તાનિ સોળસેવ, અથ ખો સોળસપ્પકારાનીતિ મૂલગણનં ઠપેત્વા કારણસુત્તલદ્ધેન સઙ્ખારગબ્ભેન તદનુરૂપો યો ગણનવિત્થારો, તસ્સ પત્થરણવિધિ પટ્ઠાનનયો. ઇમિના…પે… નત્થીતિ યથાવુત્તપટ્ઠાનવિનિમુત્તો પરિયત્તિસાસનપ્પદેસો ન વિજ્જતિ યથારહં તંતંપટ્ઠાનભાવેન પવત્તત્તાતિ દસ્સેતિ. યદિ સુત્તગેય્યાદિ નવવિધં પરિયત્તિસાસનં યથાવુત્તપટ્ઠાનવસેનેવ પવત્તં, તત્થ કથમિધ અનિદસ્સિતાનં ગાથાદીનં સંકિલેસભાગિયાદિભાવો ગહેતબ્બોતિ પઞ્હં સન્ધાય ‘‘ગાથાય ગાથા અનુમિનિતબ્બા’’તિઆદિપાળિ પવત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘કથં પના’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ અયં ગાથા વિયાતિ ‘‘કામન્ધા જાલસઞ્છન્ના, મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, ઉદ્ધં અધો સબ્બધિ વિપ્પમુત્તો, યસ્સ સેલૂપમં ચિત્ત’’ન્તિઆદિના ઇધ ઉદાહટગાથા વિય. ગાથાતિ અઞ્ઞાપિ તેપિટકે બુદ્ધવચને આગતા ઇધ અનુદાહટા. સંવણ્ણનાકાલે સમ્મુખીભાવેન ‘‘અયં ગાથા વિયા’’તિ વુત્તા યા કાચિ ગાથા ‘‘સંકિલેસભાગિયા’’તિ વા ‘‘સંકિલેસવાસનાનિબ્બેધઅસેક્ખભાગિયા’’તિ વા અનુમિનિતબ્બા નયગ્ગાહેન ઞાપેતબ્બાતિ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સંકિલેસ…પે… જાનિતબ્બાતિ અત્થો’’તિ. વા-સદ્દો હિ ઇધ અવુત્તવિકપ્પનત્થો. સેસપદેસૂતિ વેય્યાકરણસુત્તપદેસુ.

૯૦. અરિયાનં ધમ્મન્તિ ચારિત્તવારિત્તભેદં સીલાચારં. એકન્તકરણીયસ્સ અકરણમ્પિ વીતિક્કમો એવ.

અવિજ્જાદિકે સંકિલેસધમ્મે તદઙ્ગાદિવસેન ધુનાતીતિ ધોના વુચ્ચતિ પઞ્ઞા. પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનપઞ્ઞાતિ પન પકરણેન અવચ્છિન્નત્તા વુત્તં. તં અતિક્કમિત્વા ચરન્તોતિ પચ્ચયાનં અપચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચયપરિભોગે આદીનવં અપસ્સન્તો ઇણપરિભોગવસેન પરિભુઞ્જન્તો ન પરિમુચ્ચતિ નિરયાદિદુક્ખતો, વટ્ટદુક્ખતો ચ.

કુક્કુજનકં નામ કદલિયા પુપ્ફનાળિ. પરાભવાયાતિ વિનાસાય. તથાતિ યથા ફલપાકન્તા કદલી, એવં વેળુનળાપિ ઓસધિજાતિકત્તાતિ ઉપસંહારત્થો તથા-સદ્દો. તેનાહ ‘‘ફલં વેળું ફલં નળ’’ન્તિ.

સુખેત્તેપીતિ પિ-સદ્દેન કો પન વાદો ઊસરાદિદોસદુટ્ઠેસુ ખેત્તેસૂતિ દસ્સેતિ. ‘‘છકણ…પે… અત્થો’’તિ એતેન યથાવુત્તઅભિસઙ્ખરણાભાવેન બીજદોસદુટ્ઠન્તિ દસ્સેતિ.

૯૧. સજ્જિતન્તિ સઞ્જિતં. અપરિક્ખતેતિ પટિપક્ખેહિ ધમ્મેહિ અવિક્ખમ્ભિતે અરોગે.

યાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘કિં સુતં મયા, કિં વા સુણામી’’તિ કુસલં ગવેસી ચરતિ, સા ધમ્મોજપઞ્ઞા કિસ્સવા નામ. દુબ્ભાસિતાતિ દુટ્ઠુ ભાસિતા, ઇસ્સામચ્છરિયદોસાદીહિ દુટ્ઠા વા ભાસિતા.

૯૨. વિચિનાતીતિ વિસેસતો ચિનાતિ પસવતિ.

વિગતભૂતાતિ વિગતસચ્ચ. તેનાહ ‘‘અલીકવાદી’’તિ.

અવજાતપુત્તાતિ લામકપુત્ત. ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા નિહીનવુત્તિતં સન્ધાય વદતિ. નેરયિકોતિ નિરયે નિબ્બત્તનકો. પાપકમ્મિનો પપતન્તિ એત્થાતિ પપતં, નરકં.

તણ્હાદીનં સભાવભેદતોતિ તણ્હાદિટ્ઠિદુચ્ચરિતાનં તણ્હાયનવિપરીતદસ્સનદુટ્ઠચરિતતાસઙ્ખાતસભાવવિભાગતો. અવત્થાભેદતોતિ તણ્હાય છન્દપેમલોભરાગનન્દીપિપાસામુચ્છાદયો, દિટ્ઠિયા ગાહપરામાસમિચ્છાભિનિવેસવિસુકવિપ્ફન્દિતવિપરીતદસ્સનાદયો, દુચ્ચરિતસ્સ તિરચ્છાનપેત્તિવિસયઅસુરયોનિગામિતાદયો અવત્થાવિસેસા. ચ-સદ્દેન તેસં કામતણ્હાદિરૂપતણ્હાદિઅત્તાનુદિટ્ઠાદિસસ્સતગાહાદિકાયદુચ્ચરિતાદિ- પાણાતિપાતાદિપ્પકારભેદો સઙ્ગય્હતિ.

૯૩. વિપુલન્તિ ઉળારં, તેલાદીહિ ચેવ ધનધઞ્ઞાદીહિ ચ પહૂતસન્નિચયન્તિ અત્થો. સમ્બાધાતિ જનસંમદ્દસઙ્ઘટા.

દણ્ડેન ન હિંસતીતિ એત્થ વુત્તં યં દણ્ડનિધાનં, તં વટ્ટવિવટ્ટનિસ્સિતં. તદુભયસ્સાપિ ફલં દસ્સેન્તો ‘‘સો પુગ્ગલો’’તિઆદિમાહ.

૯૪. કિઞ્ચતિ તંસમઙ્ગિનં વિમદ્દતીતિ કિઞ્ચનં, રાગાદિ, પલિબુન્ધતિ કુસલપ્પવત્તિં નિવારેતીતિ પલિબોધો, રાગાદિયેવ, કિઞ્ચનમેવ પલિબોધો કિઞ્ચનપલિબોધો. અથ વા કિઞ્ચનઞ્ચ પલિબોધો ચ કિઞ્ચનપલિબોધો, આમિસકિઞ્ચિક્ખઞ્ચ રાગાદિસંકિલેસો ચાતિ અત્થો.

વિસેસિતન્તિ વિલોમં, વિસમં કિરિયન્તિ અત્થો. રાજભણ્ડન્તિ ઓરોધે સન્ધાય વદન્તિ.

યાચયોગોતિ યાચનયોગો, યાચકાનં મનોરથપરિપૂરણતો. તેનાહ ‘‘યાચિતબ્બયુત્તો’’તિ. દાનયુત્તોતિ સતતં દાનકિરિયાસમઙ્ગી. દાનસંવિભાગરતોતિ એત્થ દાનં નામ અત્થિકાનં યથાધિપ્પાયપટિયત્તપરિચ્ચાગો, સંવિભાગો અત્તના પરિભુઞ્જિતબ્બતો અપ્પમત્તકતોપિ સંવિભજનં. ઇમેહિ ખો…પે… હોતીતિ એત્થ હોતિસદ્દેન ‘‘સમન્નાગતો’’તિ પદં સમ્બન્ધિતબ્બં, ન ‘‘સોતાપન્નો’’તિ દસ્સેતું ‘‘સોતાપન્નો…પે… હોતી’’તિ વુત્તં. તેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગમો હિ ઇધ વિધીયતિ, ન સોતાપન્નભાવો, તેન સોતાપન્નલક્ખણમેતે ધમ્મા, ન સોતાપન્નભાવલક્ખણન્તિ દસ્સેતિ. તથા હિ ‘‘સોતાપન્નેન…પે… લબ્ભમાનતં દસ્સેતી’’તિ વુત્તં.

૯૫. લપતિ કથેતિ એતેનાતિ લપનં, ઓટ્ઠં.

૯૭. મુદિતોતિ દિબ્બસમ્પત્તિયા પમુદિતો.

૯૯. કિઞ્ચાપિ ઉદતારીતિ તરણકિરિયા અતીતભાવેન વુત્તા, તરણમેવ પન ગહેત્વા આહ ‘‘ઓઘતરણસ્સ અરિયમગ્ગકિચ્ચત્તા’’તિ. એવં વિપ્પમુત્તો, વિમુત્તોતિ ચ એત્થ મુચ્ચનકિરિયાયપિ વત્તબ્બં.

૧૦૦. પાતુ-સદ્દપુબ્બકો ભવન્તિ-સદ્દો સિયા ઉપ્પાદપરિયાયો સિયા આવિભાવપરિયાયોતિ ‘‘પાતુભવન્તી’’તિ પદસ્સ ‘‘ઉપ્પજ્જન્તિ, પકાસેન્તિ ચા’’તિ અત્થો વુત્તો. પાતુભૂતધમ્મસ્સાતિ ઉપ્પન્નબોધિપક્ખિયધમ્મસ્સ, વિભૂતચતુસચ્ચધમ્મસ્સ વા. નો કલ્લોતિ ન યુત્તો. સહેતુધમ્મન્તિ એત્થ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માવ ગહિતા, ન પચ્ચયધમ્માતિ? નયિદમેવં દટ્ઠબ્બં પચ્ચયધમ્માનમ્પિ પચ્ચયુપ્પન્નભાવાનતિવત્તનતો. અથ વા સહેતુધમ્મન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો પધાનભાવેન વુત્તો, પચ્ચયધમ્મો પન ગુણભાવેનાતિ એવમેત્થ ઉભયેસં વુત્તભાવો વેદિતબ્બો.

આરઞ્ઞકન્તિ આરઞ્ઞકઙ્ગસમન્નાગતં. અઞ્ઞાતોતિ પરિચયવસેન ન ઞાતો, અસંસટ્ઠોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘નિચ્ચનવો’’તિ.

બ્યાપાદવિહિંસાવિતક્કવિરહે વેરિપરિસઙ્કાય અભાવે અકિત્તિપરિમુત્તીતિ એવમાદીહિપિ કારણેહિ કોધપ્પહાનેન સુખં સુપતિ. કોધપરિળાહાભાવો પન પાકટતરોતિ આહ ‘‘કોધ…પે… સયતી’’તિ. વિસમૂલસ્સાતિ એત્થ વિસસરિક્ખતાય ‘‘વિસ’’ન્તિ દુક્ખં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘દુક્ખવિપાકસ્સા’’તિ. સુખન્તિ ચેતસિકસુખં. અક્કુટ્ઠસ્સ પચ્ચક્કોસિત્વા ચ પચ્ચક્કોસનહેતુ ઉપ્પજ્જતીતિ યોજના.

૧૦૧. સલ્લુબ્બાહનં સલ્લુદ્ધરણં.

વિસયભેદેન, પવત્તિઆકારભેદેન ચ અનેકભેદત્તા કામસઞ્ઞાય વુત્તં ‘‘યાય કાયચી’’તિ.

દાનમુખેનાતિ દાનેન મુખભૂતેન, દાનં પમુખં કત્વાતિ અત્થો.

‘‘અરિયમગ્ગસમ્પાપનવસેના’’તિ ઇમિના અનુકમ્પાનુદ્દયાનં એકન્તાનવજ્જતમેવ વિભાવેતિ. ‘‘અનુકમ્પા’’તિ પદસ્સત્થવિવરણં ‘‘કરુણાયના’’તિ, ઇતરસ્સ ‘‘મેત્તાયના’’તિ.

૧૦૨. પકતિઆદીતિ આદિસદ્દેન અણુઇસ્સરપજાપતિપુરિસકાલાધિટ્ઠાયકારિઆદિકે સઙ્ગણ્હાતિ.

કામેસૂતિ કામગુણેસુ રૂપાદિવિસયેસુ.

બહલકિલેસતાયાતિ બહુલકિલેસભાવેન. પુબ્બહેતુમન્દતાયાતિ વિવટ્ટૂપનિસ્સયસ્સ કુસલસ્સ અકતત્તા.

ચિત્તવૂપસમભાવનાયાતિ ચિત્તવૂપસમકરભાવનાય સમથવિપસ્સનાય.

પરિસ્સયા સીલાદિપરિપૂરણસ્સ પરિબન્ધભૂતા કિલેસા એવ. અનરિયા પઞ્ઞાસીસં ઉક્ખિપિત્વા ઠાતુમેવ ન સક્કોન્તીતિ વુત્તં ‘‘ઞાણસિરેન અધોસિરા હુત્વા’’તિ.

૧૦૩. ભગવતો, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ વસનયોગ્યભાવો, તેહિ નિવુત્થભાવો ચ તસ્સ સાતિસયો વણ્ણોતિ વુત્તં ‘‘પઠમગાથાય જેતવનસ્સ વણ્ણં કથેત્વા’’તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, નિન્ને વા યદિ વા થલે;

યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યક’’ન્તિ. (ધ. પ. ૯૮; થેરગા. ૯૯૧);

ઇધ ધમ્મસદ્દો સમાધિપરિયાયો ‘‘એવંધમ્મા તે ભગવન્તો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૩; મ. નિ. ૩.૧૯૮; સં. નિ. ૫.૩૭૮) વિયાતિ આહ ‘‘ધમ્મોતિ સમાધી’’તિ સમાધિપક્ખિકા ધમ્મા સતિવાયામા.

નાનુગચ્છેય્યાતિ નાનુતસેય્ય. અનુતસનમેવ હિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ અનુગમનં. પટિવિપસ્સેય્યાતિ વિપસ્સનાસમ્મસનમાહ. યમકતો, હિ ખણિકતો, પટિપાટિતો ચ સમ્મસનં વિપસ્સનાયપિ સમ્મસનતો પટિવિપસ્સના નામ. સા હિ વિપસ્સનાય દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનમાનસમુગ્ઘાટનનિકન્તિપરિયાદાનહેતુતાય વિસેસતો પટિપક્ખેન અસંહીરઅસંકુપ્પનહેતુભૂતા પરિબ્રૂહના હોતિ. ‘‘પુનપ્પુનં…પે… અપ્પેન્તો’’તિ એતેન નિબ્બાનારમ્મણધમ્માનુબ્રૂહનં યથા ‘‘બ્રૂહેતા સુઞ્ઞાગારાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૬૪) દસ્સેતિ.

યં કિઞ્ચિ અપદિસિત્વા પટિઞ્ઞાદાનં સઙ્ગરો. સો પન અત્તનો કિચ્ચવિસેસં અપદિસિત્વા મિત્તસન્થવવસેન વા કાલાગમનં અપદિસિત્વા કિઞ્ચિક્ખાનુપ્પદાનેન વા પટિબાહકરણં અપદિસિત્વા બલગ્ગબોધવસેન વા સિયાતિ તસ્સ મિત્તકરણાદિપરિયાયતં સન્ધાયાહ ‘‘સઙ્ગરોતિ…પે… નામ’’ન્તિ. એવં પટિપન્નત્તાતિ એવં અનિચ્ચસઞ્ઞામુખેન તિયદ્ધકેસુ સઙ્ખારેસુ અપ્પમાદપ્પટિપત્તિયા પટિપન્નત્તા.

દિબ્બચક્ખુ સુવિસુદ્ધન્તિ સાવસેસા દેસનાતિ આહ ‘‘યં સચ્છિકરોતી’’તિ. રૂપાયતનઞ્હેત્થ અધિપ્પેતં.

૧૦૪. અન્તન્તિ સઙ્ખારાનં પારિમન્તભૂતં. વેદાનન્તિ મગ્ગઞાણવેદાનમેવ. અરહત્તાધિગમેન અન્તં પરિયોસાનં ગતત્તા. કમ્મવિપાકવટ્ટાનં, કિલેસવટ્ટસ્સાપિ ચ ઉસ્સદેન ઉપચયેન ઉસ્સદા, રાગાદયો.

સુક્કોભાસતાય સુક્કા, અભિવિસિટ્ઠગ્ગહા. સબ્બાનિ વા તારકરૂપાનિ સુક્કા. વિન્દતીતિ ઉપલભતિ, પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો.

‘‘અજ્ઝત્તં વિપસ્સનાભિનિવેસો હોતી’’તિ ઇદં ‘‘સકેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ પારગુભાવસ્સ વિસેસિતત્તા વુત્તં, તઞ્ચ ખો અભિનિવેસેનેવ દેસિતં. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૪૬; પટિ. મ. ૧.૩) વુત્તં. પારગુતા ચ તેસં ખન્ધાનં પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન હોતિ. તતો ચ નેસં હેતુભૂતસમુદયે, તદપ્પવત્તિલક્ખણે નિરોધે, નિરોધગામિનિયા પટિપદાય ચ પહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયપારિપૂરિવસેન ઇતરસચ્ચેસુપિ પારગુભાવો વુત્તો એવ હોતિ. સબ્બસો હિ સકઅત્તભાવબોધેનપિ ચતુસચ્ચાભિસમયો હોતિયેવ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ઇમસ્મિંયેવ બ્યામમત્તે કળેવરે સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકે લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેમિ, લોકસમુદયઞ્ચા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૧.૧૦૭; અ. નિ. ૪.૪૫). અથ વા સકેસુ ધમ્મેસૂતિ અત્તનો ધમ્મેસુ. અત્તધમ્મા નામ અત્થકામસ્સ કુલપુત્તસ્સ સીલાદિધમ્મા. સીલસમાધિપઞ્ઞાદયો હિ વોદાનધમ્મા એકન્તહિતસુખસમ્પાદનતો પુરિસસ્સ સકધમ્મા નામ, ન અનત્થાવહા સંકિલેસધમ્મા વિય પરધમ્મા. તેસં સીલાદીનં પારિપૂરિયા પારં પરિયન્તં ગતોતિ પારગૂ. ‘‘અક્કુલ પક્કુલ’’ઇતિ એવં વિહિંસનકપયોગં. અજકલાપેન (ઉદા. ૭) હિ તદા ભગવન્તં ભીસાપેતુકામેન કતં યક્ખગજ્જિતં ‘‘અક્કુલ પક્કુલ’’ ઇતિ ઇમિના આકારેન સત્તાનં સોતપથં અગમાસિ, તસ્મા તં ‘‘અક્કુલં પક્કુલકરણ’’ન્તિ વુત્તં.

નાભિનન્દતીતિ ‘‘અયં મં દટ્ઠું આગતા’’તિ ન તુસ્સતિ. યસ્મા પન ‘‘ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૮૮) વિય સમ્પટિચ્છનત્થોપિ અભિનન્દસદ્દો હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચિત્તેન ન સમ્પટિચ્છતી’’તિ. ન સોચતીતિ ‘‘મયા અસમ્મોદિતા ગચ્છતી’’તિ ન ચિત્તસન્તાપં આપજ્જતિ. ‘‘સઙ્ગા સઙ્ગામજિં મુત્ત’’ન્તિ ઇદં અભિનન્દસોચનાનં અભાવસ્સ કારણવચનં.

તેનાતિ ઉદકે ન્હાનેન. તેનેવાહ ‘‘ન ઉદકેન સુચી હોતી’’તિ. તસ્સત્થો – ઉદકુમ્મુજ્જનાદિના નેવ સત્તાનં સુચિ પાપતો સુદ્ધિ નામ હોતીતિ. ઉદકુમ્મુજ્જનાદીનિ હિ ઇધ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘ઉદક’’ન્તિ વુત્તં. ઉદકેનાતિ વા ઉમ્મુજ્જનાદિકિરિયાસાધનભૂતેન ઉદકેન સત્તાનં સુચિ પાપસુદ્ધિ ન હોતીતિ. અથ વા સુચિતેન યથાવુત્તેન ઉદકેન પાપમલતો સુદ્ધો નામ સત્તો ન હોતીતિ. યદિ સિયા, સબ્બેસમેવ મચ્છબન્ધાનં પાપસુદ્ધિ સિયા. તેનાહ ‘‘બહ્વેત્થ ન્હાયતી જનો’’તિ. માતુઘાતાદિપાપકમ્મકારીનં, અઞ્ઞેસઞ્ચ ગોમહિંસાદીનં ઉદકં ઓરોહન્તાનં અન્તમસો મચ્છકચ્છપે ઉપાદાય સબ્બેસમ્પિ પાપસુદ્ધિ સિયા, ન પનેવં હોતિ. કસ્મા? ન્હાનીયપાપહેતૂનં અપ્પટિપક્ખભાવતો. યઞ્હિ યં વિનાસેતિ, સો તસ્સ પટિપક્ખો. યથા આલોકો અન્ધકારસ્સ, વિજ્જા અવિજ્જાય, ન એવં ન્હાનં પાપસ્સ, તસ્મા નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં ‘‘ન ઉદકેન સુચી હોતી’’તિ. યેન પન સુચિ હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યમ્હિ સચ્ચઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સચ્ચન્તિ વચીસચ્ચઞ્ચ વિરતિસચ્ચઞ્ચ. અથ વા સચ્ચન્તિ ઞાણસચ્ચઞ્ચેવ પરમત્થસચ્ચઞ્ચ. ધમ્મોતિ સેસો અરિયધમ્મો. સચ્ચસ્સ પનેત્થ વિસું ગહણં તસ્સ બહુકારતાદસ્સનત્થં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

જાતિબલનિસેધકન્તિ જાતિમત્તબ્રાહ્મણાનં ભોવાદિકાનં પટિસેધકં. જાતિવાદસ્સ વા નિસેધકં, ‘‘ન જચ્ચા બ્રાહ્મણો હોતી’’તિ (સુ. નિ. ૬૫૫) હિ વુત્તં. થેરો હિ તથાવાદેન તે અનિગ્ગણ્હન્તોપિ નિગ્ગણ્હન્તો વિય હોતીતિ કત્વા વુત્તં.

૧૦૫. વિમુત્તિયન્તિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુયં.

સવાસનન્તિ એત્થ ખીણાસવસ્સાપિ અખીણાસવસદિસકાયવચીપયોગહેતુભૂતા સન્તાને કિલેસભાવના વાસના નામ આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧૫; ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.પિલિન્દવચ્છત્થેરવત્થુ) વસલવોહારો વિય, સહ વાસનાયાતિ સવાસનં, ભાવનપુંસકઞ્ચેતં ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) વિય. યથાવુત્તવાસનમ્પિ અસેસેત્વાતિ અત્થો. કુમ્મગ્ગપરિહરણવસેન મગ્ગસમ્પટિપત્તીતિ મગ્ગે કુસલો અમગ્ગેપિ કુસલો એવ હોતિ. ભગવા પન સબ્બઞ્ઞુતાય સબ્બત્થેવ કુસલોતિ આહ ‘‘મગ્ગે ચ અમગ્ગે ચ કોવિદો’’તિ.

૧૦૬. તમેન યુત્તોતિ યથાવુત્તતમો તસ્સ અત્થીતિ તમો, પુગ્ગલો. અપ્પકાસભાવેન ઠિતા ખન્ધાવ તમો. આલોકભૂતોતિ જાતિગુણાલોકો, પાકટગુણોતિ અત્થો.

કિલેસમયં બન્ધનં ‘‘દળ્હ’’ન્તિ વદન્તિ. યતો સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તા બુદ્ધાવ નં છિન્દન્તિ, ન અઞ્ઞે.

દુચ્છેદનત્થેન સતિપિ દળ્હભાવે સિથિલવુત્તિતં તસ્સ દીપેતું ‘‘બન્ધનભાવમ્પી’’તિઆદિમાહ. તેન ‘‘અહો સુખુમતરં ખો, ભિક્ખવે, મારબન્ધન’’ન્તિ વુત્તં.

૧૦૭. યદિપિ ચેતના કુસલાકુસલસાધારણા, અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ઇધાધિપ્પેતોતિ તસ્સ વસેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અકુસલચેતનાવસેન ચેતેતી’’તિ આહ. ચેતનં અભિસન્દહનં, ચિત્તસ્સ બ્યાપારાપત્તિભાવેન પવત્તીતિ અત્થો. યસ્મા પન ચેતના યદા વિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેતિ, તદા દિગુણુસ્સાહાદિગુણવાયામા વિય હુત્વા પાકટં પયોગં નિપ્ફાદેતિ, તસ્મા ‘‘પકપ્પેતી’’તિ વુત્તા. પાકટપ્પયોગકપ્પનઞ્હેત્થ પકપ્પનં અધિપ્પેતં. તેનાહ ‘‘તમેવ પકપ્પેતી’’તિ. પચ્ચયટ્ઠો ઇધ આરમ્મણત્થોતિ વુત્તં ‘‘પવત્તિયા પચ્ચયો હોતી’’તિ.

૧૦૮. યથા જલસમુદ્દસ્સ વીચિસમુટ્ઠાનવસેન લબ્ભમાનો વેગો ‘‘વીચિમયો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં ચક્ખુસમુદ્દસ્સાપિ રૂપાવભાસનવસેન લબ્ભમાનો વેગો ‘‘રૂપમયો’’તિ વુત્તો. એસેવ નયો સેસેસુપિ. આવિઞ્છનતોતિ આકડ્ઢનતો, આકડ્ઢનઞ્ચેત્થ સન્તાનસ્સ તન્નિન્નભાવહેતુતાય દટ્ઠબ્બં.

સમુદનં કિલેસતેમનં, અવસ્સવહેતુતા, કિલેસાનં ઊમિઆદિસદિસતા સમાવટ્ટનેન સત્તાનં અનત્થાવહતાય વેદિતબ્બા. ઉપરૂપરિવેગુપ્પત્તિયા ઉપગતસ્સ ઉટ્ઠાતું અપ્પદાનેન, ગુણસારવિનાસનેન ચ કોધુપનાહાદીનં ઊમિઆદિસદિસતા દટ્ઠબ્બા.

અભિમુખો નન્દતીતિ તદારમ્મણં સુખં સોમનસ્સં સાદિયન્તો સમ્પટિચ્છતિ. અભિવદતીતિ તણ્હાભિનિવેસવસેન અભિનિવિસ્સ વદતિ. તઞ્હિસ્સ અભિનિવેસં દીપેતું ‘‘અહો સુખ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અજ્ઝોસાનં અધિમુચ્ચનભૂતાય તણ્હાય તણ્હાવત્થુકસ્સ અનુપવિસિત્વા આવેણિકતાકરણન્તિ આહ ‘‘અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતીતિ ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા’’તિ.

૧૦૯. ‘‘કસ્મા’’તિઆદિના સન્તાપદુક્ખાનં અસુપ્પતિકારતં આહ ‘‘યેન વા પકારેના’’તિ. યેનાતિ યેન વા કામજ્ઝોસાનદિટ્ઠિજ્ઝોસાનભૂતેન મિચ્છાભિનિવેસપ્પકારેન. ગહટ્ઠપબ્બજિતા તથારૂપં કત્વા અત્તનો વડ્ઢિઞ્ચ મઞ્ઞન્તિ. અવડ્ઢિ એવ પન હોતિ તસ્સ પકારસ્સ વડ્ઢિયં અનુપાયભાવતો ચ ઉપાયભાવતો ચ અવડ્ઢિયં. તથાપીતિ તત્થ તત્થ ઇચ્છાવિઘાતં પાપુણન્તોપિ. યસ્મા ઇતો બાહિરકા સબ્બેન સબ્બં ભવનિસ્સરણં અપ્પજાનન્તો મન્દકિલેસં દીઘાયુકં સુખબહુલં એકચ્ચં ભવં તેનેવ મન્દકિલેસાદિભાવેન ‘‘નિબ્બાન’’ન્તિ સમનુપસ્સન્તિ, તસ્મા ભવેન ભવવિપ્પમોક્ખં વદન્તીતિ.

ભવદિટ્ઠિસહગતા તણ્હા પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપેન ભવતણ્હાતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘ભવતણ્હાતિઆદીસુ વિયા’’તિ.

યત્થાતિ યસ્મિં ભવે.

તતો એવાતિ ભૂતરતિયા એવ. અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્હિ સત્તાનં છન્દરાગો બલવા હોતિ. અનવસેસતોતિ અનવસેસેન, ન કિઞ્ચિ સેસેત્વા.

સંસારસોતસ્સ અનુકૂલભાવેન ગચ્છતીતિ અનુસોતગામી. તસ્સેવ પટિક્કૂલવસેન નિબ્બિદાનુપસ્સનાદીહિ પવત્તતીતિ પટિસોતગામી, અચલપ્પસાદાદિસમન્નાગમેન ઠિતસભાવોતિ અત્થો.

૧૧૦. ‘‘પલબ્ભતિ, નિખજ્જતી’’તિઆદીસુ વિય ઉપસગ્ગો પદવડ્ઢનમત્તન્તિ આહ ‘‘અભિજાતિકોતિ જાતિયો’’તિ. કણ્હધમ્મસમન્નાગતત્તા વા કણ્હો. પઠમવયેપિ મજ્ઝિમવયેપિ પાપસમઙ્ગી હુત્વા ઠિતો કણ્હધમ્મે અભિજાયતિ, પચ્છાપિ પાપં પસવતીતિ અત્થો. સુક્કોતિ વા એત્થ વુત્તવિપરિયાયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૧૧. પુરિમસ્મિન્તિ પુરિમસ્મિં પદે. વિસયે ભુમ્મં તત્થ દેય્યધમ્મસ્સ પતિટ્ઠાપનતો. દુતિયે અધિકરણે, તદધિકરણઞ્હિ નિબ્બાનન્તિ. ગહટ્ઠપબ્બજિતકિચ્ચેસુ વા વિસિટ્ઠધમ્મદસ્સનત્થં પચ્ચયદાનારહત્તાનં સમધુરતાનિદ્દેસો. અથ વા યેન યેન પન વત્થુનાતિ રૂપારૂપનિરોધાદિના તણ્હાવત્થુના. અમરાવિક્ખેપવત્થુઆદિનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન સુભસુખાદિમિચ્છાભિનિવેસવત્થું સઙ્ગણ્હાતિ. યથા વા તણ્હાદિટ્ઠિદુચ્ચરિતાનં વસેન સંકિલેસભાગિયસ્સ સુત્તસ્સ વિભાગો, એવં સમથવિપસ્સનાસુચરિતવસેન તણ્હાવોદાનભાગિયાદિસુત્તવિભાગોતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘તણ્હા…પે… નિદ્દિસિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

ઇદં એવં પવત્તન્તિ યથા દુચિન્તિતાદિવસેન બાલો હોતિ પુગ્ગલો, એવં તસ્સ દુચિન્તિતચિન્તિતાદિભાવનાવસેન પવત્તં ઇદં સંકિલેસભાગિયં નામ સુત્તન્તિ પુબ્બે સંકિલેસધમ્મવિભાગેન વુત્તં ઇદાનિ સામઞ્ઞતો સઙ્ગહેત્વા વદતિ. ઇદં વાસનાભાગિયં સુત્તન્તિ એત્થાપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

કિલેસટ્ઠાનેહીતિ કિલેસાનં પવત્તિટ્ઠાનેહિ. કિલેસાવત્થાહીતિ કિલેસાનં પવત્તિઆકારવિસેસેહિ. કામરાગાદીહિ સંયુજ્જતિ કામરાગાદિહેતુ કમ્મવિપાકાદિના. સતિપિ તેસં કાલન્તરવુત્તિયં સંયુત્તો નામ હોતિ, યતો કામરાગાદયો ‘‘સંયોજન’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ. ઉપાદિયતીતિ દળ્હં ગણ્હાતિ પવત્તેતિ. સેસં વુત્તનયત્તા, ઉત્તાનત્તા ચ સંવણ્ણિતં.

૧૧૨. ઉદાહરણવસેનાતિ નિદસ્સનવસેન, એકદેસદસ્સનવસેનાતિ અત્થો. સકલસ્સ હિ પરિયત્તિસાસનસ્સ સોળસહિ પટ્ઠાનભાગેહિ ગહિતત્તા. યથા તદેકદેસાનં સોળસન્નમ્પિ પટ્ઠાનભાગાનં ગહણં ઉદાહરણમત્તં, તેસં પન સોળસન્નં એકદેસગ્ગહણં ઉદાહરણન્તિ કિમેત્થ વત્તબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘એકદેસદસ્સનવસેનાતિ અત્થો’’તિ. કસ્મા પનેત્થ પાળિયં પટ્ઠાનસ્સ એકદેસોવ ઉદાહટો, ન અવસેસોતિ? નયનિદસ્સનત્થં. ઇમિના નયેન અવસેસોપિ પટ્ઠાનભાવો વેદિતબ્બોતિ.

તત્થ ‘‘અપ્પમ્પિ ચે સંહિત ભાસમાનો…પે… સ ભાગવા સામઞ્ઞસ્સ હોતી’’તિ (ધ. પ. ૨૦) ઇદં વાસનાભાગિયઞ્ચ અસેક્ખભાગિયઞ્ચ. એત્થ હિ ‘‘અપ્પમ્પિ ચે સંહિત ભાસમાનો’’તિ ઇદં વાસનાભાગિયં, ‘‘સ ભાગવા સામઞ્ઞસ્સ હોતી’’તિ ઇદં અસેક્ખભાગિયં.

તથા મઘદેવસુત્તં. તત્થ હિ ‘‘ભૂતપુબ્બં, આનન્દ, ઇમિસ્સાયેવ મિથિલાયં મઘદેવો નામ રાજા અહોસિ ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મે ઠિતો મહાધમ્મરાજા, ધમ્મં ચરતિ બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ નેગમેસુ ચેવ જનપદેસુ ચ, ઉપોસથઞ્ચ ઉપવસતિ ચાતુદ્દસિં, પઞ્ચદસિં, અટ્ઠમિઞ્ચ પક્ખસ્સા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૩૦૮), ઇદં વાસનાભાગિયં. ‘‘ઇદં ખો પનાનન્દ, એતરહિ મયા કલ્યાણં વત્તં નીહરિતં એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૮૯) ઇદં અસેક્ખભાગિયં. ‘‘પમાદં અપ્પમાદેન, યદા નુદતિ પણ્ડિતો’’તિ (ધ. પ. ૨૮) ઇદં નિબ્બેધભાગિયં. ‘‘પઞ્ઞાપાસાદ…પે… અવેક્ખતી’’તિ (ધ. પ. ૨૮) ઇદં અસેક્ખભાગિયન્તિ ઇદં નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ અસેક્ખભાગિયઞ્ચ.

તથા ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાની’’તિ (સં. નિ. ૫.૪૯૩) સુત્તં. તત્થ ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ તીણીતિ? અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં અઞ્ઞિન્દ્રિય’’ન્તિ ઇદં નિબ્બેધભાગિયં, ‘‘અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિય’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૪૯૩) ઇદં અસેક્ખભાગિયં.

રટ્ઠપાલસુત્તં (મ. નિ. ૨.૨૯૩ આદયો) સંકિલેસભાગિયઞ્ચ વાસનાભાગિયઞ્ચ અસેક્ખભાગિયઞ્ચ. તત્થ હિ ‘‘ઊનો લોકો અતિત્તો તણ્હાદાસો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૩૦૬) સંકિલેસો વિભત્તો, ‘‘એકો વૂપકટ્ઠો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૨૯૯) અસેક્ખધમ્મા, ઇતરેન વાસનાધમ્માતિ.

‘‘ધમ્મે ચ યે અરિયપવેદિતે રતા, અનુત્તરો તે વચસા મનસા કમ્મુના ચ;

તે સન્તિસોરચ્ચસમાધિસણ્ઠિતા, સુતસ્સ પઞ્ઞાય ચ સારમજ્ઝગૂ’’તિ. (સુ. નિ. ૩૩૨);

ઇદં વાસનાભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ અસેક્ખભાગિયઞ્ચ. એત્થ હિ ‘‘ધમ્મે ચ યે અરિયપવેદિતે રતા’’તિ અયં વાસના, ‘‘અનુત્તરા…પે… સણ્ઠિતા’’તિ અયં નિબ્બેધો, ‘‘સુતસ્સ પઞ્ઞાય ચ સારમજ્ઝગૂ’’તિ અસેક્ખધમ્મા.

તથા ‘‘સદ્ધો સુતવા નિયામદસ્સી’’તિ ગાથા (સુ. નિ. ૩૭૩). તત્થ હિ ‘‘સદ્ધો સુતવા’’તિ વાસના, ‘‘નિયામદસ્સી વગ્ગગતેસુ ન વગ્ગસારિ ધીરો, લોભં દોસં વિનેય્ય પટિઘ’’ન્તિ નિબ્બેધો, ‘‘સમ્મા સો લોકે પરિબ્બજેય્યા’’તિ અસેક્ખધમ્મા.

સબ્બાસવસંવરો પરિસ્સયાદીનં વસેન સબ્બભાગિયં વેદિતબ્બં. તત્થ હિ સંકિલેસધમ્મા, લોકિયસુચરિતધમ્મા, સેક્ખધમ્મા, અસેક્ખધમ્મા ચ વિભત્તા. અસબ્બભાગિયં પન ‘‘પસ્સં પસ્સતી’’તિઆદિકં (મ. નિ. ૧.૨૦૩) ઉદકાદિઅનુવાદનવચનં વેદિતબ્બં. એવમેતસ્મિં સોળસવિધે સાસનપટ્ઠાને એતે તણ્હાદિવસેન તયો સંકિલેસભાગા, વોદાનાદિવસેન તયો વાસનાભાગા, સેક્ખાનં સીલક્ખન્ધાદીનં વસેન તયો નિબ્બેધભાગા, અસેક્ખાનં સીલક્ખન્ધાદીનં એવ વસેન તયો અસેક્ખભાગા, તેસં વસેન મૂલપટ્ઠાનાનિ એવ દ્વાદસ હોન્તિ. તાનિ પન વિત્થારનયેન વિભજિયમાનાનિ છન્નવુતાધિકાનિ ચત્તારિ સહસ્સાનિ હોન્તિ. યથાદસ્સનં પનેતાનિ ઉદ્ધરિતબ્બાનિ. તાનિ પન યસ્મા સઙ્ગહતો કામતણ્હાદિવસેન તયો તણ્હાસંકિલેસભાગા, સસ્સતુચ્છેદવસેન દ્વે દિટ્ઠિસંકિલેસભાગા, કાયદુચ્ચરિતાદિવસેન તયો દુચ્ચરિતસંકિલેસભાગાતિ અટ્ઠ સંકિલેસભાગા. ધમ્મામિસાભયદાનવસેન તિવિધં દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, કાયસુચરિતાદિવસેન તિવિધં સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, સમથવિપસ્સનાવસેન દુવિધં ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂતિ અટ્ઠેવ વાસનાભાગા.

સદ્ધાનુસારી સદ્ધાવિમુત્તો ધમ્માનુસારી દિટ્ઠિપ્પત્તો કાયસક્ખીતિ (પુ. પ. માતિકા ૭.૩૨-૩૬; પુ. પ. ૨૬-૩૦) પઞ્ચન્નં સેક્ખાનં પચ્ચેકં તયો સીલાદિક્ખન્ધાતિ પન્નરસ નિબ્બેધભાગા, સુઞ્ઞતાનિમિત્તાપણિહિતભેદા પઞ્ઞાવિમુત્તાનં તયો અગ્ગફલધમ્મા, તેસુ પચ્ચેકં તયો તયો સીલાદિક્ખન્ધા, તથા ઉભતોભાગવિમુત્તાનન્તિ અટ્ઠારસ, સિક્ખિતબ્બાભાવસામઞ્ઞેન અસઙ્ખતધાતું પક્ખિપિત્વા એકૂનવીસતિ અસેક્ખભાગા, ઇતિ પુરિમાનિ એકતિંસ, ઇમાનિ એકૂનવીસતીતિ સમપઞ્ઞાસ સંકિલેસભાગિયાદિધમ્મા હોન્તિ. તસ્મા ઇમેસં સમપઞ્ઞાસાય સંકિલેસભાગિયાદિધમ્માનં વસેન સમપઞ્ઞાસ સુત્તાનિ હોન્તિ.

યસ્મા ચ તે પઞ્ઞાવિમુત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તવિભાગં અકત્વા અસઙ્ખતાય ધાતુયા અગ્ગહણેન નિપ્પરિયાયેન અસેક્ખભાગાભાવતો નવેવ અસેક્ખભાગાતિ સમચત્તાલીસ હોન્તિ, તસ્મા પેટકે ‘‘ચત્તારીસાય આકારેહિ પરિયેસિતબ્બં, પઞ્ઞાસાય આકારેહિ સાસનપટ્ઠાનં નિદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ (પેટકો. ૨૧) ચ વુત્તં. સઙ્ગહતો એવ પન પુબ્બે વુત્તવિત્થારનયેન સોળસ હોન્તિ, પુન તિવિધસંકિલેસભાગિયાદિવસેન દ્વાદસ હોન્તિ, પુન તણ્હાદિટ્ઠિદુચ્ચરિતસંકિલેસતણ્હાદિટ્ઠિદુચ્ચરિતવોદાનભાવેન છ હોન્તિ, પુન સંકિલેસભાગિયં વાસનાભાગિયં દસ્સનભાગિયં વાસનાભાગિયં અસેક્ખભાગિયન્તિ પઞ્ચ હોન્તિ, પુન મૂલપટ્ઠાનવસેન ચત્તારિ હોન્તિ, પુથુજ્જનભાગિયસેક્ખભાગિયઅસેક્ખભાગિયભાવેન તીણિ હોન્તિ, પુન સંકિલેસભાગિયવોદાનભાગિયભાવેન દ્વે એવ હોન્તિ. પટ્ઠાનભાવેન પન એકવિધમેવ, ઇતિ પટ્ઠાનભાવેન એકવિધમ્પિ સંકિલેસવોદાનભાગિયભાવેન દુવિધન્તિ વિભાગતો યાવ છન્નવુતાધિકં ચતુસહસ્સપ્પભેદં હોતિ, તાવ નેતબ્બં. એવમેતં પટ્ઠાનં સઙ્ગહતો, વિભાગતો ચ વેદિતબ્બં.

ઇમસ્સાપિ પટ્ઠાનવિભાગસ્સ, ન પુરિમસ્સેવાતિ અધિપ્પાયો. લોકિકં અસ્સત્થીતિ, લોકિકસહચરણતો વા લોકિયં, સુત્તં પદેસેનાતિ એકદેસેન. સબ્બપદેસૂતિ તંતંતિકાનં તતિયપદેસુ. બુદ્ધાદીનન્તિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં. ધમ્મો પનેત્થ બુદ્ધાદિગ્ગહણેન વેદિતબ્બો, આદિસદ્દેન વા.

પરિણમતીતિ પરિપચ્ચતિ. ધરન્તીતિ પબન્ધવસેન પવત્તન્તિ. ન્તિ પાપકમ્મં. તેતિ કુસલાભિનિબ્બત્તક્ખન્ધા. રક્ખન્તિ વિપાકદાનતો વિપચ્ચિતું ઓકાસં ન દેન્તીતિ અત્થો. અયઞ્ચ અત્થો ઉપપજ્જવેદનીયેસુ યુજ્જતિ, ઇતરસ્મિમ્પિ યથારહં લબ્ભતેવ. તેનાહ ‘‘દુતિયે વા તતિયે વા અત્તભાવે’’તિ.

૧૧૩. અત્તનો અનવજ્જસુખાવહં પટિપત્તિં પટિપજ્જન્તો પરમત્થતો અત્તકામો નામાતિ આહ ‘‘અત્તનો સુખકામો’’તિ. સુખાનુબન્ધઞ્હિ સુખં કામેન્તો સુખમેવ કામેતીતિ ચ સુખકામોતિ.

વિત્થતટ્ઠેનાતિ સુવિપ્ફારદિટ્ઠીનં પવત્તનટ્ઠાનતાસઙ્ખાતેન વિત્થારટ્ઠેન.

૧૧૪. દિટ્ઠે દુક્ખાદિધમ્મેતિ ભાવેનભાવલક્ખણે ભુમ્મં, દુક્ખાદિધમ્મે દિટ્ઠે ઞાતેતિ અત્થો.

‘‘ઉદ્ધ’’ન્તિઆદિ કાલદેસાનં અનવસેસપરિયાદાનન્તિ આહ ‘‘ઉદ્ધન્તિ અનાગતં, ઉપરિ ચા’’તિઆદિ. ગમનેનાતિ ચુતૂપપાતગમનેન.

૧૧૫. નગરદ્વારથિરકરણત્થન્તિ નગરસ્સ દ્વારબાહથિરકરણત્થં. ગમ્ભીરનેમતાયાતિ ‘‘નેમં’’વુચ્ચતિ નિખાતથમ્ભાદીનં પથવિં અનુપવિસિત્વા ઠિતપ્પદેસો, ગમ્ભીરં નેમં એતસ્સાતિ ગમ્ભીરનેમો, તસ્સ ભાવો ગમ્ભીરનેમતા, તાય. કમ્પનં યથાઠિતસ્સ ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચોપનં, ચાલનં ઠિતટ્ઠાનતો ચાવનં. અજ્ઝોગાહેત્વાતિ અવિપરીતસભાવાભિસમયવસેન અનુપવિસિત્વા, અનુપવિટ્ઠો વિય હુત્વાતિ અત્થો.

સંયોજનાનં પજહનવસેનાતિ ગાથાય વચનસેસં આનેત્વા દસ્સેતિ. અથ વા પહાતબ્બસ્સ પહાનેન વિના ન ભાવનાસિદ્ધીતિ અત્થસિદ્ધં પહાતબ્બપહાનં અજ્ઝત્તં, બહિદ્ધાતિ પદદ્વયેન યોજેત્વા દસ્સેતું અજ્ઝત્તં બહિદ્ધાતિ ઓરમ્ભાગિયઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનં વિસંયોગગહિતોતિ ઇમમત્થં પાળિયા સમત્થેતું ‘‘તેનાહ સબ્બલોકે’’તિ વુત્તં.

અલોભસીસેનાતિ અલોભેન પુબ્બઙ્ગમેન, યતો યોગાવચરો ‘‘નેક્ખમ્મચ્છન્દો’’તિ વુચ્ચતિ. અસુભસઞ્ઞા રાગપ્પટિપક્ખતાય ‘‘વિસેસતો અલોભપ્પધાના’’તિ વુત્તા, દસાસુભવસેન વા. અધિગતજ્ઝાનાદીનીતિ આદિસદ્દેન વિપસ્સનાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. વિહિંસારતિરાગાનં બ્યાપાદહેતુકતો ચત્તારોપિ બ્રહ્મવિહારા અબ્યાપાદપધાનાતિ આહ ‘‘ચતુ…પે… અબ્યાપાદો ધમ્મપદ’’ન્તિ. અધિગતાનિ ઝાનાદીનીતિ યોજના. દસાનુસ્સતિ…પે… અધિગતાનિ સમ્માસતિ ધમ્મપદં સતિસીસેન તેસં અધિગન્તબ્બત્તાતિ અધિપ્પાયો. આનાપાનભાવનાયં સમાધિપિ પધાનો, ન સતિ એવાતિ દસ્સનત્થં ‘‘દસકસિણ…પે… સમ્માસમાધિ ધમ્મપદ’’ન્તિ વુત્તં. ચતુધાતુવવત્થાનવસેન અધિગતાનમ્પિ એત્થેવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

૧૧૬. ઉપલક્ખણકારણાનીતિ સઞ્જાનનનિમિત્તાનિ.

પાપમેવ પાપિયોતિ આહ ‘‘પાપં હોતી’’તિ, ‘‘પાપિયો’’તિ ચ લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન વુત્તં. એકવચને બહુવચનન્તિ એકવચને વત્તબ્બે બહુવચનં વુત્તં.

૧૧૭. ઓલીયનતણ્હાભિનિવેસવસેનાતિ ભવતણ્હાભવદિટ્ઠિવસેન. તા હિ ભવેસુ સત્તે અલ્લીયાપેન્તિ. અતિધાવનાભિનિવેસવસેનાતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિવસેન. સા હિ અવટ્ટુપચ્છેદમેવ વટ્ટુપચ્છેદં કત્વા અભિનિવિસનતો અતિધાવનાભિનિવેસો નામ. ઓલીયન્તીતિ સમ્માપટિપત્તિતો સઙ્કોચં આપજ્જન્તિ. અભિધાવન્તીતિ સમ્માપટિપત્તિં અતિક્કમન્તિ.

તેસઞ્ચાતિ તેસં ઉભિન્નં અભિનિવેસાનં, તદઞ્ઞેસઞ્ચ સબ્બમઞ્ઞિતાનં.

૧૧૮. ઇદં ઇટ્ઠવિપાકં અનિટ્ઠવિપાકન્તિ ઇદં ઇટ્ઠવિપાકસઙ્ખાતં અનિટ્ઠવિપાકસઙ્ખાતં ફલં.

‘‘અકઙ્ખતો ન જાનેય્યુ’’ન્તિ એતેન ‘‘આકઙ્ખતો’’તિ ઇમિના પદેન સદ્ધિં સમ્બન્ધદસ્સનમુખેન ‘‘ન જઞ્ઞા’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ.

ન ઉપલબ્ભતીતિ નત્થીતિ અત્થો.

૧૨૦. તાનીતિ કમ્મકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તાનિ. પત્થરણાકારોયેવ હેસ, યદિદં છાયાનં વોલમ્બનં. એવં હોતીતિ ‘‘અકતં વત મે કલ્યાણ’’ન્તિઆદિપ્પકારેન વિપ્પટિસારો હોતિ.

૧૨૨. એસકેહીતિ ગવેસકેહિ સપરસન્તાને સમ્પાદકેહિ. દુક્ખુદ્રયન્તિ દુક્ખફલં. તીહિ કારણેહીતિ કાયવાચાચિત્તેહિ. તાનિ હિ તંતંસંવરાનં દ્વારભાવેન કારણાનીતિ વુત્તાનિ. તીહિ ઠાનેહીતિ વા તીહિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનેહિ. પિહિતન્તિ પિધાયકં.

‘‘ઉટ્ઠાનટ્ઠાનસઙ્ખાત’’ન્તિ ઇદં પાસાણભાવસામઞ્ઞં ગહેત્વા વુત્તં.

૧૨૩. રજમિસ્સકન્તિ પુપ્ફરજમિસ્સકં. તસ્સાતિ તસ્સ સેક્ખાસેક્ખમુનિનો. મહિચ્છાદીનં વિય ગામે ચરણપ્પચ્ચયા ગામવાસીનં સદ્ધાહાનિ વા ભોગહાનિ વા ન હોતિ, અથ ખો ઉપરૂપરિ વુદ્ધિયેવ હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘પાકતિકમેવ હોતી’’તિ આહ. અજ્ઝત્તિકકમ્મટ્ઠાનન્તિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં.

તેનાતિ કુસલેન કાયવચીકમ્મેન. થિરભાવો થામં નામાતિ તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘થામવાતિ ઠિતિમા’’તિ આહ.

અત્તસંનિસ્સયં પેમં અત્તાતિ ગહેત્વા ‘‘અત્તસમ’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અત્તપેમેન સમં પેમં નત્થી’’તિ. ભગવતો વિપસ્સનાઞાણોભાસપ્પવત્તિં સન્ધાયાહ ‘‘પઞ્ઞા પન…પે… સક્કોતી’’તિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, પન અભિઞ્ઞાઞાણાનિ ચ અનન્તાપરિમાણં લોકધાતું ઓભાસેન્તિ.

૧૨૪. કિસ્સ ભીતાતિ કેન કારણેન ભીતા.

ઠપેત્વાતિ પવત્તેત્વા. વચનીયો યાચકાનન્તિ યોજના, યાચિતબ્બયુત્તોતિ અત્થો. યઞ્ઞઉપક્ખરોતિ યઞ્ઞોપકરણં. ‘‘એતેસુ ધમ્મેસુ ઠિતો ચતૂસૂ’’તિ વુત્તં ચતુક્કં વવત્થપેતું ‘‘સદ્ધોતિ એકં અઙ્ગ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

ગાથાયં વુત્તધમ્મે દ્વે દ્વે એકં કત્વા અઙ્ગકરણં દુકનયો.

જાતિધમ્મન્તિ પવત્તિધમ્મં સન્ધાય વદતિ.

૧૨૫. સચ્ચેકદેસતો સચ્ચસમુદાયો અનવસેસપરિયાદાનતો વિસિટ્ઠોતિ દસ્સેન્તો ‘‘પરમત્થસચ્ચં વા હોતૂ’’તિ આહ. ચતુરો પદાતિ ચત્તારિ પદાનિ, લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, ચત્તારો ધમ્મકોટ્ઠાસાતિ અત્થો. કેવલં સત્તવિભાગદસ્સનત્થમેવ ચતુપદગ્ગહણં, ન અધિગતધમ્માનુરૂપતાય.

નિમ્મદાતિ ન મદા.

‘‘સચ્ચવાદી જિનો રોમો’’તિપિ પાઠો. તત્થ રોમોતિ દિટ્ઠિરાગરત્તાનં તિત્થિયાનં, તિત્થકરાનઞ્ચ અધમ્મવાદીનં રાગવિપરીતધમ્મદેસનતો ભયજનકો, અધમ્મવાદીનં વા તત્થ આદીનવદસ્સનેન ભાયિતબ્બો, અપ્પહીનાસંવરાનં વા દુરુપસઙ્કમનતો દુરાસદોતિ અત્થો.

સચ્ચો ચ સો ધમ્મો ચાતિ સચ્ચધમ્મો. તેનાહ ‘‘એકન્તનિસ્સરણભાવેના’’તિઆદિ.

એકાયનભાવન્તિ એકમગ્ગભાવં, અઞ્ઞમગ્ગભાવન્તિ અત્થો.

દસ્સનભાગિયં ભાવનાભાગિયન્તિ નિબ્બેધભાગિયમેવ દ્વિધા વિભજિત્વા વુત્તન્તિ આહ ‘‘સંકિલેસભાગિયાદીહિ ચતૂહિ પદેહી’’તિ. સેસત્તિકાનન્તિ સત્તાધિટ્ઠાનત્તિકાદીનં અટ્ઠન્નં તિકાનં. સેસપદાનઞ્ચાતિ સંકિલેસભાગિયઞ્ચ વાસનાભાગિયઞ્ચાતિઆદિમિસ્સકપદાનઞ્ચ. ચ-સદ્દેન સંકિલેસભાગિયાદિપદાનિ ચ સઙ્ગણ્હાતિ. લોકિયત્તિકસ્સેવ હિ ‘‘સેસપદાની’’તિ વુત્તેહિ મિસ્સકપદેહિ એવં સંસન્દને નયદસ્સનં, ઇતરેસં પન તિકાનં સંકિલેસભાગિયાદિપદેહિ ચેવ સેસપદેહિ ચ સંસન્દને ઇદં નયદસ્સનન્તિ ‘‘વુત્તનયાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ વુત્તં. સમતિક્કમનન્તિ પહાનં. સતિપિ વાસનાભાગિયસંકિલેસભાગિયધમ્માનં લોકિયભાવે પુરિમેહિ પન પચ્છિમા પહાતબ્બા તદઙ્ગવસેન, વિક્ખમ્ભનવસેન ચ. એવં પજહનસમત્થતાય પહાનન્તિ વુત્તં ‘‘વાસનાભાગિયં સુત્તં સંકિલેસભાગિયસ્સ સમતિક્કમાય હોતી’’તિ. સંકિલેસધમ્માનં સમતિક્કમેન અધિગન્તબ્બા વોદાનધમ્મા વિયાતિ યોજના. ભાવના નામ તિવિધા ઝાનભાવના, વિપસ્સનાભાવના, મગ્ગભાવનાતિ. તાસુ મગ્ગભાવનાય ગહિતાય વિપસ્સનાભાવના ગહિતા એવ હોતીતિ તં અનામસિત્વા ઇતરા દ્વે એવ ગહિતા. તથાપિ ‘‘ભાવનાભાગિયસ્સ સુત્તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાયા’’તિ વુત્તે કિં સબ્બેન સબ્બં અસેક્ખસ્સ ઝાનભાવનાપિ પટિનિસ્સટ્ઠાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા પાળિયં ‘‘અસેક્ખભાગિયં સુત્તં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થ’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અસેક્ખધમ્મેસુ ઉપ્પન્નેસુ મગ્ગભાવનાકિચ્ચં નામ નત્થી’’તિ વત્વા ‘‘ઝાનભાવનાપિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થા એવા’’તિ આહ.

એકં એવ ભવબીજં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં એકબીજં, તં અસ્સ અત્થીતિ એકબીજી. સન્ધાવિત્વા સમાગન્ત્વા, નિબ્બત્તનવસેન ઉપગન્ત્વાતિ અત્થો. સંસરિત્વાતિ તસ્સેવ વેવચનં. કુલં કુલં ગચ્છતીતિ કોલંકોલો. પુરિમપદે અનુનાસિકલોપં અકત્વા નિદ્દેસો.

તેસં સોતાપન્નાનં. એતં પભેદન્તિ એકબીજિઆદિવિભાગં. પુરિમભવસિદ્ધં વિવટ્ટૂપનિસ્સયપુઞ્ઞકમ્મં ઇધ પુબ્બહેતુ નામ. યો ‘‘કતપુઞ્ઞતા’’તિ વુચ્ચતિ, સો પઠમમગ્ગે સાધિતે ચરિતત્થતાય વિપક્કવિપાકં વિય કમ્મં ઉપરિમમગ્ગાનં ઉપનિસ્સયો ન સિયાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ઉપરિ…પે… આપજ્જતી’’તિ. તિણ્ણં મગ્ગાનં નિરત્થકતા આપજ્જતિ પઠમમગ્ગેનેવ તેહિ કાતબ્બકિચ્ચસ્સ સાધિતત્તા. પઠમમગ્ગે…પે… આપજ્જતીતિ અનુપ્પન્નસ્સ અત્થકિરિયાસમ્ભવતો. એવં તિણ્ણં વાદાનં યુત્તિઅભાવં દસ્સેત્વા ચતુત્થવાદો એવેત્થ યુત્તોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિપસ્સના…પે… યુજ્જતી’’તિ. ‘‘સચે હી’’તિઆદિના તં યુત્તિં વિભાવેતિ. વિમુત્તિપરિપાચનીયાનં ધમ્માનં પરિપક્કતાય ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખતાય ઞાણસ્સ વિસદતાય વિપસ્સનાય બલવભાવો વેદિતબ્બો. સો હિ વોમિસ્સકનયેન સંસરણકો ઇધાધિપ્પેતો ‘‘દેવે ચેવ માનુસે ચ સન્ધાવિત્વા’’તિ વુત્તત્તા. ઇધ કામભવે ઠિતો ઇધટ્ઠકો. મનુસ્સદેવલોકૂપપજ્જનતો ઓકારેન વોકિણ્ણો. અરિયસાવકસ્સ તંતંસત્તનિકાયુપપત્તિ તસ્સ તસ્સ સોધનસદિસં કિલેસમલાદિઅનત્થાપનયનતોતિ આહ ‘‘છ દેવલોકે સોધેત્વા’’તિ. ‘‘અકનિટ્ઠે ઠત્વા’’તિ એતેન હેટ્ઠાબ્રહ્મલોકસોધનં વુત્તમેવાતિ વેદિતબ્બં.

સદ્ધં ધુરં કત્વાતિ સદ્ધં ધુરં જેટ્ઠકં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા. સદ્ધાય અનુસ્સતિ પટિપત્તિ, સદ્ધં વા પુબ્બભાગિયં અનુસ્સતિ, સદ્ધાય વા અનુસરણસીલોતિ સદ્ધાનુસારી. ધમ્માનુસારીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ધમ્મોતિ પનેત્થ પઞ્ઞા વેદિતબ્બા. સદ્દહન્તો વિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તો. યદિપિ સબ્બથા અવિમુત્તો, સદ્ધામત્તેન પન વિમુત્તોતિ અત્થો. સદ્ધાય વા અધિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તો. વુત્તનયેનાતિ ઉપરિમગ્ગવિપસ્સનાય બલવમન્દમન્દતરભાવેન. દિટ્ઠિયા પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો, ચતુસચ્ચદસ્સનસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિરોધપ્પત્તોતિ અત્થો. દિટ્ઠન્તં વા પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો, દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરપ્પવત્તોતિ વુત્તં હોતિ. પઠમફલતો પટ્ઠાય હિ યાવ અગ્ગમગ્ગા દિટ્ઠિપ્પત્તાતિ. ઇદન્તિ યથાવુત્તસોતાપન્નાનં સદ્ધાવિમુત્તદિટ્ઠિપ્પત્તતાવચનં. અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનન્તિ ચતસ્સો રૂપાવચરસમાપત્તિયો, ચતસ્સો અરૂપાવચરસમાપત્તિયોતિ અટ્ઠ વિમોક્ખા, તેસં.

ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકરોતીતિ કાયસક્ખી, ફુટ્ઠાનં અન્તો ફુટ્ઠન્તો, ફુટ્ઠાનં અરૂપજ્ઝાનાનં અનન્તરો કાલોતિ અધિપ્પાયો. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં, ફુટ્ઠાનન્તરકાલમેવ સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોતીતિ વુત્તં હોતિ, ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) વિય વા ભાવનપુંસકન્તિ એતં દટ્ઠબ્બં. યો હિ અરૂપજ્ઝાનેન રૂપકાયતો, નામકાયેકદેસતો ચ વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન વિમુત્તો, તેન નિરોધસઙ્ખાતો વિમોક્ખો આલોચિતો પકાસિતો વિય હોતિ, ન કાયેન સચ્છિકતો, નિરોધં પન આરમ્મણં કત્વા એકચ્ચેસુ આસવેસુ ખેપિતેસુ તેન સો સચ્છિકતો હોતિ. તસ્મા સો સચ્છિકાતબ્બં નિરોધં યથાઆલોચિતં નામકાયેન સચ્છિકરોતીતિ ‘‘કાયસક્ખી’’તિ વુચ્ચતિ, ન તુ વિમુત્તો એકચ્ચાનં એવ આસવાનં અપરિક્ખીણત્તા.

અભેદેનાતિ અન્તરાપરિનિબ્બાયિઆદિભેદેન વિના. ‘‘અભેદેના’’તિ ચ ઇદં ‘‘સદ્ધાવિમુત્તદિટ્ઠિપ્પત્તકાયસક્ખિનો’’તિ ઇધાપિ આનેત્વા યોજેતબ્બં. યથેવ હિ અન્તરાપરિનિબ્બાયિઆદિભેદાનામસનેનેવ એકો અનાગામી હોતિ, એવં યથાવુત્તભેદઆમસનેનેવ સદ્ધાવિમુત્તો, દિટ્ઠિપ્પત્તો, કાયસક્ખીતિ તયો અનાગામિનો હોન્તિ. અયઞ્ચ અનાગામિનો તાદિસમવત્થાભેદં ગહેત્વા ગણના કતાતિ વેદિતબ્બં. ‘‘અવિહાદીસૂ’’તિઆદિ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પઞ્ઞાય એવ વિમુત્તો, ન ચેતોવિમુત્તિભૂતેન સાતિસયેન સમાધિનાપીતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો. ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ ઉભોહિ ભાગેહિ ઉભતોભાગતો વિમુત્તો. કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનસમુચ્છિન્નેહિ રૂપકાયનામકાયતો વિમુત્તોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘વિક્ખમ્ભન…પે… વિમુત્તો નામા’’તિ આહ. અરૂપસમાપત્તિયા રૂપકાયતો, અગ્ગમગ્ગેન અરૂપકાયતો વિમુત્તં. યથાહ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા, તે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૨).

યં પન મહાનિદાનસુત્તે ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિકે (દી. નિ. ૨.૧૨૯) નિરોધસમાપત્તિઅન્તે અટ્ઠ વિમોક્ખે વત્વા –

‘‘યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ઇમે અટ્ઠ વિમોક્ખે અનુલોમમ્પિ સમાપજ્જતિ…પે… અયં વુચ્ચતાનન્દ, ભિક્ખુ ઉભતોભાગવિમુત્તો, ઇમાય ચ, આનન્દ, ઉભતોભાગવિમુત્તિયા અઞ્ઞા ઉભતોભાગવિમુત્તિ ઉત્તરિતરા વા પણીતતરા વા નત્થી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૩૦) –

વુત્તં, તં ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠવસેન વુત્તં. તત્થ યસ્મા આરુપ્પસમાપત્તીસુ એકાયપિ રૂપકાયો વિક્ખમ્ભિતો એવ નામ હોતિ, તસ્મા ચતુન્નં આરુપ્પસમાપત્તીનં, નિરોધસમાપત્તિયા ચ લાભીનં વસેન પઞ્ચ ઉભતોભાગવિમુત્તા વેદિતબ્બા. એસ નયો કાયસક્ખિમ્હિપિ. અટ્ઠવિમોક્ખેકદેસેપિ હિ અટ્ઠવિમોક્ખસમઞ્ઞા યથા ‘‘લોકે સત્તા’’તિ.

તેરસસુ સીસેસુ પલિબોધસીસાદીનિ, પવત્તસીસઞ્ચ પરિયાદિયિતબ્બાનિ, અધિમોક્ખસીસાદીનિ પરિયાદકાનિ, ગોચરસીસં પરિયાદકફલં. તઞ્હિ વિસયજ્ઝત્તં ફલં, વિમોક્ખો પરિયાદકસ્સ મગ્ગસ્સ, ફલસ્સ ચ આરમ્મણં. સઙ્ખારસીસં સઙ્ખારવિવેકભૂતો નિરોધોતિ પરિયાદિયિતબ્બાનં, પરિયાદકફલાનઞ્ચ સહ વિસયસંસિદ્ધિદસ્સનેન સમસીસિભાવં દસ્સેતું પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૮૭) તેરસ સીસાનિ વુત્તાનિ. ઇધ પન ‘‘યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચા’’તિ (પુ. પ. ૧૬) પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયં આગતત્તા તેસુ કિલેસપવત્તસીસાનં એવ વસેન યોજનં કરોન્તો ‘‘કિલેસસીસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પવત્તસીસમ્પિ મગ્ગો પવત્તિતો વુટ્ઠહન્તો ચુતિતો ઉદ્ધં અપ્પવત્તિકરણેન યદિપિ પરિયાદિયતિ, યાવ પન ચુતિ, તાવ પવત્તિસમ્ભવતો ‘‘પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતી’’તિ આહ.

કિલેસપરિયાદાનેન અત્તનો અનન્તરં વિય નિપ્ફાદેતબ્બા, પચ્ચવેક્ખણવારા ચ કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારાતિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૭૮; સં. નિ. ૩.૧૨, ૧૪) હિ વચનતો પચ્ચવેક્ખણપરિસમાપનેન કિલેસપરિયાદાનં સમાપિતં નામ હોતિ. તં પન પરિસમાપનં યદિ ચુતિચિત્તેન હોતિ, તેનેવ જીવિતપરિસમાપનઞ્ચ હોતીતિ ઇમાય વારચુતિસમતાય કિલેસપરિયાદાનજીવિતપરિયાદાનાનં અપુબ્બાચરિમતા હોતીતિ આહ ‘‘વારસમતાયા’’તિ. ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતોતિ એત્થ પરિનિબ્બાનચિત્તમેવ ભઙ્ગોત્તરણભાવેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ચરિતન્તિ ચરિતા કાયવચીમનપ્પવત્તિ. એત્થ ચ યેન રાગાધિકભાવેન પુગ્ગલો ‘‘રાગચરિતો’’તિ લક્ખીયતિ, તયિદં લક્ખણં. તેનાહ ‘‘રાગજ્ઝાસયો રાગાધિકોતિ અત્થો’’તિ, તેન અપ્પહીનભાવેન સન્તાને થામગતસ્સ રાગસ્સ બલભાવો લક્ખીયતીતિ દટ્ઠબ્બં. એસેવ નયો સેસેસુપિ.

સીલવન્તેહીતિ આદિસદ્દસ્સ લોપં કત્વા નિદ્દેસો કતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સીલવન્તાદીહી’’તિ. આદિસદ્દેન દાયકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

આરમ્મણભૂતા ઞેય્યન્તિ આરમ્મણભૂતાવ ઞેય્યં.

પુથુજ્જનભૂમિઆદીસૂતિ પુથુજ્જનસેક્ખાસેક્ખભૂમીસુ. તત્થ પુથુજ્જનભૂમિવસેન સંવરો, સેક્ખભૂમિવસેન પહાનભાવના, અસેક્ખભૂમિવસેન સચ્છિકિરિયા, પુથુજ્જનભૂમિસેક્ખભૂમિવસેન વા યથારહં સંવરપહાનભાવના. પુબ્બભાગિયા હિ સંવરપહાનભાવના પુથુજ્જનસ્સ સમ્ભવન્તિ, ઇતરા સેક્ખસ્સ, અસેક્ખભૂમિવસેન સચ્છિકિરિયા. નયતો દસ્સિતન્તિ ‘‘યં, ભિક્ખવે, મયા ‘ઇદં ન કપ્પતી’તિ અપ્પટિક્ખિત્તં, તં ચે કપ્પિયં અનુલોમેતિ, અકપ્પિયં પટિબાહતિ, તં વો કપ્પતી’’તિઆદિના (મહાવ. ૩૦૫) નયદસ્સનવસેન પકાસિતં. સરાગાદિસંવત્તનન્તિ સરાગાદિભાવાય સંવત્તનં.

અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસગ્ગતોતિ ‘‘સંકિલેસભાગિયઞ્ચ વાસનાભાગિયઞ્ચા’’તિઆદિના સંકિલેસભાગિયાદીનં પદાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસંસગ્ગતો. અનેકવિધોતિ દ્વાદસવિધો યાવ દ્વાનવુતાધિકચતુસહસ્સવિધોપિ અનેકપ્પકારો. લોકિયસત્તાધિટ્ઠાનાદિસંસગ્ગતોતિ આદિસદ્દેન લોકિયં ઞાણં, લોકુત્તરં ઞાણં, લોકિયઞ્ચ લોકુત્તરઞ્ચ ઞાણં, લોકિયં ઞેય્યં, લોકુત્તરં ઞેય્યં, લોકિયઞ્ચ લોકુત્તરઞ્ચ ઞેય્યં, લોકિયં ઞાણઞ્ચ ઞેય્યઞ્ચ, લોકુત્તરં ઞાણઞ્ચ ઞેય્યઞ્ચ, લોકિયઞ્ચ લોકુત્તરઞ્ચ ઞાણઞ્ચ ઞેય્યઞ્ચાતિઆદિકો સમ્ભવન્તો પટ્ઠાનભેદો સઙ્ગહિતો. ઉભયત્થાતિ સંકિલેસભાગિયાદિકે, લોકિયાદિકે ચ. યથારહન્તિ યો યો સંસગ્ગવસેન યોજનં અરહતિ, સો સો ધમ્મો. સમ્ભવાવિરોધેનેવ હિ યોજના. ન હિ ‘‘લોકિયં નિબ્બેધભાગિય’’ન્તિઆદિના યોજના સમ્ભવતિ.

તીસુ પિટકેસુ લબ્ભમાનસ્સાતિ તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હે તેપિટકે બુદ્ધવચને ઉપલબ્ભમાનસ્સ વિજ્જમાનસ્સ, એતેન ન કેવલં સઙ્ગહો એવ યથાવુત્તભેદાનં પટ્ઠાનભાગાનં નિદ્ધારણાય કારણં, અથ ખો પાળિયં દસ્સનઞ્ચાતિ વિભાવેતિ. તેનાહ ‘‘યં દિસ્સતિ તાસુ તાસુ ભૂમીસૂ’’તિ. ‘‘તેનેવ હી’’તિઆદિના યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ પાઠાનુગમં દસ્સેતિ.

સાસનપટ્ઠાનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથાવણ્ણના

સદ્ધમ્માવતરટ્ઠાનેતિ દેસન્તરતો આગન્ત્વા સદ્ધમ્મસ્સ અવતરણોકાસભૂતે સદ્ધમ્મસ્સવનધારણપરિચયપરિપુચ્છામનસિકારબહુલાનં નિવાસટ્ઠાનતં સન્ધાયેતં વુત્તં, અત્તનો વા સન્તાને પરિયત્તિસદ્ધમ્મસ્સ અનુપ્પવેસનટ્ઠાનતાય એવં વુત્તં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

નેત્તિઅટ્ઠકથાય લીનત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નેત્તિપ્પકરણ-ટીકા નિટ્ઠિતા.