૨. વિચયહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૧૧. જાતિલિઙ્ગકાલસાધનવિભત્તિસઙ્ખ્યાવિસેસાદિતો સદ્દતો પદવિચયો કાતબ્બો. તત્થ કરિયમાનો ચ યથાસભાવનિરુત્તિયા એવ કતો સુકતો હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇદં નામપદં …પે… અયં સદ્દતો પદવિચયો’’તિ વત્વા ‘‘સો પનાય’’ન્તિઆદિમાહ. વત્તબ્બઅત્થસંવણ્ણનાતિ તંતંપદવચનીયસ્સ અત્થસ્સ ભેદં વત્વા પરિયાયેહિ વિવરિત્વા કથનં.

વિચિયમાનસ્સ સુત્તપદસ્સાતિ પુચ્છાવસેન પવત્તસુત્તપદસ્સ. ‘‘સુત્તન્તરપદાનિપિ પુચ્છાવસેનેવ પવત્તાની’’તિ વદન્તિ ‘‘ન સબ્બમ્પિ સુત્તપદ’’ન્તિ. એકસ્સેવ પદસ્સ સમ્ભવન્તાનં અનેકેસં અત્થાનં ઉદ્ધારો અત્થુદ્ધારો. એકસ્સેવ પન અત્થસ્સ સમ્ભવન્તાનં અનેકેસં પદાનં ઉદ્ધારો પદુદ્ધારો. સબ્બે હિ સંવણ્ણિયમાને સુત્તે લબ્ભમાને સબ્બે પદત્થે. નવ સુત્તન્તેતિ સુત્તગેય્યાદિવસેન નવપ્પકારે સુત્તસ્મિં આનેત્વા વિચિનતીતિ યોજના. અથ વા ‘‘સબ્બે નવ સુત્તન્તે’’તિ ઇમિના પવિચયલક્ખણેન હારેન સુત્તગેય્યાદીનિ સબ્બાનિપિ નવપ્પકારાનિ સુત્તાનિ વિચિનતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સુત્તગેય્યાદિકે’’તિઆદિ.

‘‘કોસલાનં પુરા રમ્મા’’તિઆદિકા (સુ. નિ. ૯૮૨) છપઞ્ઞાસ ગાથા વત્થુગાથા. ‘‘પારાયનમનુગાયિસ્સ’’ન્તિ (સુ. નિ. ૧૧૩૭ આદયો) પન આદિકા એકૂનવીસતિ ગાથા અનુગીતિગાથા. ઇદં નામં કતન્તિ ઇદં ‘‘પારાયન’’ન્તિ નામં કતં. તેનાહ ‘‘પારં ગમનીયા ઇમે ધમ્મા, તસ્મા ઇમસ્સ ધમ્મપરિયાયસ્સ ‘પારાયનન્ત્વેવ અધિવચન’’’ન્તિ (સુ. નિ. પારાયનત્થુતિગાથા; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથા ૧૪૯ આદયો). બુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાનન્તિ ઇમસ્સ વિચયહારવિભઙ્ગસ્સ દેસનાકાલે આયસ્મા મહાકચ્ચાનો અત્તનો બુદ્ધિયં વત્તમાનં કત્વા એવમાહાતિ યોજના.

એકંસબ્યાકરણસ્સ અયન્તિ એકંસબ્યાકરણીયા, એકંસેન વા બ્યાકાતબ્બત્તા એકંસબ્યાકરણીયા, એકંસબ્યાકરણયોગ્ગાતિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઠપનીયાતિ ઠપેતબ્બત્તા અબ્યાકરણીયાતિ અત્થો. સમયન્તરપરિચયેન નિવારણધમ્મં પતિ સંસયપક્ખન્દો પુચ્છતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વિમતિચ્છેદન’’ન્તિ. પકતિયા પન નિવારણધમ્મં અજાનન્તો ઞાતુકામતાય પુચ્છતીતિ અદિટ્ઠજોતનાય પુચ્છાપિ સિયા. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘લોકસ્સ નિવારણાદીનિ અજાનન્તેના’’તિ.

એકવત્થુપરિગ્ગહાતિ એકસ્સ અભિધેય્યત્થસ્સ ગહણતો.

વિમુત્તિપરિપાચકઇન્દ્રિયાનિ વિવટ્ટપક્ખે ઠિતસ્સ સદ્ધાદયો ધમ્મા, કિં પનેત્થ અરિયાનમ્પિ ઇન્દ્રિયલોકેન સઙ્ગહો હોતીતિ આહ ‘‘પરિયાપન્નધમ્મવસેના’’તિઆદિ.

કાળપક્ખચાતુદ્દસીઘનવનસણ્ડમેઘપટલચ્છાદનઅડ્ઢરત્તીનં વસેન ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેન. વિવિચ્છાતિ વિચિકિચ્છાય. તેનાહ ‘‘વિચિકિચ્છાહેતૂ’’તિ. દુક્ખમસ્સ મહબ્ભયન્તિ એત્થ વુત્તં ‘‘અસ્સા’’તિ પદં ‘‘જપ્પાભિલેપનં અસ્સ બ્રૂમી’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘જપ્પા તણ્હા અસ્સ લોકસ્સા’’તિ આહ. ‘‘સબ્બસત્તાન’’ન્તિઆદિના, ‘‘સબ્બસોવા’’તિઆદિના ચ અન્વયતો, બ્યતિરેકતો ચ સાતિસયં અવિજ્જાય નીવરણભાવં દસ્સેતિ. ‘‘દૂરે સન્તો પકાસન્તિ (ધ. પ. ૩૦૪; નેત્તિ. ૧૧), રત્તો અત્થં ન જાનાતી’’તિ (નેત્તિ. ૧૧, ૨૭) ગાથાદ્વયેનાપિ અનુગીતિવિચયં દસ્સેતીતિ યોજેતબ્બં.

રૂપાવચરાતિ રૂપાવચરસત્તા. વિપરિણામદુક્ખતાય મુચ્ચનસ્સ કારણવચનન્તિ સમ્બન્ધો. યતો વટ્ટદુક્ખતો મુચ્ચનં. તં વટ્ટદુક્ખં અનવસેસપરિયાદાનવસેન સઙ્ખારદુક્ખતાગહણેન.

એકાધારન્તિ એકવત્થુ અધિટ્ઠાનં. નિવારણં વિક્ખમ્ભનં પિધાનં સમુચ્છેદોતિ અત્થદ્વયસ્સ પુચ્છિતત્તા ‘‘અનેકાધારં દસ્સેતુ’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘નિવારણસઙ્ખાતં સંવરં…પે… પિધિય્યન્તિ પચ્છિજ્જન્તી’’તિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૦૪૧; ચૂળનિ. અટ્ઠ. ૩). તસ્સત્થો ‘‘નિવારણસઙ્ખાતં વિક્ખમ્ભનં, સંવરં, પિધાનઞ્ચ કથેહી’’તિ.

‘‘વોદાન’’ન્તિ ઇમિના સોતાનં વિક્ખમ્ભનવિસુદ્ધિ, ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ ઇમિના સમુચ્છેદવિસુદ્ધિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘પુચ્છાય દુવિધત્થવિસયતં વિવરિતું ‘એવ’ન્તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ. તથા ચાહ ‘‘વોદાયતિ…પે… અરિયમગ્ગો’’તિ.

દિટ્ઠિમાનાવિજ્જાસોતાપિ તણ્હાસોતાનુગાતિ આહ ‘‘યેભુય્યેન અનુરોધવસેના’’તિ. ઉપચારવસેનાતિ નિસ્સિતુપચારવસેન. સબ્બસ્માતિ ચક્ખુતો યાવ મનતોતિ સબ્બસ્મા દ્વારતો. સબ્બપ્પકારેનાત્તિ તણ્હાયનમિચ્છાભિનિવેસનઉન્નમનાદિપ્પકારેન.

તમેવ સતિન્તિ યાયં સતિ પુબ્બભાગે સોતાનં વિક્ખમ્ભનવસેન વુત્તા, તમેવ સતિં. મગ્ગક્ખણે સોતાનં સંવરં પિધાનં બ્રૂમિ. યસ્મા પન પિધાયિકાપિ સતિ મગ્ગક્ખણે પઞ્ઞાનુગા, પઞ્ઞાકિચ્ચમેવેત્થ અધિકં, તસ્મા વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ.

સંવરપિધાનાનન્તિ એત્થ સંવરસદ્દેન નિવારણં વુત્તં.

યસ્મિં યસ્મિં અરિયમગ્ગે અનધિગતે યં યં અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જનારહં, તસ્મિં તસ્મિં અધિગતે તં તં વિઞ્ઞાણં અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુજ્ઝતિ સદ્ધિં અત્તના સમ્પયુત્તનામરૂપેનાતિ આહ ‘‘તસ્સ તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સહેવા’’તિ. અનુપ્પાદનિરોધો હિ એત્થ ‘‘નિરોધો’’તિ અધિપ્પેતો અનુપાદિસેસનિબ્બાનસ્સ અધિપ્પેતત્તાતિ. અનુસન્ધીયતિ એતેનાતિ અનુસન્ધિ, ઇધ પુચ્છિયમાનો અત્થો.

સહ વિસયેન દસ્સેતુન્તિ એત્થ સચ્ચાનિ એવ વિસયો. પહાતબ્બસભાવં સમુદયસચ્ચં, તસ્સ વિસયો દુક્ખસચ્ચં. ‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૩, ૫૭) હિ વુત્તં. પહાયકસભાવં મગ્ગસચ્ચં, તસ્સ વિસયો નિરોધસચ્ચન્તિ આહ ‘‘સહ વિસયેન…પે… સચ્ચેસૂ’’તિ. કામઞ્ચેત્થ ‘‘સમુદયો દ્વીસુ ભૂમીસુ પહીયતી’’તિ આરદ્ધં, ‘‘દસ્સનેન તીણિ સંયોજનાનિ પહીયન્તિ, ભાવનાય સત્ત સંયોજનાનિ પહીયન્તી’’તિ પન વિભાગવચનમેવ વત્તન્તિ આહ ‘‘પહાયકવિભાગમુખેન પહાતબ્બવિભાગં દસ્સેતુ’’ન્તિ.

નિરવસેસકામરાગબ્યાપાદા તતિયમગ્ગેન પહીયન્તિ, ઇતરે ચતુત્થમગ્ગેનાતિ વુત્તં ‘‘ઇતરેહિ પન નિરવસેસ’’ન્તિ. તત્થાતિ કમ્મવિપાકવટ્ટપ્પભેદેન તેધાતુકે ભવત્તયે. સંયોજનવસેનાતિ સબ્બદા યોજનવસેન બન્ધનવસેન.

૧૨. અગ્ગફલઞાણતાય એકમ્પિ સમાનં તન્નિમિત્તસ્સ ખયાનુપ્પાદારમ્મણસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ વસેન ફલવોહારેન દ્વે નામાનિ લભતિ.

સોમનસ્સનામલાભો ઇમિના આરમ્મણસઙ્કેતેનાતિ તદત્થં વિવરન્તો ‘‘ખયે…પે… સમઞ્ઞાયા’’તિ આહ.

૧૩. તગ્ગહણેનેવાતિ ફસ્સપઞ્ચમકપઞ્ચરૂપિન્દ્રિયગ્ગહણેનેવ. સહચરણાદિનાતિ સહજાતાદિઅનન્તરાદિપચ્ચયભાવેન ચેવ નિસ્સયારમ્મણાદિના ચ. ‘‘સમ્પયુત્ત’’ન્તિ ઇમિના સહિતતા અવિસિટ્ઠતા ઇધાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘અવિભાગેન ગહણીયભાવં સન્ધાયા’’તિ.

કથં સમાધિન્દ્રિયં ઉપ્પાદેતીતિ આહ ‘‘સતિગ્ગહણેન ચેત્થ પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં ઇધાધિપ્પેત’’ન્તિ. ન હિ સમાધિના પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં સમ્ભવતિ.

પદહતિ એતેનાતિ પધાનં, વીરિયં. તેતિ વીરિયસઙ્ખારા. એકરસેનાતિ યથા ઇન્દ્રિયાનિ એકરસાનિ હોન્તિ, એવં એકરસભાવેન સરણતો પવત્તનતો. તથા પવત્તિયા એવ સુટ્ઠુ વત વીરિયં વાહેસીતિ યોગિના સઙ્કપ્પેતબ્બતો તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન ‘‘સમ્પહંસના’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘એવં મે…પે… હેતુભાવતો’’તિ.

ઇદ્ધિસદ્દસ્સ પઠમો કત્તુઅત્થો, દુતિયો કરણત્થો વુત્તો, પાદસદ્દસ્સ એકો કરણત્થો એવ. પજ્જિતબ્બા ચ ઇદ્ધી વુત્તા, ન ચ ઇજ્ઝન્તિ. પજ્જિતબ્બા ચ ઇદ્ધી પજ્જનકરણેન પાદેન સમાનાધિકરણા ન હોન્તીતિ ‘‘પઠમેન અત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદો’’તિ કથં સક્કા વત્તું, તથા ઇદ્ધિકિરિયાકરણેન સાધેતબ્બા બુદ્ધિસઙ્ખાતા ઇદ્ધિ પજ્જનકિરિયાકરણેન પજ્જિતબ્બાતિ દ્વિન્નં કરણાનં ન સમાનાધિકરણતા સમ્ભવતીતિ ‘‘દુતિયેન અત્થેન ઇદ્ધિયા પાદો’’તિ કથં સક્કા વત્તુન્તિ ચે? સક્કા, પાદસ્સ ઇજ્ઝમાનકોટ્ઠાસ ઇજ્ઝનકરણૂપાયભાવતો. અથ વા ‘‘પઠમેન અત્થેન ઇદ્ધિયા પાદો, દુતિયેન અત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદો ઇદ્ધિપાદો’’તિ એવં યોજનતો. કથં? અનન્તરત્થો પચ્ચાસત્તિઞાયેન ઇધ પઠમોતિ અધિપ્પેતો, તતો પુરિમો દુતિયોતિ.

‘‘છન્દં ચે ભિક્ખુ અધિપતિં કરિત્વા લભતિ સમાધિ’’ન્તિઆદિ (વિભ. ૪૩૨) વચનતો છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતીતિ એત્થાપિ છન્દાધિપતિ સમાધિ છન્દસમાધીતિ અધિપતિસદ્દલોપં કત્વા સમાસો વુત્તોતિ વિઞ્ઞાયતિ. અધિપતિસદ્દત્થદસ્સનવસેનેવ પન ‘‘છન્દહેતુકો, છન્દાધિકો વા સમાધી’’તિ સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૪૩૧) વુત્તં, તસ્મા ઇધાપિ છન્દાધિપતિ સમાધિ છન્દસમાધીતિ વેદિતબ્બો. તં પન છન્દં વુત્તનયેન સદ્ધાસીસેન દસ્સેન્તો ‘‘સદ્ધાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇદં પધાન’’ન્તિ વા વીરિયં વુત્તં. વીરિયસદ્દાપેક્ખાસહિતં એકવચનેન વત્વા ચતુબ્બિધસ્સપિ વીરિયસ્સ અધિપ્પેતત્તા નિબ્બત્તેતબ્બધમ્મવિભાગેન ચ ‘‘ઇમે સઙ્ખારા’’તિ વુત્તં. તેન પધાનભૂતા સઙ્ખારાતિ એવં સમાસો વેદિતબ્બો. સઙ્ખતસઙ્ખારાદિનિવત્તનત્થઞ્ચેત્થ પધાનગ્ગહણં. અથ વા તં તં વિસેસં સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો, સબ્બમ્પિ વીરિયં. તત્થ ચતુકિચ્ચસાધકતો અઞ્ઞસ્સ નિવત્તનત્થં પધાનગ્ગહણન્તિ પધાનભૂતા સેટ્ઠભૂતાતિ અત્થો.

વીરિયિદ્ધિપાદનિદ્દેસે ‘‘વીરિયસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગત’’ન્તિ (વિભ. ૪૩૫) દ્વિક્ખત્તું વીરિયં આગતં. તત્થ પુરિમં સમાધિવિસેસનં ‘‘વીરિયાધિપતિ સમાધિ વીરિયસમાધી’’તિ, દુતિયં સમન્નાગમઙ્ગદસ્સનત્થં. દ્વે એવ હિ સબ્બત્થ સમન્નાગમઙ્ગાનિ સમાધિ, પધાનસઙ્ખારો ચ. છન્દાદયો સમાધિવિસેસનાનિ. પધાનસઙ્ખારો પન પધાનવચનેનેવ વિસેસિતો, ન છન્દાદીહીતિ ન ઇધ વીરિયાધિપતિતા પધાનસઙ્ખારસ્સ વુત્તા હોતિ. વીરિયઞ્ચ સમાધિં વિસેસેત્વા ઠિતમેવ સમન્નાગમઙ્ગવસેન પધાનસઙ્ખારવચનેન વુત્તન્તિ નાપિ દ્વીહિ વીરિયેહિ સમન્નાગમો વુત્તો હોતિ. યસ્મા પન છન્દાદીહિ વિસિટ્ઠો સમાધિ તથા વિસિટ્ઠેનેવ તેન સમ્પયુત્તો પધાનસઙ્ખારો, સેસધમ્મા ચ, તસ્મા સમાધિવિસેસનાનં વસેન ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા’’તિ વુત્તા. વિસેસનભાવો ચ છન્દાદીનં તંતંઅપસ્સયનવસેન હોતીતિ છન્દસમાધિ…પે… ઇદ્ધિપાદન્તિ એત્થ નિસ્સયત્થેપિ પાદસદ્દેન ઉપાયત્થેન છન્દાદીનં ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા હોતિ. તથા હિ અભિધમ્મે ઉત્તરચૂળભાજનીયે ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા છન્દિદ્ધિપાદો’’તિઆદિના (વિભ. ૪૫૭) છન્દાદીનમેવ ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા. પઞ્હાપુચ્છકે ચ ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા – ઇધ ભિક્ખુ છન્દસમાધી’’તિ (વિભ. ૪૬૨) આરભિત્વાપિ પુન છન્દાદીનંયેવ કુસલાદિભાવો વિભત્તો. ઉપાયિદ્ધિપાદદસ્સનત્થમેવ હિ નિસ્સયિદ્ધિપાદદસ્સનં કતં. અઞ્ઞથા ચતુબ્બિધતાવ ન હોતીતિ. અયમેત્થ પાળિવસેન અત્થવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

તદઙ્ગસમુચ્છેદનિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતત્તં વત્વા પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતસ્સ અવચનં ‘‘છન્દસમાધિ…પે… ઇદ્ધિપાદં ભાવેતી’’તિ (વિભ. ૪૩૨) ભાવેતબ્બાનં ઇદ્ધિપાદાનં વુત્તત્તા. ભાવિતિદ્ધિપાદસ્સ હિ સચ્છિકાતબ્બા ફલપરિયાપન્ના ઇદ્ધિપાદાતિ.

વોસ્સગ્ગસદ્દો પરિચ્ચાગત્થો, પક્ખન્દનત્થો ચાતિ વોસ્સગ્ગસ્સ દુવિધતા વુત્તા. યથાવુત્તેન પકારેનાતિ તદઙ્ગસમુચ્છેદપ્પકારેન, તન્નિન્નભાવારમ્મણપ્પકારેન ચ. પરિણમન્તં વિપસ્સનક્ખણે.

૧૪. પુબ્બભાગપઞ્ઞાયાતિ એકાવજ્જનનાનાવજ્જનવીથીસુ પવત્તઉપચારપઞ્ઞાય. અધિગમપઞ્ઞાયાતિ અપ્પનાપઞ્ઞાય. પુન પુબ્બભાગપઞ્ઞાયાતિ નાનાવજ્જનુપચારપઞ્ઞાય, પટિસન્ધિપઞ્ઞાય વા. ઉપચારપઞ્ઞાયાતિ એકાવજ્જને, સબ્બત્થ વા પવત્તઉપચારપઞ્ઞાય.

પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયોપીતિ યથાવુત્તાય પુચ્છાય વિસ્સજ્જનવિચયોપિ. વુત્તનયાનુસારેનાતિ અદિટ્ઠજોતના, વિમતિચ્છેદના ચાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનુગમનેન.

૧૫. સેખે અસેખેતિ સેક્ખે અરિયપુગ્ગલે, અસેક્ખે અરિયપુગ્ગલે. વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમપ્પહાનેતિ વિપસ્સનં પુરેચારિકં કત્વા પવત્તકિલેસપ્પહાને, પહાનાભિસમયેતિ અત્થો.

‘‘યં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ પાળિં દસ્સેત્વા પુન ‘‘યં અનિચ્ચે દુક્ખે અનત્તની’’તિ વચનં એવમ્પેત્થ પઠન્તીતિ દસ્સેતું.

સેસસંકિલેસવોદાનધમ્માતિ ગેધતો અવસિટ્ઠસંકિલેસધમ્મા ચ સબ્બવોદાનધમ્મા ચ. અભાવેનાતિ અભાવનેન અભાવકરણેન.

પયોગપરક્કમન્તિ ભુસં યોગો પયોગો, પયોગોવ પરક્કમો પયોગપરક્કમો, ચિત્તં. ઉક્ખિપતીતિ કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદેન્તો કુસલપક્ખે ઉદ્ધં ખિપેન્તો વિય પવત્તતિ. પધાનવીરિયન્તિ અકુસલાનં અનુપ્પાદનટ્ઠેન ઉત્તમવીરિયં. યોજેતબ્બાનીતિ ‘‘આસેવમાનો વાયમતી’’તિઆદિના યોજેતબ્બાનિ. અનુપ્પન્નાતિ અવત્તબ્બતં આપન્નાનન્તિ ભૂમિલદ્ધારમ્મણાધિગ્ગહિતાવિક્ખમ્ભિતાસમુગ્ઘાટિતુપ્પન્નાનં.

૧૬. ‘‘અટ્ઠમકસ્સ ઇન્દ્રિયાની’’તિ વુત્તત્તા ‘‘પઠમમગ્ગે સદ્ધાદયો’’તિઆદિ વુત્તં. ઇન્દ્રિયગ્ગહણઞ્ચ પાળિયં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં.

અસુભાનુપસ્સના કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘સતિપટ્ઠાનભાવનાય સુનિગ્ગહિતો કામવિતક્કો’’તિ. સમાધિ ઉપ્પજ્જમાનો કામવિતક્કમ્પિ નિગ્ગહેત્વા એવ ઉપ્પજ્જતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનવજ્જસુખપદટ્ઠાનેના’’તિઆદિમાહ. ‘‘કુસલેસુ ધમ્મેસુ આરદ્ધવીરિયો’’તિઆદિના ધમ્મચ્છન્દતો ઉપ્પજ્જમાનો વીરિયચ્છન્દો ખન્તિં પરિબ્રૂહેતીતિ દસ્સેતિ. અનવજ્જધમ્માનં ઉપકારકધમ્માસેવનં વિય અનુપકારકધમ્મપરિવજ્જનમ્પિ પઞ્ઞાનિસેવનેનેવ હોતીતિ આહ ‘‘સમાધિઆદીન’’ન્તિઆદિ.

૧૭. સબ્બધમ્માધિટ્ઠાનં દેસનં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન વિભજિતું ‘‘લોકો નામા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બધમ્માનન્તિ…પે… દસ્સેતુ’’ન્તિ આહ. મહગ્ગતધમ્મેસુ ઠાનં તંસમ્પાદનાવ. તથા સેસેસુ. વડ્ઢિયમાનેસૂતિ યથા વિમુત્તિં પરિપાચયન્તિ, એવં બ્રૂહિયમાનેસુ.

દસ્સનપરિઞ્ઞાતિ રૂપારૂપધમ્માનં સલક્ખણતો, પચ્ચયતો ચ પરિજાનના. તેનાહ ‘‘ઞાતપરિઞ્ઞા’’તિ. પટિપક્ખવિધમનેન સદ્ધિં લક્ખણત્તયવિભાવના ઇધ ‘‘ભાવનાપરિઞ્ઞા’’તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘ભાવના…પે… પરિઞ્ઞા ચા’’તિ. દસ્સનત્થા પરિઞ્ઞા દસ્સનપરિઞ્ઞા, ભાવનત્થા પરિઞ્ઞા ભાવનાપરિઞ્ઞાતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

કક્ખળફુસનાદીતિ કક્ખળાદિફુસનાદિ. અભિજાનિત્વાતિ અભિઞ્ઞાય પઞ્ઞાય જાનિત્વા, ઠિતસ્સ અભિજાનનહેતુ વાતિ અત્થો. અત્થોતિ ફલં. નયોતિ વુત્તનયો.

‘‘યં અસઙ્ખત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. ચતુનયકોવિદોતિ એકત્તનાનત્તાદિનયચતુક્કે નિપુણો. દેસનાયુત્તિકુસલોતિ ધમ્માનં દેસનાવિધિમ્હિ કુસલો.

સદિસી કાતબ્બા સંસન્દનવસેનાતિ અધિપ્પાયો. આનેતબ્બા ‘‘અયં દેસના ઇમાય દેસનાય એવં સંસન્દતી’’તિ. અત્થતો અપેતન્તિ અયુત્તત્થં. અસમ્બન્ધત્થન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્બન્ધપદત્થં. નનુ પટ્ઠાનવિચારો નયવિચારો વિય હારેહિ અસમ્મિસ્સો વિચારણન્તરોતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. ઇધ નિક્ખિત્તોતિ ઇધ સુત્તવિચયે સુત્તત્થવિચારભાવતો નિક્ખિત્તો, એતેન વા પટ્ઠાનસ્સ હારન્તોગધભાવદસ્સનેનેવ મૂલપદાનં વિય પટ્ઠાનસ્સ પદત્થન્તરાભાવો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં.

ઇમસ્સ સુત્તસ્સાતિ સંવણ્ણિયમાનસુત્તં સન્ધાયાહ. કસ્મિં વા પદેતિ સંવણ્ણિયમાનં ગાથં સન્ધાયાહ. તબ્બિચયેનાતિ પુચ્છાદિવિચયેન, અસ્સાદાદિવિચયેન ચ.

વિચયહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.