૧. દેસનાહારસમ્પાતવણ્ણના

‘‘એવ’’ન્તિઆદિ હારસમ્પાતદેસનાય સમ્બન્ધદસ્સનં. તત્થ પુરિમેન ઉપમાદ્વયેન સુપરિકમ્મકતમણિકોટ્ટિમસદિસી, સુવિરચિતજમ્બુનદાભરણસદિસી ચ પાળિ. તત્થ કતનાનાવણ્ણપુપ્ફૂપહારસદિસી, વિવિધરંસિજાલાસમુજ્જલબદ્ધનાનારતનાવલિસદિસી ચ હારવિભઙ્ગદેસનાતિ દસ્સેતિ. પચ્છિમેન તસ્સ પણીતમહારહે જટાહિ સદ્ધિં દુક્કરતરતં દીપેતિ. યાયં ગાથા વુત્તાતિ યોજના.

૫૨. યસ્માયં હારવિભઙ્ગવારો નપ્પયોજેતિ યથાવુત્તેન કારણેન, તસ્મા સા હારવિભઙ્ગવારસ્સ આદિમ્હિ ન પચ્ચામટ્ઠાતિ અધિપ્પાયો. હારસમ્પાતવારો પન તં પયોજેતીતિ યસ્મા પન હારસમ્પાતવારો તં ગાથં પયોજેતિ યથાવુત્તેનેવ કારણેન, તસ્મા ‘‘સોળસ…પે… આહા’’તિ આહ. યોજનાનયદસ્સનન્તિ યોજનાય નયદસ્સનં.

તેનાતિ ‘‘તં મચ્ચુનો પદ’’ન્તિ વચનેન. સબ્બં વિપલ્લાસન્તિ દ્વાદસવિધમ્પિ વિપલ્લાસં. સામઞ્ઞસ્સ…પે… વોહરીયતિ યત્થ પતિટ્ઠિતં સામઞ્ઞં, સો વિસેસો. અત્થતો પન સઞ્ઞાદયો એવ રૂપાદિવિસયં વિપરીતાકારેન ગણ્હન્તે વિપલ્લાસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સઞ્ઞાવિપલ્લાસો’’તિઆદિમાહ.

ઇન્દજાલાદિવસેન મણિઆદિઆકારેન ઉપટ્ઠહન્તે ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકે અહંમમાદિકારણતાય નિરુત્તિનયેન ‘‘અત્તા’’તિ વુચ્ચમાનો તંબુદ્ધિવોહારપ્પવત્તિનિમિત્તતાય અત્તભાવો સુખાદીનં વત્થુતાય ‘‘અત્તભાવવત્થૂ’’તિ પવુચ્ચતીતિ આહ ‘‘તેહી’’તિઆદિ. તેસન્તિ ઉપાદાનક્ખન્ધાનં. વિપલ્લાસાનં પવત્તિઆકારો ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિઆદિ. વિસયો કાયવેદનાચિત્તધમ્મા. અવિજ્જા ચ…પે… એવ સમ્મોહપુબ્બકત્તા સબ્બવિપલ્લાસાનં. ચ-સદ્દો સુભસુખસઞ્ઞાનન્તિ એત્થાપિ આનેત્વા યોજેતબ્બો.

તત્થાયં યોજના – ‘‘અવિજ્જા ચ સુભસુખસઞ્ઞાનં પચ્ચયો એવ, ન તણ્હા એવ, અવિજ્જા સુભસુખસઞ્ઞાનઞ્ચ પચ્ચયો, ન નિચ્ચઅત્તસઞ્ઞાનં એવા’’તિ. એવં સન્તેપિ પુરિમાનં દ્વિન્નં વિપરીતસઞ્ઞાનં તણ્હા, પચ્છિમાનં અવિજ્જા વિસેસપચ્ચયોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તથાપી’’તિઆદિ. અવિજ્જાસીસેન ચેત્થ દિટ્ઠિયા ગહણં વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠિનિવુતં ચિત્ત’’ન્તિ, ‘‘યો દિટ્ઠિવિપલ્લાસો’’તિ ચ આદિ, યથા ચ અવિજ્જાસીસેન દિટ્ઠિયા ગહણં, એવં દિટ્ઠિસીસેન અવિજ્જાયપિ ગહણં સિયાતિ આહ ‘‘દિટ્ઠિસીસેન અવિજ્જા વુત્તા’’તિ. તણ્હાવિજ્જાસુ સુભસુખસઞ્ઞાનં યથા તણ્હા વિસેસપચ્ચયો, ન એવં અવિજ્જા. નિચ્ચઅત્તસઞ્ઞાનં પન યથા અવિજ્જા વિસેસપચ્ચયો, ન તથા તણ્હાતિ દસ્સેન્તો ‘‘મોહો વિસેસપચ્ચયો’’તિ આહ.

પચ્છિમાનં દ્વિન્નં…પે… હોતીતિ અતીતંસે તણ્હાભિનિવેસસ્સ બલવભાવાભાવતો. તેનેવ હિ ‘‘સો અતીતં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં, ન ‘‘અભિનન્દતી’’તિ. તણ્હાવિપલ્લાસોતિ તણ્હં ઉપનિસ્સાય પવત્તો વિપલ્લાસો, ન હિ તણ્હા સયં વિપલ્લાસો. તેનાહ ‘‘તણ્હામૂલકો વિપલ્લાસો’’તિ. દિટ્ઠાભિનન્દનવસેનાતિ તણ્હુપનિસ્સયદિટ્ઠાભિનન્દનવસેન, યતો સો ‘‘તણ્હાવિપલ્લાસો’’તિ વુત્તો. એતેનાતિ ‘‘યો તણ્હાવિપલ્લાસો’’તિઆદિપાઠેન. સોળસ સઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા, પઞ્ચ પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદા ચ, યથા અત્તનો ગતાય, નિબ્બાનપ્પત્તિયા ચ પરિકપ્પવસેન સુભસુખાકારગ્ગાહિનો, ન એવં સત્ત ઉચ્છેદવાદાતિ આહ ‘‘યેભુય્યેના’’તિ. પટિપક્ખવસેનપીતિ વિસુદ્ધિવસેનપિ. યાવ હિ ઉપક્કિલેસા, તાવ ચિત્તં ન વિસુજ્ઝતેવ. યદા ચ તે પહીના, તદા વિસુદ્ધમેવ. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. ‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેના’’તિ પાળિં નિક્ખિપિત્વા વિપલ્લાસમુખેનેવ દેસનાય નિદ્ધારિયમાનત્તા વુત્તં ‘‘યથાનુસન્ધિનાવ ગાથં નિટ્ઠપેતુ’’ન્તિ.

મારસ્સાતિ કિલેસમારસ્સ. તસ્સ હિ વસે ઠિતો સેસમારાનં હત્થગતો એવાતિ. તેનાહ ‘‘કિલેસમારગ્ગહણેનેવા’’તિઆદિ.

મારબન્ધનન્તિ સત્તમારપક્ખે મારસ્સ બન્ધનન્તિ મારબન્ધનં. સો હિ કિલેસબન્ધનભૂતે અત્તનો સમારકપરિસે મઞ્ઞતિ. તેન વુત્તં ‘‘અન્તલિ…પે… મોક્ખસી’’તિ (મહાવ. ૩૩). ઇતરમારપક્ખે મારોવ બન્ધનન્તિ મારબન્ધનં. વિસઙ્ખારો નિબ્બાનં.

મોહસમ્પયોગતો ચિત્તં ‘‘મૂળ્હ’’ન્તિ વુત્તન્તિ રત્તદુટ્ઠાનમ્પિ મૂળ્હતાય સબ્ભાવે ‘‘મૂળ્હ’’ન્તિ વિસું વચનં આવેણિકમોહવસેન વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘દ્વિન્નં મોમૂહચિત્તુપ્પાદાનં વસેના’’તિ આહ. એવન્તિ એવં રાગાદિઅકુસલપ્પત્તિયા કુસલભણ્ડચ્છેદનતો અરક્ખિતં ચિત્તં હોતિ, સબ્બોપિ મિચ્છાભિનિવેસો એત્થેવ સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છતીતિ આહ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ …પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ. સબ્બેપીતિ ‘‘અરક્ખિતં, મિચ્છાદિટ્ઠિહતં, થિનમિદ્ધાભિભૂત’’ન્તિ તીહિપિ પદેહિ વુત્તધમ્મા.

ચક્ખુનાતિ દ્વારેન. રૂપન્તિ વિસભાગવત્થુસન્નિસ્સિતં રૂપાયતનં. નિમિત્તગ્ગાહીતિ ‘‘ઇત્થી’’તિ વા પુરિસો’’તિ વા ‘‘સુભ’’ન્તિ વા ‘‘અસુભ’’ન્તિ વા પરિકપ્પિતનિમિત્તં ગણ્હાતિ, તસ્સ વા ગહણસીલો. અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહીતિ હત્થપાદહસિતકથિતાદિપ્પભેદે કિલેસાનં અનુ અનુ બ્યઞ્જનતો અનુબ્યઞ્જનસઞ્ઞિતે આકારે ગણ્હાતિ, તેસં વા ગહણસીલો. યત્વાધિકરણન્તિ યં નિમિત્તં, નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનગ્ગહણનિમિત્તન્તિ અત્થો. એવં ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્ત’’ન્તિ, યો ‘‘નિમિત્તગ્ગાહી, અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી’’તિ ચ વુત્તો પુગ્ગલો, તમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુદ્વારં અસંવુતં સતિકવાટેન અપિહિતં કત્વા વત્તન્તં, તસ્સ ચ રૂપસ્સ ઇટ્ઠાકારગ્ગહણે અભિજ્ઝા, અનિટ્ઠાકારગ્ગહણે દોમનસ્સં, અસમપેક્ખને મોહો મિચ્છાભિનિવેસે મિચ્છાદિટ્ઠીતિ એવં અભિજ્ઝાબ્યાપાદા, અઞ્ઞે ચ લામકટ્ઠેન પાપકા અકોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું અનુ અનુ પવત્તેય્યું.

તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતીતિ તસ્સ ચક્ખુદ્વારસ્સ સંવરાય સતિકવાટેન પિદહનત્થં ન પટિપજ્જતિ. સા પન અપ્પટિપત્તિ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ અનારક્ખાસંવરસ્સ અનુપ્પાદોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન રક્ખતિ…પે… આપજ્જતી’’તિ આહ. જવને ઉપ્પજ્જમાનોપિ હિ અસંવરો તેન દ્વારેન પવત્તનતો ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરો’’ત્વેવ વુચ્ચતીતિ. સેસદ્વારેસુપિ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘પુબ્બન્તકપ્પનવસેન ચા’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારો અઞ્ઞો’’તિ કત્વા તં સમુચ્ચિનન્તો ‘‘યા ચ ખો ઇમા’’તિઆદિમાહ.

યથાવુત્તા અકુસલા ધમ્માતિ દ્વાદસ અકુસલચિત્તુપ્પાદધમ્મા, તેસં વત્થૂનિ વા. તે હિ સમુદયવજ્જા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. ‘‘એવ’’ન્તિ ઇમિના નેત્તિપાળિયં, અટ્ઠકથાયઞ્ચ નિદ્ધારિતપ્પકારેન. ઇધાતિ ઇમિસ્સં ‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેના’’તિ ગાથાયં.

યદિપિ દેસનાહારસમ્પાતપાળિયં ‘‘તસ્મા રક્ખિતચિત્તસ્સા’’તિ ગાથા સરૂપતો ન ગહિતા, અત્થતો પન ‘‘તેસં ભગવા પરિઞ્ઞાયા’’તિઆદિના ગહિતા એવાતિ તસ્સા ગહિતભાવં વિભાવેતું ‘‘કથં દેસેતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તસ્મા રક્ખિતચિત્તસ્સા’’તિ ગાથં ઉદ્ધરિ.

યોનિસોમનસિકારેન કમ્મં કરોન્તોતિ ‘‘સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિઆદિના નયેન વિપસ્સનાસઙ્ખાતેન યોનિસોમનસિકારેન ભાવનાકમ્મં કરોન્તો, ભાવેન્તોતિ અત્થો. યથાભૂતઞાણન્તિ ઞાતપરિઞ્ઞાય પુબ્બભાગવિપસ્સનાય ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો, અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધો’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૫૦) સમપઞ્ઞાસાય આકારેહિ. નિરયગતિયં દુક્ખદુક્ખતા, સુગતિવિસેસે બ્રહ્મલોકેકદેસે સઙ્ખારદુક્ખતા, ઇતરત્થ દ્વે તિસ્સોપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યથાસમ્ભવં તિવિધદુક્ખતાયોગેના’’તિ.

દેસનાહારસમ્પાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.