નયસમુટ્ઠાનવારવણ્ણના

૭૯. ‘‘વિસયભેદતો’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારતો વિવરિતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ નયતોતિ નયગ્ગાહતો. ન હિ પટિવેધઞાણં વિય વિપસ્સનાઞાણં પચ્ચક્ખતો પવત્તતીતિ. અનુબુજ્ઝિયમાનોતિ અભિસમયઞાણસ્સ અનુરૂપં બુજ્ઝિયમાનો. યથા એકપટિવેધેનેવ મગ્ગઞાણં પવત્તતિ, એવં તદનુચ્છવિકં વિપસ્સનાઞાણેન ગય્હમાનોતિ અત્થો. એવઞ્ચ કત્વા નન્દિયાવટ્ટાદીનં તિણ્ણં અત્થનયભાવો સમત્થિતો હોતીતિ. તથા હિ અત્થવિસેસસરૂપતાય તયો નયા ‘‘સુત્તત્થો’’તિ વુત્તા, પદત્થવિચારભાવેપિ પન હારા ‘‘બ્યઞ્જનવિચયો’’તિ. યદિ એવં કથં તયોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘પટિવિજ્ઝન્તાનં પના’’તિઆદિ. તત્થ એકમેકો સંકિલેસવોદાનાનં વિભાગતો દ્વિસઙ્ગહોતિ યોજના. ચતુછઅટ્ઠદિસો ચાતિ ન પચ્ચેકં તે નન્દિયાવટ્ટાદયો ચતુછઅટ્ઠદિસા, અથ ખો યથાક્કમન્તિ. ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ નિગમનં.

તથા ચાતિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ ઉપચયેન સમત્થના. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતીતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં પરતો પટ્ઠાનકથાયં આવિ ભવિસ્સતિ. ‘‘અન્ધં તમં તદા હોતિ, યં લોભો સહતે નર’’ન્તિઆદિ (ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૮) વચનતો કામતણ્હાપિ પટિચ્છાદનસભાવા, યતો કામચ્છન્દં ‘‘નીવરણ’’ન્તિ વુત્તં. અવિજ્જાય પન ભવેસુ આદીનવપ્પટિચ્છાદનં સાતિસયન્તિ. તથા અવિજ્જાપિ સંયોજનસભાવા, યતો સા બહિદ્ધા સંયોજનભાવેન વુત્તા. એવં સન્તેપિ તણ્હાય બન્ધનટ્ઠો સાતિસયો અપેક્ખિતભાવતોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘તથાપિ…પે… વુત્ત’’ન્તિ આહ.

‘‘સંયુત્તા’’તિ પદસ્સ સમ્પયુત્તાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘મિસ્સિતા’’તિ. ‘‘અવિજ્જાભિભૂતા…પે… અભિનિવિસન્તા’’તિ એતેન અવિજ્જાય અયાથાવગહણહેતુતં દસ્સેતિ, તતો સો અવિન્દિયં વિન્દતીતિ અવિજ્જાતિ વુચ્ચતિ. કિલિસ્સનં ઉપતાપનન્તિ આહ ‘‘કિલિસ્સનપ્પયોગં અત્તપરિતાપનપટિપત્તિ’’ન્તિ. અલ્લીયનં સેવનં.

દુક્ખન્તિ …પે… જાનન્તીતિ અત્તના અનુભૂયમાનં તથા તથા ઉપટ્ઠિતં કાયિકચેતસિકદુક્ખં, ઇતરમ્પિ વા એકદેસં જાનન્તિ. તણ્હાયપિ એસેવ નયો. સભાગવિસભાગપટિપજ્જિતબ્બાકારતો તત્થ તેસં ઞાણં નત્થેવાતિદસ્સેન્તો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિમાહ. પવત્તિપવત્તિહેતુમત્તમ્પીતિ ‘‘પવત્તિ પવત્તિહેતૂ’’તિ એત્તકમ્પિ. કા પન કથાતિ પચુરજનસાધારણે લોકિયેપિ નામ અત્થે યેસં ઞાણસ્સ પટિઘાતો, પરમગમ્ભીરે અરિયાનં એવ વિસયભૂતે લોકુત્તરે નિવત્તિનિવત્તિહેતુસઙ્ખાતે અત્થે કા નામ કથા, છિન્ના કથાતિ અત્થો. અટ્ઠસમાપત્તિપભેદસ્સ કેવલસ્સ સમથસ્સ તાદિસે કાલે બાહિરકાનઞ્ચ ઇજ્ઝનતો ‘‘વિપસ્સનાધિટ્ઠાન’’ન્તિ વિસેસિતં. વૂપસમો સમુચ્છેદો, પટિપ્પસ્સદ્ધિ ચ.

‘‘સંસારસ્સ અનુપચ્છેદનતો’’તિ ઇદં દિટ્ઠિગતાનં દિટ્ઠિગતિકમતદસ્સનં. સો હિ પુત્તમુખદસ્સને અસતિ સંસારો ઉચ્છિજ્જેય્યાતિ ભાયતિ. યતો વુત્તં –

‘‘ગણ્ડુપ્પાદો કિકી ચેવ, કુન્તી બ્રાહ્મણધમ્મિકો;

એતે અભયં ભાયન્તિ, સમ્મૂળ્હા ચતુરો જના’’તિ. (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૯૩; અ. નિ. ટી. ૩.૫.૧૯૨);

તદભિઞ્ઞાતિ તં યથાવુત્તઅન્તદ્વયં અભિજાનન્તિ ગુણં આરોપેત્વા જાનન્તીતિ તદભિઞ્ઞા. અત્થભઞ્જનતો, રોગગણ્ડસલ્લસદિસતાય અત્તભાવસંકિલેસાનઞ્ચ રોગગણ્ડસલ્લતા.

સક્કાયદસ્સનેતિ એત્થ દિટ્ઠિદસ્સનં, સક્કાયોવ દસ્સનં સક્કાયદસ્સનન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. તેસન્તિ દિટ્ઠિચરિતાનં. અત્તાભિનિવેસો બલવા. તસ્મા યથાઉપટ્ઠિતં રૂપં ‘‘અત્તા’’ઇચ્ચેવ ગણ્હન્તીતિ અધિપ્પાયો. તથા વેદનાદિં. તણ્હાચરિતો પન યથાઉપટ્ઠિતં રૂપં તણ્હાવત્થું કત્વા અત્તનિયાભિનિવેસેન અભિનિવિસન્તા તદઞ્ઞમેવ અત્તતો સમનુપસ્સન્તિ. એવં વેદનાદીસુ. તેનાહ ‘‘તણ્હાચરિતા’’તિઆદિ. વિજ્જમાનેતિ પરમત્થતો ઉપલબ્ભમાને. કાયેતિ સમૂહે. દિટ્ઠિયા પરિકપ્પિતો અત્તાદિ એવ પરમત્થતો નુપલબ્ભતિ, દિટ્ઠિ પન લબ્ભતેવાતિ આહ ‘‘સતી વા વિજ્જમાના’’તિ.

સક્કાયદસ્સનમુખેનાતિ સક્કાયદિટ્ઠિમુખેન.

ઉચ્છેદસસ્સતન્તિ તંસહચરણતો ઉચ્છેદસસ્સતદિટ્ઠિ વુત્તા. ‘‘ઉચ્છેદસસ્સતવાદા’’તિપિ પાઠો.

કસિણાયતનાનીતિ કસિણજ્ઝાનાનિ.

તેજેત્વાતિ નિસાનેત્વા.

૮૧. એત્તાવતા નન્દિયાવટ્ટસ્સ ભૂમિરચનવસેન સંકિલેસપક્ખો દસ્સિતોતિ આહ ‘‘તત્થ દિટ્ઠિચરિતોતિઆદિના વોદાનપક્ખં દસ્સેતી’’તિ. ‘‘યસ્મા સલ્લેખે તિબ્બગારવો’’તિ ઇમિના તત્થ તિબ્બગારવત્તા સંલેખાનુસન્તતવુત્તિના ભવતીતિ દસ્સેતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. મિચ્છાધિમોક્ખો સદ્ધાપતિરૂપકો અવત્થુસ્મિં પસાદો.

પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ધમ્મમેવ વિભજતીતિ આહ ‘‘સત્તાપિ…પે… દસ્સેતી’’તિ.

યે હિ કેચીતિ એત્થ હિ-સદ્દો નિપાતમત્તં. ‘‘ઇમાહિ એવ ચતૂહિ પટિપદાહી’’તિપિ પાળિ. દુક્ખાપટિપદાદિવિભાગેન મગ્ગો એવ ઇધ વુત્તોતિ આહ ‘‘પટિપદા હિ મગ્ગો’’તિ ચતુદ્દિસાસઙ્ખાતં મગ્ગન્તિ ચતુદ્દિસાસઙ્ખાતં પવત્તનુપાયં. દ્વે દિસા એતિસ્સાતિ દ્વિદિસા. નન્દિયાવટ્ટસ્સાતિ નન્દિયાવટ્ટનયસ્સ.

૮૨. વિવત્તતિ વટ્ટં એત્થાતિ વિવત્તં, વિવત્તં એવ વિવટ્ટં, અસઙ્ખતધાતુ, નિબ્બુતિ એવ વા. તેન વુત્તં ‘‘નિબ્બાન’’ન્તિ.

‘‘કત્થ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ વા પાળિ. ઉપચયેતિ ઉપચયાવત્થાયન્તિ અત્થો. દસન્નન્તિ લોભાદિકિલેસવત્થૂનં. વિપલ્લાસહેતુભાવતોતિ સુભસઞ્ઞાદિવિપલ્લાસહેતુકભાવતો. વિપરિયેસગ્ગાહવસેન હિ આદીનવેસુ એવ સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિતા. ન હિ યથાભૂતઞાણે સતિ તથા સમ્ભવો. તેન વુત્તં ‘‘દસન્નં…પે… ભાવતો’’તિ. દસવિધકારણેતિ દસવિધે કારણે, દસવિધસ્સ વા કારણે. અયોનિસોમનસિકારપરિક્ખતા ધમ્મા સુભારમ્મણાદયો.

તબ્બિસયા કિલેસાતિ આહારપરિઞ્ઞાપરિબન્ધભૂતા કિલેસા. વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુપિ એસેવ નયો. કાયે પવત્તમાનો પઠમો વિપલ્લાસો કાયસમુદાયે, કાયેકદેસે ચ કબળીકારે આહારે પવત્તો એવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘પઠમે આહારે વિસયભૂતે પઠમો વિપલ્લાસો પવત્તતી’’તિ. તથા વેદનાયં પવત્તમાનો દુતિયવિપલ્લાસો તપ્પચ્ચયે ફસ્સાહારે, ચિત્તે પવત્તમાનો તતિયવિપલ્લાસો તપ્પચ્ચયે મનોસઞ્ચેતનાહારે, ધમ્મેસુ પવત્તમાનો ચતુત્થવિપલ્લાસો તપ્પચ્ચયે વિઞ્ઞાણાહારે પવત્તો એવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘ચતુત્થે આહારે ચતુત્થો વિપલ્લાસો’’તિ. તેનાહ ‘‘સેસાહારેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. આહારસીસેન વા આહારપટિબદ્ધો છન્દરાગો ગહિતો. વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુપિ એસેવ નયો. તેનેવાહ ‘‘આહારસીસેન તબ્બિસયા કિલેસા અધિપ્પેતા’’તિ. પઠમે આહારે વિસયભૂતેતિ ચ પઠમે આહારે છન્દરાગસ્સ વિસયભાવં પત્તે, તબ્ભાવં અનતિક્કન્તેતિ અત્થો. અપ્પહીનચ્છન્દરાગસ્સ હિ તત્થ વિપલ્લાસા સમ્ભવન્તિ, ન ઇતરસ્સ. તથા દુતિયવિપલ્લાસાદીસુ અપ્પહીનેસુ. ઇતરે ઉપાદાનાનિ પવત્તન્તેવ અપ્પહીનત્તાતિ આહ ‘‘સેસપદેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. યસ્મા ચ ઉપાદાનાદીસુ અપ્પહીનેસુપિ યોગાદયો પવત્તન્તેવ યથારહં તંસભાવત્તા, તદેકટ્ઠસભાવતો ચ, તસ્મા વુત્તં પાળિયં ‘‘પઠમે ઉપાદાને પઠમો યોગો’’તિઆદિ. તેનાહ ‘‘સેસપદેસુપિ એસેવ નયો’’તિ.

૮૩. અપરિજાનન્તસ્સાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાય, તીરણપરિઞ્ઞાય, પહાનપરિઞ્ઞાયાતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિચ્છિન્દિત્વા અજાનન્તસ્સ, તેસં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં અનવબુજ્ઝન્તસ્સાતિ અત્થો. તિબ્બો બહલો છન્દરાગો હોતિ તણ્હાચરિતભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ઇતિ ઉપક્કિલેસસ્સ દિટ્ઠાભિનિવેસસ્સ હેતુભાવતોતિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘વુત્તનયેનેવા’’તિ. સુભસુખસઞ્ઞાકામુપાદાનકામભવયોગઅભિજ્ઝાકાયગન્થકામભવાસવ- કામભવોઘરાગસલ્લછન્દાગતિગમનાનિ તણ્હાપક્ખિકતાય, તણ્હાસભાવતાય ચ તણ્હાપધાનાનિ. સીલબ્બતુપાદાનબ્યાપાદકાયગન્થદોસસલ્લદોસાગતિગમનાનિ પન તણ્હાભાવે ભાવતો, વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો તણ્હાવિસયતો, સબ્બેસં વા તણ્હાવિસયતો તણ્હાપધાનતા લબ્ભતેવ. પચ્છિમકાનં દિટ્ઠિપધાનતા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા.

૮૪. કબળીકારે આહારેતિ કબળીકારાહારવિસયે છન્દરાગે. ‘‘અપ્પહીને’’તિઆદિકં પરિયાયકથં મુઞ્ચિત્વા નિપ્પરિયાયમેવ દસ્સેન્તો કબળીકારાહારસ્સ ‘‘અસુભસભાવત્તા, અસુભસમુટ્ઠાનત્તા ચા’’તિ વુત્તં. લબ્ભમાને હિ ઉજુકે અત્થે કિં પરિયાયકથાયાતિ. છન્દરાગો વા તત્થ અત્થસિદ્ધોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વુત્તો. ન હિ તત્થ અસતિ છન્દરાગે વિપલ્લાસો સમ્ભવતિ. દુક્ખસભાવત્તાતિ સઙ્ખારદુક્ખતાય દુક્ખસભાવત્તા. દુક્ખપચ્ચયત્તાતિ તિવિધદુક્ખતાલક્ખણસ્સ દુક્ખસ્સ કારણતો. વિઞ્ઞાણે નિચ્ચસઞ્ઞિનો. તથા હિ સાતિ નામ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો ‘‘તંયેવ વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતી’’તિ તત્થ નિચ્ચાભિનિવેસં સંવેદેસિ. યેભુય્યેન સઙ્ખારેસુ અત્તસઞ્ઞિતા દિટ્ઠિગતિકાનં ‘‘ચેતના અત્તા’’તિઆદિદિટ્ઠિપરિદીપનેસુ વેદિતબ્બા. ‘‘ભવવિસુદ્ધી’’તિ પદસ્સ અત્થવચનં ‘‘નિબ્બુતિસુખ’’ન્તિ. ‘‘સીલબ્બતેહિ…પે… સુખન્તિ દળ્હં ગણ્હાતી’’તિ ઇમિના સીલબ્બતુપાદાનં ઇધ ભવુપાદાનન્તિ દસ્સેતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સીલબ્બતુપાદાનસઙ્ખાતેન ભવુપાદાનેના’’તિ.

પચ્ચયા હોન્તિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયાદિના. પઠમે યોગે ઠિતોતિ પઠમે યોગે પતિટ્ઠિતો. અપ્પહીના હિ કિલેસા કમ્મવટ્ટાદીનં કારણભૂતા તંસમઙ્ગિનો સત્તસ્સ પતિટ્ઠાતિ વુચ્ચન્તિ. પરસ્સ અભિજ્ઝાયનં પરાભિજ્ઝાયનં. ભવપત્થનાય ભવદિટ્ઠિભવરાગવસેન પિયાયિતસ્સ વત્થુનો વિપરિણામઞ્ઞથાભાવે દોમનસ્સુપ્પત્તિં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ભવરાગ…પે… પદૂસેન્તી’’તિ.

ગન્થિત્વાતિ ગન્થિં કત્વા. દ્વિધાભૂતં રજ્જુઆદિકે વિય ગન્થિકરણઞ્હિ ગન્થનં. ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તા આસવાનં ઉપ્પત્તિહેતુ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. પરિયુટ્ઠાનપ્પત્તા એકચ્ચે કિલેસા વિસેસતો આસવુપ્પત્તિહેતુ હોન્તીતિ દસ્સનત્થં અટ્ઠકથાયં ઉપ્પટિપાટિવચનં. તપ્પટિપક્ખે વિસયે પત્થેતીતિ યોજના. તબ્બિસયબહુલે ભવે પત્થેતીતિ યથા માનુસકેહિ કામેહિ નિબ્બિન્નરૂપા દેવૂપપત્તિ. તંસભાવત્તાતિ દિટ્ઠિસભાવત્તા. અપરાપરન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં. એકચ્ચા હિ દિટ્ઠિ એકચ્ચસ્સ દિટ્ઠાભિનિવેસસ્સ કારણં હોતિ, યથા સક્કાયદિટ્ઠિ ઇતરાસં. અભિનિવિસન્તસ્સાતિ અભિનિવેસનહેતુ. ‘‘અયોનિસોમનસિકારતો…પે… અવિજ્જાસવો ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઇદં સચ્ચાભિનિવેસસ્સ ફલભૂતં અવિજ્જાસવં દસ્સેતિ એકન્તવસ્સિમેઘવુટ્ઠાનેન વિય મહોઘપ્પવત્તિ. અવિજ્જાસવો સિદ્ધો હોતિ વુટ્ઠિહેતુકમહોઘસિદ્ધિયા ઉપરિમેઘવુટ્ઠાનં વિય.

‘‘નન્દીરાગસહગતા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૪) વિય તબ્ભાવત્થો સહગતસદ્દોતિ આહ ‘‘અનુસય…પે… ભૂતા વા’’તિ. ચિત્તસ્સ અબ્ભન્તરસઙ્ખાતં હદયન્તિ વિપાકચિત્તપ્પવત્તિં સન્ધાય વદતિ. વિપાકવટ્ટેપિ કિલેસવાસનાહિતા અત્થિ કાચિ વિસેસમત્તા.

લોભસહગતસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ. ઇતરસ્સ દોસસહગતાદિકસ્સ. બ્યઞ્જનેન વિય ભોજનસ્સ આરમ્મણસ્સ અભિસઙ્ખરણં વિસેસાપાદનં ઉપસેચનં, નન્દી સપ્પીતિકતણ્હા ઉપસેચનં એતસ્સાતિ નન્દૂપસેચનં ઉપસેચનભૂતાયપિ નન્દિયા રાગસલ્લઉપનિસતો. ઉપસિત્તે પન વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતું પાળિયા ‘‘રાગસલ્લેન નન્દૂપસેચનેન વિઞ્ઞાણેના’’તિ વુત્તન્તિ તમત્થં પાકટં કાતું ‘‘કેન પન તં નન્દૂપસેચન’’ન્તિ પુચ્છતિ.

રાગસલ્લેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘રાગસલ્લેન હેતુભૂતેના’’તિ આહ. ઉપનિસ્સયપચ્ચયત્થો ચેત્થ હેત્વત્થો. ઉપગન્તબ્બતો વિઞ્ઞાણેનાતિ વિભત્તિં પરિણામેત્વા યોજેતબ્બં. ‘‘પતિટ્ઠાભાવતો’’તિ ઇમિના વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયાદિપચ્ચયતં વદતિ. તેનાહ ‘‘રૂપક્ખન્ધં નિસ્સાય તિટ્ઠતી’’તિ. એવં દુતિયાદિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુપિ નિસ્સયાદિપચ્ચયતા વત્તબ્બા પતિટ્ઠાવચનતો.

૮૫. યદિપિ અકુસલમૂલાદિકે તિપુક્ખલસ્સ, તણ્હાદિકે નન્દિયાવટ્ટસ્સ દિસાભાવેન વક્ખતિ, તથાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞાનુપ્પવેસતો એકસ્મિં નયે સિદ્ધે ઇતરેપિ સિદ્ધા એવ હોન્તીતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘આહારાદયો…પે… વવત્થપેતુ’’ન્તિ વુત્તં. વક્ખમાને વા અકુસલમૂલતણ્હાદિકે આદિસદ્દેન સઙ્ગહેત્વા ‘‘આહારાદયો’’તિ વદન્તો ‘‘નયાન’’ન્તિ બહુવચનમાહ. એકસ્સ અત્થસ્સાતિ રાગચરિતસ્સ ઉપક્કિલેસતાસઙ્ખાતસ્સ એકસ્સ પયોજનસ્સ. બ્યઞ્જનત્થોપિ ગહિતો, ન બ્યઞ્જનમેવ ગહિતન્તિ સુત્તપદાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયાયવચનાનિ યથારહં તણ્હાવત્થૂનં તત્થ કથિતત્તા વુત્તં ‘‘સવત્થુકા તણ્હા વુત્તા’’તિ. દોસવત્થૂનં, દિટ્ઠિવત્થૂનઞ્ચ તત્થ કથિતત્તા ‘‘સવત્થુકો દોસો, સવત્થુકા દિટ્ઠિ ચ વુત્તા’’તિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘વુત્તનયાનુસારેના’’તિ.

દુક્ખાકારેન સહ દુક્ખાકારં ગહેત્વાતિ અત્થો. એવઞ્ચેતન્તિ યદિ તંતંઅનુપસ્સનાબહુલસ્સ વસેન પુરિમાહારદ્વયાદીસુ વિમોક્ખમુખવિસેસનિદ્ધારણં કતં, એતં એવમેવ વેદિતબ્બં, ન અઞ્ઞથા. તત્થ કારણં વદન્તો ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યથા અરિયમગ્ગાનં ઓધિસો કિલેસપ્પજહનતો પહાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ નિયમો અત્થિ, ન એવં વિપસ્સનાય પરિઞ્ઞાપહાનાનં અનિચ્ચન્તિકત્તાતિ.

અપરે પનાહુ – પુરિમે આહારદ્વયે પરિકિલેસભાવેન, દુક્ખપચ્ચયત્તા ચ દુક્ખલક્ખણં સુપાકટં. તત્થ પુરિમે વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિદ્વયવિઞ્ઞાણાહારે તતિયવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયં અનિચ્ચલક્ખણં, મનોસઞ્ચેતનાહારે ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયં અનત્તલક્ખણં સુપાકટન્તિ તિસ્સન્નં અનુપસ્સનાનં પવત્તિમુખતાય તેહિ અપ્પણિહિતાદિવિમોક્ખમુખેહિ પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તીતિ. તથા વિપલ્લાસાદીસુ પુરિમદ્વયં દુક્ખાનુપસ્સનાય ઉજુવિપચ્ચનીકં, ઇતરદ્વયં અનિચ્ચાનત્તાનુપસ્સનાનં. ઇતિ પવત્તિમુખતાય ચ ઉજુવિપચ્ચનીકતાય ચ ઇમે ધમ્મા યથારહં અપ્પણિહિતાદિવિમોક્ખમુખેહિ પરિઞ્ઞેય્યા, પહાતબ્બા ચ વુત્તા. તત્થ સુભસુખસઞ્ઞાકામુપાદાનસીલબ્બતુપાદાનકામયોગભવયોગઅભિજ્ઝાકાય ગન્થકામાસવકામોઘ ભવોઘ રાગસલ્લછન્દઅગતિગમનાનિ સુખસ્સાદવસેન પવત્તનતો દુક્ખાનુપસ્સનાય પટિપક્ખભાવતો બ્યાપાદકાયગન્થદોસસલ્લદોસઅગતિગમનાનિ પવત્તિમુખતાય અપ્પણિહિતવિમોક્ખમુખેન પહાતબ્બાનિ. તતિયસઞ્ઞાદયો નિચ્ચાભિનિવેસતન્નિમિત્તાહિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય પટિપક્ખભાવતો અનિમિત્તવિમોક્ખમુખેન પહાતબ્બા. ચતુત્થસઞ્ઞાદયો અત્તાભિનિવેસતન્નિત્તાહિ અનત્તાનુપસ્સનાય પટિપક્ખભાવતો સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખેન પહાતબ્બા. તત્થ માનસલ્લભયઅગતિગમનાનં નિચ્ચાભિનિવેસનિમિત્તતા વેદિતબ્બા. ન હિ અનિચ્ચતો પસ્સતો માનજપ્પનં, ભયં વા સમ્ભવતિ. અવિજ્જાયોગાદીનં અત્તાભિનિવેસનિમિત્તતા પાકટા એવાતિ.

૮૬. અપ્પમઞ્ઞાવજ્જા રૂપાવચરસમાપત્તિયો દિબ્બવિહારા ‘‘દેવૂપપત્તિસંવત્તનિકકુસલસમાપત્તિયો ચા’’તિ કત્વા, સતિપિ તબ્ભાવે પરહિતપટિપત્તિતો, નિદ્દોસતાય ચ સેટ્ઠા વિહારાતિ ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞા બ્રહ્મવિહારા, ચતસ્સો ફલસમાપત્તિયો અરિયવિહારા ‘‘આરકા કિલેસેહિ અરિયાનં વિહારા’’તિ. ચતસ્સો આરુપ્પસમાપત્તિયો આનેઞ્જવિહારા, સતિપિ દેવૂપપત્તિસંવત્તનિકકુસલસમાપત્તિભાવે આનેઞ્જસન્તતાહિ લોકિયેસુ સિખાપ્પત્તિતો.

અધિકરણભેદેનાતિ વત્થુભેદેન.

યં અભિણ્હં ન પવત્તતિ, તં અચ્છરિયન્તિ દસ્સેતું ‘‘અન્ધસ્સ…પે… ઉપ્પજ્જનક’’ન્તિ વુત્તં. અધિતિટ્ઠતિ સીલાદિ એતેન સચ્ચેન, એત્થ વા સચ્ચે નિમિત્તભૂતે, અધિટ્ઠાનમત્તમેવ વા તં સચ્ચન્તિ એવં કરણાધિકરણભાવત્થા પચ્ચયવસેન વેદિતબ્બા સમાનાધિકરણસમાસપક્ખે. તથા અઞ્ઞપદત્થસમાસપક્ખે. ઇતરસ્મિં પન સમાસે કરણાધિકરણત્થા એવ, તે ચ ખો સીલાદિવસેન ચ વેદિતબ્બા. સુખન્તિ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનસુખં. લોકિયવિપાકસુખમ્પિ લબ્ભતેવ. ‘‘નાઞ્ઞત્ર બોજ્ઝા…પે… પાણિન’’ન્તિ (સં. નિ. ૧. ૯૮) હિ ઇમાય ગાથાય સઙ્ગહિતા અનત્તપરિહારમુખેન સત્તાનં અભયા નિબ્બાનસમ્પત્તિસુખાવહા ચત્તારો ધમ્મા ઇધ ‘‘સુખભાગિયા’’તિ વુત્તાતિ. અનવસેસપરિયાદાનતોતિ ફરણવસેન અનવસેસગ્ગહણતો.

પઠમસ્સ સતિપટ્ઠાનસ્સ પઠમપટિપદાવસેન પવત્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. એવં સેસેસુપિ. ‘‘યથા હી’’તિઆદિના યથાવુત્તપટિપદાસતિપટ્ઠાનાનં નાનન્તરિયકતં ઉપમાય વિભાવેતિ. સતિપિ ચ સબ્બાહિ પટિપદાહિ સબ્બેસં સતિપટ્ઠાનાનં નિયમાભાવે નાનન્તરિકભાવેન દેસનાક્કમેનેવેત્થ નેસં અયમનુક્કમો કતોતિ વેદિતબ્બો. અથ વા કાયવેદનાસુ સુભસુખસઞ્ઞાનં દુબ્બિનિવેઠિયતાય અસુભદુક્ખાનુપસ્સનાનં કિચ્ચસિદ્ધિતો પુરિમેન પટિપદાદ્વયેન પુરિમં સતિપટ્ઠાનદ્વયં યોજિતં તદભાવતો. ઇતરેન ઇતરં. તાનિ હિ પુરિમેસુ સતિપટ્ઠાનેસુ કતકમ્મસ્સ ઇચ્છિતબ્બાનિ. અથ વા યથા તણ્હાચરિતદિટ્ઠિચરિતાનં મન્દતિક્ખપઞ્ઞાનં વસેન ચતસ્સો પટિપદા યોજિતા, એવં ચત્તારિ સતિપટ્ઠાનાનિ સમ્ભવન્તીતિ દસ્સેતું પટિપદાસતિપટ્ઠાનાનં અયમનુક્કમો કતો.

‘‘તથા’’તિ ઇમિના યથા સમાનપટિપક્ખતાય પઠમસ્સ સતિપટ્ઠાનસ્સ ભાવના પઠમસ્સ ઝાનસ્સ વિસેસાવહા, એવં પીતિસહગતાદિસમાનતાય દુતિયસતિપટ્ઠાનાદિભાવના દુતિયજ્ઝાનાદીનં વિસેસાવહાતિ ઇમમત્થં ઉપસંહરતિ. પીતિપટિસંવેદનાદીતિ આદિસદ્દેન સુખપટિસંવેદનં, ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદનં, પસ્સમ્ભનઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. ચિત્તસ્સ અભિપ્પમોદનગ્ગહણઞ્ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં પટિસંવેદનસમાદહનવિમોચનાનમ્પિ વસેન પવત્તિયા ઇચ્છિતબ્બત્તા. અનિચ્ચવિરાગાદીતિ આદિસદ્દેન નિરોધપટિનિસ્સગ્ગા સઙ્ગય્હન્તિ.

રૂપાવચરસમાપત્તીનન્તિ એત્થ પટિલદ્ધમત્તં પઠમજ્ઝાનં પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિયા પગુણવસીભાવાપાદનસ્સ પચ્ચયો હોતિ, ન ઇતરાસં. ઇતરાસં પન અધિટ્ઠાનભાવેન પરમ્પરાય પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બં. બ્યાપાદવિહિંસાવિતક્કઅરતિરાગા બ્યાપાદવિતક્કાદયો. સુખેનાતિ અકિચ્છેન, અકસિરેનાતિ અત્થો.

દિબ્બવિહારાદિકે ચત્તારો વિહારે પદટ્ઠાનં કત્વા નાનાસન્તાનેસુ ઉપ્પન્નાય વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય યથાક્કમં અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદનાદિવસેન પવત્તવિસયં સન્ધાય પાળિયં ‘‘પઠમો વિહારો ભાવિતો બહુલીકતો’’તિઆદિ વુત્તં. સમ્મપ્પધાનસદિસઞ્હેત્થ સમ્મપ્પધાનં વુત્તં. અરિયવિહારે ચ હેટ્ઠિમે નિસ્સાય ઉપરિમગ્ગાધિગમાય વાયમન્તસ્સ અયં નયો લબ્ભતિ. મગ્ગપરિયાપન્નસ્સેવ વા સમ્મપ્પધાનસ્સ નાનાસન્તાનિકસ્સ યથાવુત્તવિપસ્સનાગમનેન તંતંકિચ્ચાદિકસ્સ વસેનેતં વુત્તં. સક્કા હિ વિપસ્સનાગમનેન સદ્ધિન્દ્રિયાદિતિક્ખતાવિસેસો વિય વીરિયસ્સ કિચ્ચવિસેસવિસયો મગ્ગો વિઞ્ઞાતું.

તથા સિખાપ્પત્તઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિદિબ્બવિહારં નિસ્સાય ઉપ્પન્નં પઠમં સમ્મપ્પધાનં માનપ્પહાનં ઉક્કંસેતિ, બ્રહ્મવિહારસન્નિસ્સયે ઉપ્પન્નં દુતિયં સમ્મપ્પધાનં કામાલયસમુગ્ઘાતં, અરિયવિહારસન્નિસ્સયેન ઉપ્પન્નં તતિયં સમ્મપ્પધાનં અવિજ્જાપહાનં, સન્તવિમોક્ખસન્નિસ્સયેન ઉપ્પન્નં ચતુત્થં સમ્મપ્પધાનં ભવૂપસમં ઉક્કંસેતીતિ દસ્સેતું ‘‘પઠમં સમ્મપ્પધાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

પહીનમાનો ન વિસંવાદેય્યાતિ માનપ્પહાનં સચ્ચાધિટ્ઠાનં વડ્ઢેતિ વિસંવાદનનિમિત્તસ્સેવ અભાવતો. અપ્પહીનમાનો હિ માનનિસ્સયેન કિઞ્ચિ વિસંવાદેય્ય. કામાલયે, દિટ્ઠાલયે ચ સમુગ્ઘાટિતે ચાગપટિપક્ખસ્સ અવસરો એવ નત્થીતિ આલયસમુગ્ઘાતો ચાગાધિટ્ઠાનં વડ્ઢેતિ. અવિજ્જાય સમુચ્છિન્નાય પઞ્ઞાબુદ્ધિયા પરિબન્ધોવ નત્થિ, ભવસઙ્ખારેસુ ઓસ્સટ્ઠેસુ અભવૂપસમસ્સ ઓકાસોવ નત્થીતિ માનપ્પહાનાદયો સચ્ચાધિટ્ઠાનાદિકે સંવડ્ઢેન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘માનપ્પહાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

અવિસંવાદનસીલો ધમ્મચ્છન્દબહુલો છન્દાધિપતેય્યં સમાધિં નિબ્બત્તેતિ. ચાગાધિમુત્તો નેક્ખમ્મજ્ઝાસયો અકોસજ્જબહુલતાય વીરિયાધિપતેય્યં, ઞાણુત્તરો ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તેન્તો ચિત્તાધિપતેય્યં, વૂપસન્તસભાવો ઉપસમહેતુભૂતાય વીમંસાય વીમંસયતો વીમંસાધિપતેય્યં સમાધિં નિબ્બત્તેતીતિ સચ્ચાધિટ્ઠાનાદિપારિસુદ્ધિછન્દસમાધિઆદીનં પારિપૂરિયા સંવત્તતીતિ દસ્સેતું ‘‘સચ્ચાધિટ્ઠાનં ભાવિત’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

ધમ્મચ્છન્દબહુલો છન્દસમાધિમ્હિ ઠિતો ઇટ્ઠાનિટ્ઠછળારમ્મણાપાતે અનવજ્જસેવી હોતિ. આરદ્ધવીરિયો વીરિયસમાધિમ્હિ ઠિતો સંકિલેસપક્ખસ્સ સન્તપનવસેનેવ પુઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તેન્તો ચિત્તસમાધિમ્હિ ઠિતો પઞ્ઞાય ઉપકારાનુપકારકે ધમ્મે પરિગ્ગણ્હન્તો બુદ્ધિં ફાતિં ગમિસ્સતિ. વીમંસાસમાધિમ્હિ ઠિતો ધમ્મવિચયબહુલો ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગાવહમેવ પટિપત્તિં બ્રૂહેતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘છન્દસમાધિ ભાવિતો’’તિઆદિ વુત્તં.

દૂરાદૂરપચ્ચત્થિકનિવારણે બહૂપકારો ઇન્દ્રિયસંવરો મેત્તાય વિસેસુપ્પત્તિહેતુતો મેત્તં વડ્ઢેતિ. તપેન સંકિલેસધમ્મે વિક્ખમ્ભેન્તો વીરિયાધિકો પરદુક્ખાપનયનકામતં સાહત્થિકં કરોતીતિ તપો કરુણં સંવડ્ઢેતિ. પઞ્ઞા પરિયોદાપિતા સાવજ્જાનવજ્જધમ્મે પરિગ્ગણ્હન્તી પહાસનિપાતતો મુદિતં રક્ખન્તી પરિબ્રૂહેતિ. ઉપધિનિસ્સગ્ગો પક્ખન્દો નિન્નપોણપબ્ભારોવ સમ્મદેવ સત્તસઙ્ખારેસુ ઉદાસિનો હોતીતિ સો ઉપેક્ખાવિહારં પરિવડ્ઢેતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરો ભાવિતો’’તિઆદિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘યો યસ્સ વિસેસપચ્ચયો, સો તં પરિપૂરેતીતિ વુત્તો’’તિ.

૮૭. દિસાભાવેનાતિ નયાનં દિસાભાવેનાતિ યોજેતબ્બં. અત્થોપિસ્સ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. યેન ચતુક્કેન યસ્સ રાગચરિતાદિપુગ્ગલસ્સ વોદાનં વિસુદ્ધિ. યથા અપરિઞ્ઞાતા, અપ્પહીના ચ પઠમાહારવિપલ્લાસાદયો રાગચરિતાદીનં પુગ્ગલાનં ઉપક્કિલેસા, એવં પઠમપટિપદાદયો ભાવિતા બહુલીકતા નેસં વિસુદ્ધિયો હોન્તીતિ વુત્તનયાનુસારેન સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ આહ ‘‘હેટ્ઠા વુત્તનયમેવા’’તિ.

અથ વા પુરિમાહિ દ્વીહિ પટિપદાહિ સિજ્ઝમાના વિપસ્સના અત્તનો કિચ્ચવુત્તિસઙ્ખાતં પવત્તિદુક્ખમ્પિ સઙ્ગણ્હન્તી દુક્ખાનુપસ્સનાબાહુલ્લવિસેસતો દુક્ખલક્ખણં પટિવિજ્ઝન્તી ‘‘અપ્પણિહિતં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તા. તતિયાય પટિપદાય સિજ્ઝમાના સુખપ્પવત્તિકતાય સમ્મદેવ સન્તતિઘનં ભિન્દિત્વા અનિચ્ચલક્ખણં વિભાવેન્તી ‘‘અનિમિત્તં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તા. ચતુત્થાય પન પટિપદાય સિજ્ઝમાના સુખપ્પવત્તિકતાય, વિસદઞાણતાય ચ સમૂહકિચ્ચારમ્મણઘનં ભિન્દિત્વા સમ્મદેવ અનત્તલક્ખણં વિભાવેન્તી ‘‘સુઞ્ઞતં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તા.

તથા કાયવેદનાનુપસ્સના વિસેસતો દુક્ખલક્ખણં વિભાવેન્તી, ચિત્તાનુપસ્સના અનિચ્ચલક્ખણં, ધમ્માનુપસ્સના અનત્તલક્ખણન્તિ તા યથાક્કમં ‘‘અપ્પણિહિતાદિવિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તા.

સપ્પીતિકતાય અસ્સાદાનિ પઠમદુતિયજ્ઝાનાનિ વિરજ્જનવસેન વિસેસતો દુક્ખતો પસ્સન્તિયા વિપસ્સનાય વસેન ‘‘અપ્પણિહિતં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તાનિ. તતિયં સન્તસુખતાય બાહિરકાનં નિચ્ચાભિનિવેસવત્થુભૂતં સભાવતો ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ પસ્સન્તિયા વિપસ્સનાય વસેન ‘‘અનિમિત્તં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તં. ચતુત્થં ઉપક્કિલેસવિગમાદીહિ પરિસુદ્ધં સુસમાહિતં યથા પરેસં, એવં અત્તનો ચ યથાભૂતસભાવાવબોધહેતુતાય સમ્મદેવ ‘‘સુઞ્ઞ’’ન્તિ પસ્સન્તિયા વિપસ્સનાય વસેન ‘‘સુઞ્ઞતં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તં.

એવં વિહારાનં વિપસ્સનાવસેનેવ વિમોક્ખમુખતા, તત્થ ‘‘દિબ્બબ્રહ્મવિહારાનં સન્તસુખતાય અસ્સાદનીયતા’’તિઆદિના અપ્પણિહિતવિમોક્ખમુખતા યોજેતબ્બા. અરિયવિહારસ્સ પઞ્ઞાધિકત્તા વિસેસતો અનત્તાનુપસ્સનાસન્નિસ્સયતાય સુઞ્ઞતવિમોક્ખતા. આનેઞ્જવિહારસ્સ સન્તવિમોક્ખતાય અનિચ્ચલક્ખણપ્પટિવેધસ્સ વિસેસપચ્ચયસભાવતો અનિમિત્તવિમોક્ખમુખતા યોજેતબ્બા.

તથા પુરિમાનં દ્વિન્નં સમ્મપ્પધાનાનં સંકિલેસવિસયત્તા કિલેસદુક્ખવીતિક્કમસ્સ દુક્ખાનુપસ્સનાબાહુલ્લત્તા અપ્પણિહિતવિમોક્ખમુખતા. તતિયસ્સ અનુપ્પન્નકુસલુપ્પાદનેન ધમ્માનં ઉદયવયવન્તતાવિભાવનતો અનિચ્ચલક્ખણં પાકટન્તિ અનિમિત્તવિમોક્ખમુખતા. ચતુત્થસ્સ ઉપ્પન્નાનં ઠિતત્તં બ્યાપારાપજ્જનેન ધમ્માનં અવસવત્તિતાદીપનતો અનત્તલક્ખણં સુપાકટન્તિ સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખતા.

માનપ્પહાનાલયસમુગ્ઘાતાનં સહાયતણ્હાપહાનતાય તણ્હાપણિધિવિસોધનતો અપ્પણિહિતવિમોક્ખમુખતા. અવિજ્જાપહાનસ્સ પઞ્ઞાકિચ્ચાધિકતાય સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખતા. ભવૂપસમસ્સ સઙ્ખારનિમિત્તપટિપક્ખતાય અનિમિત્તવિમોક્ખમુખતા.

પકતિયા દુક્ખસભાવે સઙ્ખારે ઞાણસચ્ચેન અવિસંવાદેન્તો દુક્ખતો એવ પસ્સતિ, ચાગાધિવિમુત્તતાય તણ્હં વિદૂરીકરોન્તો રાગપ્પણિધિં વિસોસેતીતિ પુરિમં અધિટ્ઠાનદ્વયં ‘‘અપ્પણિહિતં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તં. ઇતરસ્સ પન અધિટ્ઠાનદ્વયસ્સ સુઞ્ઞતાનિમિત્તવિમોક્ખમુખતા વુત્તનયા એવ.

છન્દાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા વિસેસતો ધમ્મચ્છન્દવતો નેક્ખમ્મવિતક્કબહુલસ્સ હોતિ, વીરિયાધિપતેય્યા પન કામવિતક્કાદિકે વિનોદેન્તસ્સાતિ તદુભયં નિસ્સાય પવત્તા વિપસ્સના વિસેસતો રાગાદિપ્પણિધીનં વિસોસનતો ‘‘અપ્પણિહિતં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તા. ચિત્તાધિપતેય્યં, વીમંસાધિપતેય્યઞ્ચ નિસ્સાય પવત્તા યથાક્કમં અનિચ્ચાનત્તાનુપસ્સનાબાહુલ્લતો ‘‘અનિમિત્તં વિમોક્ખમુખં, અપ્પણિહિતં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ ચ વુત્તા.

અભિજ્ઝાવિનયનો ઇન્દ્રિયસંવરો, કામસઙ્કપ્પાદિવિનોદનો તપો ચ વુત્તનયેનેવ પણિધિપટિપક્ખતો અપ્પણિહિતં વિમોક્ખમુખં, બુદ્ધિ અનત્તાનુપસ્સનાનિમિત્તં, ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગો નિમિત્તગ્ગાહપટિપક્ખોતિ તદુભયસન્નિસ્સયા વિપસ્સના યથાક્કમં ‘‘સુઞ્ઞતં, અનિમિત્તં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તા.

આસન્નપચ્ચત્થિકરાગં પટિબાહન્તી મેત્તા રાગપણિધિયા પટિપક્ખો, કરુણા પરદુક્ખાપનયનાકારવુત્તિકા દુક્ખસહગતાય દુક્ખાનુપસ્સનાય વિસેસપચ્ચયોતિ તદુભયસન્નિસ્સયા વિપસ્સના ‘‘અપ્પણિહિતં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તા. મુદિતા સત્તાનં મોદગ્ગહણબહુલા તદનિચ્ચતાદસ્સનતો અનિચ્ચાનુપસ્સનાય વિસેસપચ્ચયોતિ તન્નિસ્સયા વિપસ્સના અનિમિત્તં વિમોક્ખમુખં. ઉપેક્ખા ઞાણકિચ્ચાધિકતાય અનત્તાનુપસ્સનાય વિસેસપચ્ચયોતિ તન્નિસ્સયા વિપસ્સના ‘‘સુઞ્ઞતં વિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુત્તાતિ એવમેત્થ પવત્તિઆકારતો વિપસ્સતો નિસ્સયતો, કિચ્ચતો ચ ભિન્દિત્વા વિમોક્ખમુખાનિ યોજિતાનીતિ.

સમતિક્કમનં પરિઞ્ઞાપહાનઞ્ચ. સપરસન્તાનેતિ અત્તનો, પરેસઞ્ચ સન્તાને, તેન કાયિકો, વાચસિકો ચ વિહારો ‘‘વિક્કીળિત’’ન્તિ વુત્તોતિ દસ્સેતિ ‘‘વિવિધો હારો’’તિ કત્વા. તસ્સ પન વિભાવના ઇધ અધિપ્પેતા નયસ્સ ભૂમિભાવતો. યેન પટિપક્ખભાવેન. તેસં પટિપક્ખભાવોતિ તેસં આહારાદીનં પટિપક્ખભાવો પહાતબ્બભાવો પટિપદાદીનં પટિપક્ખભાવો પહાયકભાવોતિ યોજેતબ્બં. તત્થ પટિપદાગ્ગહણેન વિપસ્સના કથિતા. વિપસ્સના ચ ચત્તારો આહારે પરિજાનન્તી તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગં પજહતીતિ ઉજુકમેવ તેસં પટિપક્ખતા, એવં ઝાનાદીનમ્પિ ઉપાદાનાદિપટિપક્ખતા વેદિતબ્બા તદુપદેસેન વિપસ્સનાય કથિતત્તા. વિપલ્લાસસતિપટ્ઠાનાનં પટિપક્ખભાવો પાકટો એવ. ન્તિ સીહવિક્કીળિતં. વીસતિયા ચતુક્કેહિ વિસભાગતો વિત્થારેન વિભત્તન્તિ તીહિ પદેહિ સઙ્ગહેત્વા કથિકત્તા વુત્તં ‘‘સઙ્ખેપેન દસ્સેન્તો’’તિ.

ઇન્દ્રિયાનન્તિ સદ્ધાદિઇન્દ્રિયાનં. દસન્નં ચતુક્કાનં નિદ્ધારણાતિ યોજના.

૮૮. નિગ્ગચ્છતીતિ નિક્ખમતિ. તતો નિદ્ધારેત્વા વુચ્ચમાનો હિ નિગ્ગચ્છન્તો વિય હોતીતિ. ચત્તારો પુગ્ગલેતિ ‘‘તણ્હાચરિતો મન્દો’’તિઆદિના (નેત્તિ. ૬) વુત્તે ચત્તારો પુગ્ગલે. પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ચેત્થ ધમ્મો વુત્તોતિ આહ ‘‘ભૂમિં નિદ્દિસિત્વા’’તિ. તતો એવાતિ યથાવુત્તપુગ્ગલચતુક્કતો એવ. ઇતરત્થાપીતિ ‘‘સુખાય…પે… પુગ્ગલા’’તિ એત્થાપિ. સાધારણાયાતિ પઠમચતુત્થાહિપિ વિમિસ્સાય. યથાવુત્તાસૂતિ દુતિયતતિયાસુ.

હેટ્ઠાતિ દેસનાહારવિભઙ્ગવિચયહારસમ્પાતવણ્ણનાસુ.

એસેવ નયોતિ કુસલમૂલાદિદ્વાદસતિકસઙ્ગહો અનવજ્જપક્ખો. ‘‘વોદાયતિ સુજ્ઝતિ એતેનાતિ વોદાન’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૧૧) વં નેતબ્બતં સન્ધાયાહ.

યથા હારઉદ્દેસો કતો, એવં નયાનં અકરણે કારણં, પયોજનઞ્ચ વિભાવેતુકામો ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. નયેહિ નયન્તરેહિ. સમ્ભવદસ્સનત્થન્તિ ઉપપત્તિદસ્સનત્થં. તત્થ સમ્ભવો અનુદ્દેસક્કમેન નિદ્દિસને કરણં દસ્સનં પયોજનં. યદિ હિ ઇમે નયા ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવસેન અસંકિણ્ણા ભવેય્યું, હારા વિય ઉદ્દેસાનુક્કમેનેવ નિદ્દિસિતબ્બા સિયું. તથા હિ વુત્તં હારાનં ઉદ્દેસાવસાને ‘‘એતે સોળસ હારા પકિત્તિતા અત્થતો અસંકિણ્ણા’’તિ (નેત્તિ. ૧).

યસ્મા પનેતે મૂલપદેહિ મૂલપદન્તરનિદ્ધારણેન અઞ્ઞમઞ્ઞં તે નિગ્ગચ્છન્તિ, તસ્મા એકસ્મિં નિદ્દિટ્ઠે ઇતરોપિ અત્થતો નિદ્દિટ્ઠોયેવ નામ હોતીતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘ઉદ્દેસાનુક્કમેન નિદ્દેસો ન કતો’’તિ.

ઇદાનિ તમેવ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારેન દસ્સેતું ‘‘પઠમનયતો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તણ્હાદિટ્ઠિચરિતવસેન દ્વિધા પુગ્ગલે વિભજિત્વા તેસં વસેન નન્દિયાવટ્ટનયં નીહરિત્વા પુન તે એવ તણ્હાદિટ્ઠિચરિતે ચતુપ્પટિપદાવિભાગેન વિભજિત્વા સીહવિક્કીળિતસ્સ નયસ્સ સમ્ભવો દસ્સિતો, તે એવ ચતુપ્પટિપદાભેદભિન્ને પુગ્ગલે પુન ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિવિભાગેન તિધા વિભજિત્વા તિપુક્ખલસ્સ નયસ્સ સમ્ભવો દસ્સિતો. તં સન્ધાયાહ ‘‘પઠમનયતો…પે… નિદ્દિટ્ઠો’’તિ.

યસ્મા સુભસુખસઞ્ઞાહિ લોભો, નિચ્ચસઞ્ઞાય દોસો ‘‘ઇમિના મે અનત્થો કતો’’તિ આઘાતુપ્પત્તિતો, અત્તસઞ્ઞાય મોહો ગહિતો હોતિ. તથા અસુભસઞ્ઞાદીહિ અલોભાદયો, તસ્મા ધમ્માધિટ્ઠાનવસેન તતિયનયતો દુતિયનયસ્સ સમ્ભવો. યસ્મા પન લોભે સતિ સમ્ભવતો લોભગ્ગહણેનેવ દોસો ગય્હતિ. લોભો ચ તણ્હા, મોહો અવિજ્જા, તપ્પટિપક્ખતો અલોભાદોસેહિ સમથો ગય્હતિ, અમોહેન વિપસ્સના, તસ્મા ધમ્માધિટ્ઠાનવસેનેવ દુતિયનયતો પઠમનયસ્સ સમ્ભવોતિ ઇમં વિસેસં દીપેતું ઉદ્દેસાનુક્કમેન નિદ્દેસો ન કતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્માધિટ્ઠાનવસેન પના’’તિઆદિમાહ.

તેનેવાતિ તતિયનયતો દુતિયનયસ્સ વિય દુતિયનયતો પઠમનયસ્સપિ સમ્ભવતો. એવં પાળિયં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનવસેન આગતં નિસ્સાય અટ્ઠકથાયં ધમ્માધિટ્ઠાનવસેનેવ નયનિગ્ગમો નિદ્ધારિતોતિ અયમેવ વિસેસો. યદિ એવન્તિ પાળિયં આગતપ્પકારતો અઞ્ઞેનપિ પકારેન નયા નિદ્ધારેતબ્બા, એવં સન્તે યથા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનવસેન પઠમનયતો તતિયનયસ્સ, તતિયનયતો દુતિયનયસ્સ સમ્ભવો દસ્સિતો, એવં ધમ્માધિટ્ઠાનવસેનેવ પઠમનયતો તતિયનયદુતિયનયાનં, ધમ્માધિટ્ઠાનવસેનેવ દુતિયનયતો તતિયનયસ્સ સમ્ભવો દીપેતબ્બોતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘દ્વે હુત્વા…પે… સિયા’’તિ.

તત્થ નયોતિ પચ્છા વુત્તદુતિયનયો. અત્થતોતિ અત્થાપત્તિતો, અત્થતો લબ્ભમાનત્તા એવ સરૂપેન ન કથિતોતિ અત્થો. ઇદાનિ તં અત્થાપત્તિં એકન્તિકં કત્વા દસ્સેતું ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. અનુપ્પવેસો ઇચ્છિતો તંતંનયમૂલપદાનં નયન્તરમૂલપદેસુ સમવરુજ્ઝનતો. તથા હિ ‘‘યત્થ સબ્બો અકુસલપક્ખો સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છતિ, યત્થ સબ્બો કુસલપક્ખો સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છતી’’તિ (નેત્તિ. ૩) ચ વુત્તં. અયઞ્ચ અત્થોતિ ‘‘નયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞઅનુપ્પવેસો નિગ્ગમો’’તિ અયં દુવિધો અત્થો. પિટકાનં અત્થકથનં પેટકં, સો એવ ઉપદેસોતિ પેટકોપદેસો, ઉપદેસભૂતા પરિયત્તિસંવણ્ણનાતિ અત્થો.

આદિતો પટ્ઠાયાતિ નયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞઅનુપ્પવેસનિગ્ગમમત્તમેવ અવિભાવેત્વા નયવિચારસ્સ પઠમાવયવતો પભુતિ વિભાવના દીપના પકાસના.

દોસદિટ્ઠીતિ અપ્પસ્સાદતાદિદોસગાહિકદિટ્ઠી, દોસદસ્સિનોતિ અત્થો. તે હિ અસમૂહતાનુસયા, કામેસુ ચ આદીનવદસ્સિનો. ઇદઞ્હિ નેસં અઙ્ગદ્વયં અત્તકિલમથાનુયોગસ્સ કારણં વુત્તં. નત્થિ અત્થોતિ યો રાગાભિભૂતેહિ અન્ધબાલેહિ પરિકપ્પિતો દિટ્ઠધમ્મિકો કામેહિ અત્થો, સો મધુબિન્દુગિદ્ધસ્સ મધુલિત્તસત્થધારાવલેહનસદિસો અપ્પસ્સાદો બહુદુક્ખો બહુપાયાસો બહુઆદીનવો સવિઘાતો સપરિળાહો સમ્પરાયિકો તથેવાતિ સબ્બદાપિ વિઞ્ઞૂજાતિકસ્સ કામેહિ પયોજનં ન વિજ્જતિ. અનજ્ઝોસિતાતિ અનભિભૂતા વિહરન્તિ. તેન વુચ્ચતિ સુખા પટિપદાતિ તેન મન્દકિલેસભાવેન તેસં પુગ્ગલાનં અકિચ્છેન સિજ્ઝમાના વિપસ્સના પટિપદા ‘‘સુખા પટિપદા’’તિ વુચ્ચતિ. અજ્ઝોસિતાતિ અભિનિવિટ્ઠા. ઇમે સબ્બે સત્તાતિ ઇમે તણ્હાદિટ્ઠિચરિતભાવેન દ્વિધા વુત્તા અપરિમાણપ્પભેદા સબ્બેપિ પટિપજ્જન્તા સત્તા.

સુખેન પટિનિસ્સજ્જન્તીતિ કિલેસે અકિચ્છેન પજહન્તિ. ‘‘ઇમા ચતસ્સો પટિપદા’’તિઆદિ પટિપદાનં એત્તાવતાયં, વિસયભાવકિચ્ચેસુ ચ બ્યભિચારાભાવદસ્સનં. અયં પટિપદાતિ નિગમનં, અયં પટિપદા યાય વસેન સીહવિક્કીળિતસ્સ નયસ્સ ભૂમિદસ્સનત્થં ચત્તારો પુગ્ગલા નિદ્ધારિતાતિ અધિપ્પાયો. ચતુક્કમગ્ગેન કિલેસે નિદ્દિસતીતિ અનન્તરં વક્ખમાનેન આહારાદિચતુક્કમગ્ગેન દસવત્થુકે કિલેસસમૂહે નિદ્દિસતિ. ચતુક્કમગ્ગેન અરિયધમ્મેસુ નિદ્દિસિતબ્બાતિ તપ્પટિપક્ખેન પટિપદાદિચતુક્કમગ્ગેન અરિયધમ્મેસુ બોધિપક્ખિયેસુ વિસયભૂતેસુ નિદ્ધારેત્વા કથેતબ્બા.

ઇદઞ્ચ પમાણં ચત્તારો આહારાતિ ઇમેસં વિપલ્લાસાનં પવત્તિયા પમાણં, યદિદં ચત્તારો આહારા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યાવદેવ ચત્તારો આહારા પરિઞ્ઞં ન ગચ્છન્તિ, તાવદેવ ચત્તારો વિપલ્લાસે વિભજન્તિ. યાવદેવ ચત્તારો વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તાવદેવ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ પરિબ્રૂહન્તીતિ. એવં સબ્બત્થ યથારહં વત્તબ્બં. તેનાહ ‘‘એવં ઇમાનિ સબ્બાનિ દસ પદાની’’તિ. ‘‘યોજેતબ્બાની’’તિ ચ વચનસેસો.

‘‘અભિજ્ઝાય ગન્થતી’’તિ ઇમિના અભિજ્ઝાયનમેવ ગન્થનન્તિ દસ્સેતિ. એસ નયો સેસેસુપિ. પપઞ્ચેન્તોતિ દિટ્ઠાભિનિવેસં વિત્થારેન્તો.

વિપ્પટિસારુપ્પત્તિહેતુભાવો કિલેસાનં આસવનન્તિ આહ ‘‘આસવન્તી’’તિ. કિં વિપ્પટિસારાતિ તેન કિલેસાનં વીતિક્કમવત્થું વદતિ. યસ્મા અપ્પહીનાનુસયસ્સેવ વિપ્પટિસારા, ન ઇતરસ્સ, તસ્મા ‘‘યે વિપ્પટિસારા, તે અનુસયા’’તિ વુત્તં. પદદ્વયેનપિ ફલૂપચારેન કારણં વુત્તં.

પઠમેન પદેનાતિ યથાવુત્તેસુ દસસુ સુત્તપદેસુ પઠમેન પદેન. પઠમાય દિસાયાતિ તદત્થસઙ્ખાતાય સીહવિક્કીળિતસ્સ સંકિલેસપક્ખે પઠમાય દિસાય.

ઇતીતિ એવં, વુત્તનયેનાતિ અત્થો. કુસલાકુસલાનન્તિ યથાવુત્તઅનવજ્જસાવજ્જધમ્માનં. પક્ખપટિપક્ખવસેનાતિ વોદાનપક્ખતપ્પટિપક્ખવસેન. યોજનાતિ પઠમદિસાદિભાવેન યુત્તે કત્વા મનસાનુપેક્ખના. ‘‘મનસા વોલોકયતે’’તિ (નેત્તિ. ૪) હિ વુત્તં.

તસ્સાતિ દિસાલોકનસ્સ. સોતાપત્તિફલાદીનં પરિયોસાનતા ઇન્દ્રિયવસેન વેદિતબ્બા. યેસઞ્હિ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં વસેન સતિપટ્ઠાનાદીનિ સિજ્ઝન્તિ, તેસં વસેન સોતાપત્તિફલાદીનં પરિયોસાનતા. તત્થ સોતાપત્તિફલે સદ્ધિન્દ્રિયં પારિપૂરિં ગચ્છતિ. સોતાપન્નો હિ સદ્ધાય પરિપૂરિકારી. સકદાગામિફલે વીરિયિન્દ્રિયં પારિપૂરિં ગચ્છતિ. સકદાગામી હિ આરદ્ધવીરિયો ઉપરિમગ્ગાધિગમાય. અનાગામિફલે સમાધિન્દ્રિયં પારિપૂરિં ગચ્છતિ. અનાગામી સમાધિસ્મિં પરિપૂરિકારી. અગ્ગફલે અરહત્તે સતિન્દ્રિયઞ્ચ પઞ્ઞિન્દ્રિયઞ્ચ પારિપૂરિં ગચ્છતિ. અરહા હિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તો, પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તો ચાતિ.

અપરે પનાહુ – સદ્ધાબલેન સુભસઞ્ઞાય પહાનં. સદ્દહન્તો હિ પટિક્કૂલમનસિકારે કમ્મં કરોતિ. વીરિયબલેન સુખસઞ્ઞાય પહાનં. વીરિયવા હિ સુખસ્સાદં અભિભવિત્વા યોનિસોમનસિકારમનુયુઞ્જતિ. સમાધિબલેન નિચ્ચસઞ્ઞાય પહાનં. સમાહિતો હિ સઙ્ખારાનં ઉદયબ્બયં પરિગ્ગણ્હન્તો અનિચ્ચસઞ્ઞં પટિલભતિ. પઞ્ઞાબલેન અત્તસઞ્ઞાય પહાનં. પઞ્ઞવા હિ સઙ્ખારાનં અવસવત્તિતં સલ્લક્ખેન્તો અત્તસુઞ્ઞતં પટિવિજ્ઝતિ. સતિ પન સબ્બત્થાપિ ઇચ્છિતબ્બા. તેનાહ ‘‘સતિં ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સબ્બત્થિકં વદામી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪; મિ. પ. ૨.૧.૧૩). એવં ચતુવિપલ્લાસપ્પહાયીનં ચતુન્નં ઇન્દ્રિયાનં પારિપૂરિટ્ઠાનં ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ ચતુવિપલ્લાસમુખાનં ચતુન્નં દિસાનં પરિયોસાનાનિ વુત્તાનીતિ.

‘‘લોભો અકુસલમૂલ’’ન્તિઆદિ લોભાદીનં હેતુફલભાવેન સમ્પયુત્તતાય દસ્સનં.

તત્થ મનાપિકેનાતિ યેભુય્યવસેન વુત્તં. અમનાપિકેનાપિ હિ આરમ્મણેન વિપરિયેસવસેન લોભો ઉપ્પજ્જતિ. મનાપિકેનાતિ વા મનાપિકાકારેન. ફસ્સવેદનૂપવિચારરાગવિતક્કપરિળાહા સહજાતાપિ લબ્ભન્તિ, અસહજાતાપિ. ‘‘ઉપ્પાદો’’તિ એતેન ઉપ્પજ્જમાનસઙ્ખારગ્ગહણન્તિ ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. ઉપ્પાદલક્ખણસ્સેવ પન ગહણે ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ ન વત્તબ્બં સિયા. ન હિ ઉપ્પાદો ઉપ્પજ્જતિ, રાગજપરિળાહહેતુકતા ચ તેસં રાગસ્સ તણ્હાસભાવત્તા. તણ્હા હિ દુક્ખસ્સ સમુદયો, યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં દુક્ખન્તિ. તથા ચ વુત્તં ‘‘તણ્હાસહજાતવેદનાય પન લોભો સહજાતાદિપચ્ચયેહિ ચ પચ્ચયો’’તિ. એવં ઇટ્ઠારમ્મણે ઉપ્પન્નલોભસહગતસુખવેદનાય ઉદયો ઇધ ‘‘ઉપ્પાદો સઙ્ખતલક્ખણ’’ન્તિ વુત્તો, તસ્સા વિપરિણામો ‘‘વિપરિણામદુક્ખતા’’તિ. વિપરિણામાવત્થા ચ ઉદયાવત્થં વિના ન હોતીતિ સા તં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જન્તી વિય વુત્તા ‘‘ઉપ્પાદં…પે… દુક્ખતા’’તિ.

દોસો અકુસલમૂલન્તિઆદીસુપિ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં નામ જરા, તં નિસ્સાય દોમનસ્સસ્સ ઉપ્પજ્જનતો વુત્તં ‘‘ઠિતસ્સ…પે… દુક્ખદુક્ખતા’’તિ. દોસજપરિળાહહેતુકતા જરાય દોસબહુલસ્સ પુગ્ગલસ્સ નચિરેન જીરણતો વેદિતબ્બા.

વયોતિ સઙ્ખારાનં નિરોધો. અનિચ્ચતાવસેન ચ સઙ્ખતધમ્માનં સઙ્ખારદુક્ખતાતિ વુત્તં ‘‘વય…પે… સઙ્ખારદુક્ખતા’’તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૫, ૪૫, ૭૬; પટિ. મ. ૨.૧૦). મોહજપરિળાહહેતુકતા વયલક્ખણસ્સ યેભુય્યેન સમ્મોહનિમિત્તત્તા, મરણસ્સ અવિજ્જાપચ્ચયત્તા ચ સંસારપ્પવત્તિયા વેદિતબ્બા.

અલોભાદીનં પઞ્ઞાદિપારિપૂરિહેતુકતા યથારહં ઉપનિસ્સયકોટિસહજાતકોટિયા ચ પચ્ચયભાવેન વેદિતબ્બા. સબ્બે હિ કુસલા ધમ્મા સબ્બેસં કુસલાનં ધમ્માનં યથાસમ્ભવં પચ્ચયવિસેસા હોન્તિ એવાતિ. અબ્યાપાદવિતક્કસન્નિસ્સયો ઉપવિચારો અબ્યાપાદૂપવિચારો. અવિહિંસૂપચારેપિ એસેવ નયો.

અયં તિપુક્ખલો નામ દુતિયો નયો સદ્ધિં દિસાલોકનનયેન નિદ્દિટ્ઠોતિ વચનસેસો. ‘‘ઇમે ચત્તારો’’તિઆદિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેનેવ નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ ભૂમિદસ્સનત્થં આરદ્ધં. ઇમે યથાવુત્તપટિપદાચતુક્કસ્સ વસેન ચતુબ્બિધા. વિસેસેનાતિ દિટ્ઠિતણ્હાસન્નિસ્સયતાવિસેસેન. દિટ્ઠિચરિતો હિ તિક્ખપઞ્ઞો, મન્દપઞ્ઞો ચ સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય ચ દન્ધાભિઞ્ઞાય ચ નિય્યાતીતિ દ્વિધા વુત્તોતિ. તથા તણ્હાચરિતો દુક્ખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય ચ દન્ધાભિઞ્ઞાય ચ નિય્યાતીતિ દ્વિધા વુત્તોતિ દસ્સિતો ચાયમત્થો. તેનાહ ‘‘દ્વે હોન્તિ દિટ્ઠિચરિતો ચ તણ્હાચરિતો ચા’’તિ.

ચત્તારો હુત્વાતિ સીહવિક્કીળિતસ્સ નયસ્સ ભૂમિદસ્સને ચત્તારો હુત્વા ઠિતા, ચતુપ્પટિપદાવસેન ચત્તારો કત્વા વુત્તાતિ અત્થો. તયો હોન્તીતિ તિપુક્ખલસ્સ નયસ્સ ભૂમિદસ્સને ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિવસેન તયો ભવન્તિ. તયો હુત્વાતિ તથા તયો હુત્વા ઠિતા તયો કત્વા કથિતા. દ્વે હોન્તીતિ ઇદાનિ નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ ભૂમિદસ્સને દ્વે ભવન્તિ. અજ્ઝોસાનન્તિ દિટ્ઠિઅજ્ઝોસાનં. અભિનિવેસોતિ તણ્હાભિનિવેસો. અહંકારોતિ અહંમાનો ‘‘અહ’’ન્તિ વા કરણં અહંકારો. દિટ્ઠિમાનમઞ્ઞનાનં વસેન ‘‘અહમસ્મી’’તિ સમનુપસ્સના મમંકારો, મમાયનં તણ્હાગ્ગાહો.

દસપદાનિ ‘‘પઠમા દિસા’’તિ કાતબ્બાનીતિ નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ ‘‘પઠમા દિસા’’તિ કરણીયાનિ, ‘‘પઠમા દિસા’’તિ વવત્થપેતબ્બાનીતિ અત્થો. સંખિત્તેન…પે… પક્ખસ્સાતિ અનેકપ્પભેદસ્સપિ કણ્હપક્ખસ્સ સંકિલેસપક્ખસ્સ અત્થં સંખિત્તેન સઙ્ખેપેન પટિપક્ખે વત્તમાને વોદાનધમ્મે ઉદ્દિસ્સ ઞાપેન્તિ પકાસેન્તિ, પઠમા કાતબ્બાતિ યોજના. દસ પદાનિ દુતિયકાનીતિ તણ્હાદિકા દસ કોટ્ઠાસા ‘‘દુતિયા દિસા’’તિ કાતબ્બા. ‘‘સંખિત્તેન…પે… કણ્હપક્ખસ્સા’’તિ આનેત્વા યોજેતબ્બં.

યોનિસોતિ ઉપાયસો. યોનિસો મનસિકારો અનિચ્ચાદિવસેન પઠમમનસિકારો. પઞ્ઞાતિ સુતચિન્તામયી પઞ્ઞા, ઝાનાભિઞ્ઞા ચ. નિબ્બિદાતિ નિબ્બેધઞાણં. સોમનસ્સધમ્મૂપસઞ્હિતં પમોદાદિસહગતં ચેતસિકસુખં.

કુસલપક્ખે ચાતિ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, તેન ઉભયપક્ખતો સમુચ્ચયવસેન ચતસ્સો દિસા, ન પચ્ચેકન્તિ દસ્સેતિ.

તેસન્તિ તણ્હાદીનં, તણ્હાય, તણ્હાપક્ખિકાનઞ્ચાતિ અત્થો. સતિપિ અનવસેસતો રાગે પહીયમાને અનવસેસતો અવિજ્જાપિ પહીયતેવ, રાગસ્સ પન ચેતોવિમુત્તિ ઉજુપટિપક્ખોતિ દસ્સનત્થં ‘‘રાગવિરાગા’’તિ વુત્તં. અવિજ્જાવિરાગાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અયઞ્ચ અત્થો ‘‘આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૩૮) આગતપાળિયા અત્થવણ્ણનાવસેન વુત્તા, ઇધ પન ‘‘રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ સેક્ખફલં, અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ અસેક્ખફલ’’ન્તિઆદિના (નેત્તિ. ૫૧) વેવચનસમારોપને આગતત્તા પુરિમા અનાગામિફલં. તઞ્હિ કામરાગસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકતો સમાધિપારિપૂરિયાવ વિસેસતો ‘‘રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તી’’તિ વુચ્ચતિ, પચ્છિમા અરહત્તફલં તણ્હાય, અવિજ્જાય ચ અનવસેસપ્પહાનતો, પઞ્ઞાપારિપૂરિયા ચ ‘‘અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તી’’તિ વુચ્ચતિ.

તત્થાતિ નન્દિયાવટ્ટનયે. તેસૂતિ ‘‘ચત્તારિ પદાની’’તિ વુત્તેસુ તણ્હાદીસુ ચતૂસુ મૂલપદેસુ. ઇધ સમોસરણન્તિ સઙ્ગહો વુત્તો, સો ચ સભાવતો, સભાગતો ચ હોતીતિ તણ્હાદીનિ ચત્તારિ દસ્સેત્વા ‘‘તેસુ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ સમોસરન્તી’’તિ વુત્તં. સમથં ભજન્તિ સભાવતો, સભાગતો ચાતિ અધિપ્પાયો. વિપસ્સનં ભજન્તીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. નયાધિટ્ઠાનાનં નયાધિટ્ઠાને અનુપ્પવેસો નયાનં નયેસુ અનુપ્પવેસો એવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘તિપુક્ખલો…પે… અનુપ્પવિસન્તી’’તિ.

અલોભામોહપક્ખં અભજાપેત્વા અદોસપક્ખં ભજાપેતબ્બસ્સ નન્દિયાવટ્ટસીહવિક્કીળિતમૂલપદસ્સ અભાવતો અદોસો એકસુત્તકોટિયા એકકોવ હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અદોસો અદોસો એવા’’તિ. દોસો દોસો એવાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સમોસરન્તિ સભાગતો ચ સભાવતો ચ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ અત્થો.

ભૂમિ ગોચરોતિ ચ મૂલપદાનિ એવ સન્ધાય વદતિ. એકેકં નયં અનુપ્પવિસતિ તંતંમૂલપદાનુપ્પવેસતો. કુસલે વા વિઞ્ઞાતે અકુસલો પટિપક્ખો, અકુસલે વા કુસલો પટિપક્ખો અન્વેસિતબ્બો સંવણ્ણિયમાનસુત્તપદાનુરૂપતો ઉપપરિક્ખિતબ્બો. અન્વેસના ઉપપરિક્ખા ‘‘દિસાલોકન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સો નયો નિદ્દિસિતબ્બોતિ તથા અન્વેસિત્વા તેહિ ધમ્મેહિ દિસા વવત્થપેત્વા સો સો નયો નિદ્ધારેત્વા યોજેતબ્બો. યથા મૂલપદેસુ મૂલપદાનં અનુપ્પવેસો સંવણ્ણિતો, ઇમિનાવ નયેન મૂલપદતો મૂલપદાનં નિદ્ધારણાતિ વેદિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યથા એકમ્હિ…પે… નિદ્દિસિતબ્બાની’’તિ આહ. ‘‘એકેકસ્મિઞ્હી’’તિઆદિ કારણવચનં.

તત્થ તત્થાતિ એકેકસ્મિં નયે. એકસ્મિં ધમ્મે વિઞ્ઞાતેતિ તણ્હાદિકે એકસ્મિં મૂલપદધમ્મે સરૂપતો, નિદ્ધારણવસેન વા વિઞ્ઞાતે. સબ્બે ધમ્મા વિઞ્ઞાતા હોન્તીતિ તદઞ્ઞમૂલપદભૂતા સબ્બે લોભાદયો વિઞ્ઞાતા નયસ્સ ભૂમિચરણાયોગ્યતાય પકાસા પાકટા હોન્તિ. ‘‘ઇમેસ’’ન્તિઆદિ નયત્તયદિસાભૂતધમ્માનં મત્થકપાપનેન તિણ્ણં નયાનં કૂટગ્ગહણં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

પુન ‘‘ઇમેસૂ’’તિઆદિ કમ્મનયદ્વયસ્સ વિભાગવિભાવનં, તં વિઞ્ઞેય્યમેવ.

નયસમુટ્ઠાનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.