૨. વિચયહારસમ્પાતવણ્ણના

૫૩. કુસલધમ્મારમ્મણાતિ કુસલધમ્મે ઉદ્દિસ્સ પવત્તિમત્તં સન્ધાય વુત્તં, ન તેસં આરમ્મણપચ્ચયતં ઇધ ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિ લોકુત્તરધમ્માનં અધિપ્પેતત્તા. ન હિ કદાચિ અનુપાદાનિયા ધમ્મા ઉપાદાનારમ્મણા હોન્તિ. ફલધમ્મે ઉદ્દિસ્સ પવત્તાય તણ્હાય ગહિતત્તા ‘‘કુસલ…પે… દટ્ઠબ્બો’’તિ વુત્તં. દેસનાહારેતિ દેસનાહારસમ્પાતે. કથં પન કુસલભાવોતિ ‘‘કુસલા’’તિ વચનમત્તં ગહેત્વા ચોદેતિ, તઞ્ચ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં, પહાનહેતુભાવોપિસ્સા સિયા ચોદકેન સમ્પટિચ્છિતોવ. ‘‘માનોપિ દુવિધો’’તિઆદિના માનસ્સ ચ તસ્સા તણ્હાય ચ સેવિતબ્બભાવો અકુસલાનં પહાનાય, કુસલાનં ઉપ્પત્તિયા ચ પચ્ચયભાવતો.

નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સં નામ ‘‘અરિયભૂમિં પાપુણિતું નાસક્ખિ’’ન્તિ અનુસોચતો ઉપ્પન્નં દોમનસ્સન્તિ સમ્બન્ધો. એવન્તિ ઇમિના પાળિયં વુત્તપ્પકારેન, પિહં ઉપટ્ઠપેત્વા છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વાતિ યોજના. ઇટ્ઠારમ્મણઞ્ચેત્થ યથાવુત્તઅનુસોચનદોમનસ્સુપ્પત્તીનં યથાભિનિવિટ્ઠસ્સ આરમ્મણસ્સ અનિટ્ઠતાયાતિ દસ્સનત્થં. ‘‘કથં નેક્ખમ્મવસેના’’તિ પદસ્સ અત્થં વિવરિતું ‘‘વિપસ્સનાવસેના’’તિઆદિ વુત્તં. વિપસ્સનાદિવિનિમુત્તા વા પઠમજ્ઝાનાદિવસેન વુત્તા કુસલા ધમ્મા ઇધ નેક્ખમ્મં. અનુસ્સતિગ્ગહણેન ઉપચારજ્ઝાનમેવ ગહિતન્તિ ‘‘પઠમજ્ઝાનાદિવસેના’’તિ વુત્તં. આદિસદ્દેન દુતિયજ્ઝાનતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગફલા ઉપરિવિસેસા સઙ્ગહિતા. યાય પઞ્ઞાવિમુત્તિયા.

ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિભાવેનાતિ ઉપેક્ખાજનિતસતિપારિસુદ્ધિસબ્ભાવેન. કમ્મયોગ્ગન્તિ વિપસ્સનાભાવનાદિકમ્મસ્સ યોગ્ગં અનુરૂપં અનુચ્છવિકં. અસ્સદ્ધિયેતિ અસ્સદ્ધિયહેતુ, ‘‘અસ્સદ્ધિયેના’’તિપિ પઠન્તિ, સો એવત્થો. ઓભાસગતન્તિ ઞાણોભાસગતં. કામં પુબ્બેપિ પઞ્ઞા વુત્તા, અસ્સદ્ધિયાદીહિ પન અઞ્ઞેસં કિલેસાનં વિધમનમ્પિ પઞ્ઞાય એવ હોતિ, સા ચ એવંભૂતાતિ દસ્સનત્થં ‘‘ઓભાસગતં કિલેસન્ધકારે ન ઇઞ્જતી’’તિ વુત્તં.

કોપો કોધો. અપ્પચ્ચયો દોમનસ્સં. ઇદ્ધિવિધઞાણાદિકા છ અભિઞ્ઞા પાકટા એવાતિ ‘‘દ્વે ચ વિસેસે’’તિ વુત્તધમ્મે દસ્સેતું ‘‘મનોમયિદ્ધિ, વિપસ્સનાઞાણઞ્ચા’’તિ આહ. અઙ્ગણાનિ રાગાદયો. ઉપક્કિલેસા અભિજ્ઝાવિસમલોભાદયો. અનુલોમનં તદેકટ્ઠતા. ફન્દના દુબ્બલા વિક્ખેપપ્પવત્તિ. બલવતી અનવટ્ઠાનં. સબ્બો મિચ્છાભિનિવેસો અયોનિસોમનસિકારેન હોતિ, મિચ્છાવિતક્કેન ચ. તત્થ અયોનિસોમનસિકારો અકુસલચિત્તુપ્પાદો તપ્પરિયાપન્નો મિચ્છાવિતક્કો વિક્ખેપસહિતો એવાતિ વુત્તં ‘‘મિચ્છાભિનિવેસહેતુતાય દિટ્ઠિપક્ખો’’તિ વુત્તઞ્હેતં ‘‘વિતક્કોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, અયોનિસો મનસિકારોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૨૪).

અથ વા ઇઞ્જનાતિ ફન્દના, દિટ્ઠપરિત્તાસો. યથાહ ‘‘તદપિ તેસં ભવતં સમણબ્રાહ્મણાનં અજાનતં અપસ્સતં વેદયિતં તણ્હાગતાનં પરિતસ્સિતવિપ્ફન્દિતમેવા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦૫ આદયો). અટ્ઠિતીતિ અનવટ્ઠાનં, દિટ્ઠિવિતક્કો. તેન હિ પુથુજ્જનો કાલે સસ્સતં, કાલે ઉચ્છેદન્તિ તં તં દિટ્ઠિગ્ગહણં પક્ખન્દન્તો સત્તતો પરિબ્ભટ્ઠઅન્ધો વિય, સમુદ્દે વિસ્સટ્ઠવાહનિકા વિય, યન્તે યુત્તગોણો વિય ચ તથા તથા પરિબ્ભમતિ. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠિયોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, વિતક્કોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૨૪) ચ. એતસ્મિઞ્ચ પક્ખે મિચ્છાભિનિવેસતાય, મિચ્છાભિનિવેસહેતુતાય ચ તસ્સા દ્વે પક્ખાતિ એકદેસસરૂપેકસેસો કતોતિ વેદિતબ્બં.

‘‘એવ’’ન્તિઆદિના ‘‘સો ઉપરિમ’’ન્તિઆદિપાળિયં સમ્બન્ધં દસ્સેતિ. પટિઘસઞ્ઞાતિ ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પટિઘ…પે… સઞ્ઞાસૂ’’તિ આહ. રૂપાવચરસઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાસીસેન રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ વદતિ. નાનત્તસઞ્ઞાતિ નાનાસભાવા, નાનાસભાવે વા આરમ્મણે સઞ્ઞા. ઠપેત્વા પટિઘસઞ્ઞા અવસિટ્ઠકામાવચરસઞ્ઞા હેતા. તા સમતિક્કમતીતિ તા રૂપસઞ્ઞાનાનત્તસઞ્ઞાયો આરમ્મણેહિ સદ્ધિં સમ્મદેવ અતિક્કમતિ.

રૂપાવચરજ્ઝાનોભાસોપિ કસિણારમ્મણા. કસિણનિસ્સન્દો હિ આરુપ્પજ્ઝાનુપ્પત્તિ. દસ્સનન્તિ કસિણરૂપાનં દસ્સનં. અભિજ્ઝાબ્યાપાદપ્પહાનેન સદ્ધિં વીરિયારમ્ભો ઉપકારકો સમથો સતિપસ્સદ્ધિયો પરિક્ખારઙ્ગતા વુત્તા એવ. સતિરહિતં સમ્મસનં નામ નત્થીતિ ‘‘યા ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, અયં વિપસ્સના’’તિ વુત્તં. તેન સતિસીસેન વિપસ્સના ગહિતાતિ દસ્સેતિ. સમ્મોસાનં પહાનમાહાતિ સમ્બન્ધો.

૫૪. પચ્ચુપ્પન્નસુખઆયતિસુખવિપાકકિરિયનિરામિસઅકાપુરિસસેવિતભાવેહિ એવ સેસા પાળિયં એતસ્સ સમાધિસ્સ સન્તપણીતતાદિવિસેસા વુત્તા, તેપિ ઇધ સઙ્ગહિતાતિ તેસં પદાનં અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અઙ્ગસન્તતાયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અઙ્ગસન્તતાયાતિ ફલઝાનઙ્ગાનં ઉપસન્તતાય. કિલેસદરથસન્તતાયાતિ કિલેસદરથપટિપ્પસ્સદ્ધિયા. પણીતોતિ ઉળારો. એકોદિભાવેનાતિ મગ્ગસમાધિસઙ્ખાતેન એકોદિભાવેન. એકોદિભાવન્તિ સમાધાનં. લોકિયસમાધિસ્સ પચ્ચનીકનીવરણપઠમજ્ઝાનનિકન્તિઆદીનિ નિગ્ગહેતબ્બાનિ, અઞ્ઞે ચ કિલેસા વારેતબ્બા. ઇમસ્સ પન અરહત્તસમાધિસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસત્તા ન નિગ્ગહેતબ્બં, વારેતબ્બઞ્ચ અત્થીતિ સો મગ્ગાનન્તરં સમાપત્તિક્ખણેવ અપ્પયોગેનેવ અધિગતત્તા, ઠિતત્તા ચ અપરિહાનિવસેન વા અધિગતત્તા નસસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતો.

‘‘સતિવેપુલ્લપ્પત્તો’’તિ એતેન અપ્પવત્તમાનાયપિ સતિયા સતિબહુલતાય સતો એવ નામાતિ દસ્સેતિ. ‘‘યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેના’’તિ એતેન પરિચ્છિન્નસતિયા સતોતિ દસ્સેતિ.

વક્ખમાનેનાતિ ‘‘પીતિફરણા’’તિઆદિના અનન્તરં વક્ખમાનેન. ‘‘પીતિફરણતા’’તિ પન પાળિ આગતા. તં ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકો સમ્માસમાધી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૫) સમાધિઅઙ્ગભાવેન પઞ્ઞા ઉદ્દિટ્ઠાતિ કત્વા વુત્તં. તતો એવ અટ્ઠકથાયં ‘‘પીતિફરણતા’’તિઆદીનઞ્ચ અત્થસંવણ્ણના કતા. તત્થ ‘‘સો ઇમમેવ કાયં વિવેકજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૨૬) નયેન પીતિયા, સુખસ્સ ચ ફરણં વેદિતબ્બં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સમાધિવસેન સમથો ઉદ્ધટોતિ સભાવવસેન સમથો ઉદ્ધટો, ન ઉપકારકધમ્મવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

૫૫. રાગપટિપક્ખત્તા સમાધિસ્સ ‘‘અધિચિત્તસિક્ખાય સિક્ખન્તો’’તિ વુત્તં. વુત્તનયાનુસારેનાતિ ‘‘સુખપણિધિઆદિસમુગ્ઘાટનેન અપ્પણિહિતો’’તિઆદિના. એત્થ ચ સઙ્ખારાનં ખણભઙ્ગુરતં સમ્મદેવ પસ્સન્તસ્સ ન રાગો પતિટ્ઠં લભતીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સના રાગચરિતસ્સ સપ્પાયા વુત્તા, તથા સઙ્ખારાનં સભાવદુક્ખતં સમ્મદેવ પસ્સન્તસ્સ પકતિયાપિ દુક્ખિતેસુ દુક્ખુપ્પાદનં વણે ખારોદકસેકસદિસન્તિ ન દોસો પતિટ્ઠં લભતીતિ દુક્ખાનુપસ્સના દોસચરિતસ્સ સપ્પાયા વુત્તા, તથા સઙ્ખારેસુ સમ્મદેવ ઘનવિનિબ્ભોગે કતે અત્તસુઞ્ઞતાય ઉપટ્ઠહમાનાય ન મોહો પતિટ્ઠં લભતીતિ અનત્તાનુપસ્સના મોહચરિતસ્સ સપ્પાયા વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. રાગપટિપક્ખત્તા સમાધિસ્સ ‘‘અધિચિત્તસિક્ખાય સિક્ખન્તો’’તિ વુત્તં. એસ નયો ઇતરેસુ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં.

ખન્તિબહુલો ઉપ્પન્નં અરતિં અનભિરતિં અભિભુય્ય વિહરન્તો સુખેન સમાધિં અધિગચ્છતીતિ ખન્તિપ્પધાનતાપિ સમથપક્ખભજનસ્સ કારણં વુત્તા. ઉટ્ઠાનં સમ્પજ્જતીતિ સમ્પન્નકાયિકવીરિયં. સમ્માકમ્મન્તવાયામાનં યો કાયિકાદિવિકપ્પો વુત્તો પાળિયં, સો નેસં કાયિકસ્સ પયોગસ્સ સમુટ્ઠાનવસેન વેદિતબ્બો.

‘‘ખિપ્પાધિગમો’’તિ ઇમિના મગ્ગાસેવનભાવં દસ્સેતિ. ‘‘વિપસ્સનાય વિમુત્તાધિગમો’’તિ ઇમિના વિપસ્સનાનુભાવેન સમુચ્છેદવિમુત્તિ વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિ વિય સમથાનુભાવેનાતિ દસ્સેતિ. લોકિયેહીતિ નિસ્સક્કવચનં. મહન્તાનન્તિ ઉળારાનં, પણીતાનન્તિ અત્થો.

૫૬. તન્તિ વિચયહારં. વિસંવાદનહેતૂનં લોભાદીનં પાપધમ્માનં. સોધેન્તોતિ યથા સરણાદિવિસયા અઞ્ઞાણાદિસંકિલેસા ન પવત્તન્તિ, એવં સોધેન્તો. પરિપૂરેન્તાતિ યથા સીલં અખણ્ડાદિભાવેન પરિપુણ્ણં હોતિ અનૂનં, એવં પરિપૂરેન્તા.

‘‘તથા પટિપજ્જન્તો’’તિ ઇમિના સત્થુ મહાપતિકારભાવો પરિપુણ્ણો દસ્સિતોતિ પઠમવાદે ‘‘દસ્સનાભૂમિઞ્ચ ભાવનાભૂમિઞ્ચા’’તિ વુત્તં.

યસ્સ અત્થાયાતિ યસ્સ યસ્સ પહાનત્થાય. તથા પટિપન્નસ્સાતિ યથા અસુભજ્ઝાનાદિં પાદકં કત્વા અનાગામિમગ્ગાદિઅધિગમો હોતિ, તથા પટિપન્નસ્સ.

વધિતન્તિ ઘાતિતં.

‘‘મનુસ્સભૂતો’’તિ ઇદં પુબ્બાપરાપેક્ખં કત્વા ‘‘પિતા મનુસ્સભૂતો ખીણાસવો’’તિ ચ તથા ‘‘માતા મનુસ્સભૂતા’’તિ યોજેતબ્બં. ભેદાનુરૂપસ્સ સાવનં અનુસ્સાવનં, ભેદાનુરૂપેન વા વચનેન વિઞ્ઞાપનં.

૫૭. મનુસ્સત્તન્તિ મનુસ્સજાતિતા. લિઙ્ગસમ્પત્તીતિ પુરિસભાવો. હેતૂતિ મનોવચીપણિધાનસિદ્ધિયા સદ્ધિં પુબ્બહેતુસમ્પદા. સત્થારદસ્સનન્તિ સત્થુ સમ્મુખીભાવો. ગુણસમ્પત્તીતિ અભિઞ્ઞાસમાપત્તિલાભો. અધિકારોતિ અત્તનો સરીરનિરપેક્ખં સત્થુ ઉપકારકરણં. છન્દતાતિ બુદ્ધભાવાય દળ્હચ્છન્દતા અનિવત્તિધમ્મતા.

ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થીતિ ‘‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨૮૫; ૨.૩૪૧; કથા. ૪૦૫; મહાવ. ૧૧; મિ. પ. ૪.૫.૧૧) ઇમિસ્સા લોકધાતુયા ઠત્વા વદન્તેન ભગવતા ‘‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, અત્થેતરહિ અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતો સમસમો સમ્બોધિયન્તિ એવં પુટ્ઠો અહં, ભન્તે, ‘નો’તિ વદેય્ય’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૬૧) વત્વા તસ્સ કારણં દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૬૧; અ. નિ. ૧.૨૭૭) ઇમં સુત્તં દસ્સેન્તેન ધમ્મસેનાપતિનાવ બુદ્ધખેત્તભૂતં ઇમં લોકધાતું ઠપેત્વા અઞ્ઞત્થ અનુપ્પત્તિ વુત્તા હોતીતિ અધિપ્પાયો.

ખેત્તપરિગ્ગહો કતો નામ હોતિ ‘‘ઇદં બુદ્ધખેત્તં નામા’’તિ.

એવં ઠાનાટ્ઠાનભાવં ગતાતિ વુત્તપ્પકારેન ઠાનભૂતા, વુત્તનયેન વા અઞ્ઞેપિ યથારહં ઠાનાટ્ઠાનભાવેન પવત્તા. સત્તપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનભૂતાતિ ઇન્દ્રિયબદ્ધે ખન્ધે સન્ધાય વદતિ.

૫૮. ફલસ્સ પચ્ચક્ખકારિતાતિ ‘‘ઇમસ્સ કમ્મસ્સ ઇદં ફલ’’ન્તિ તંતંકમ્મફલાવબોધો. અપ્પદાનાભાવોતિ પચ્ચયસમવાયે કમ્મસ્સ એકન્તતો ફલુપ્પાદનં. તેનાહ ‘‘કતૂપચિતાન’’ન્તિ.

૫૯. અજ્ઝોસિતવત્થુનાતિ તણ્હાભિનિવેસવસેન અભિનિવિટ્ઠવત્થુના. રૂપભવઅરૂપભવાદિનાતિ ભવતણ્હા વિય સયં દસ્સેતિ.

ખન્ધત્તયવસેનાતિ સીલાદિક્ખન્ધત્તયવસેન. પટિપદાવિભાગેનાતિ ‘‘સબ્બત્થગામિની’’તિ આદિપટિપદાય ભેદેન.

તત્થતત્થગામિનીતિ નિરયાદિનિબ્બાનન્તિ દ્વીસુ ગન્ધબ્બટ્ઠાનેસુ તત્થ તત્થેવ ગમનસીલા. સબ્બત્થગામિનીતિ યથાવુત્તેસુ સબ્બટ્ઠાનેસુ ચ ગમનસીલા.

સઞ્જીવો કાળસુત્તં સઙ્ઘાતો રોરુવો મહારોરુવો તાપનો મહાતાપનો અવીચીતિ એતે અટ્ઠ મહાનિરયા. એકેકસ્સ ચત્તારિ ચત્તારિ દ્વારાનિ, એકેકસ્મિં દ્વારે ચત્તારો ચત્તારો ગૂથનિરયાદયોતિ એવં સોળસ ઉસ્સદનિરયે વણ્ણેન્તિ.

સક્કસુયામાદિકો જેટ્ઠકદેવરાજા. પજાપતિવરુણઈસાનાદયો વિય દુતિયાદિટ્ઠાનન્તરકારકો પરિચારકો.

કિલેસકામપક્ખેતિ ‘‘સઙ્કપ્પો કામો, રાગો કામો, સઙ્કપ્પરાગો કામોતિ (મહાનિ. ૧) એત્થ વુત્તસઙ્કપ્પવસેન વુત્તં. સોપિ હિ વિબાધતિ, ઉપતાપેતિ ચાતિ કિલેસત્તસમ્ભવતો કિલેસકામો વુત્તો, ન કિલેસવત્થુભાવતો. કામપટિસંયુત્તોતિ કામરાગસઙ્ખાતેન કામેન સમ્પયુત્તો, કામપટિબદ્ધો વા. અઞ્ઞેસુ ચ કામપટિસંયુત્તેસુ ધમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ વિતક્કે એવ કામસદ્દો ધાતુસદ્દો નિરુળ્હોતિ વેદિતબ્બો વિતક્કસ્સ કામસઙ્કપ્પવુત્તિયા સાતિસયત્તા. એસ નયો બ્યાપાદધાતુઆદીસુ. પરસ્સ, અત્તનો ચ દુક્ખાપનં વિહિંસા. તં તુ મિચ્છાહિ વિહિંસા.

બીજાદિધાતુનાનત્તવસેન ખન્ધાદિનાનત્તં વેદિતબ્બં. ખન્ધોતિ દ્વિધાભૂતગ્ગો.

૬૦. અજ્ઝાસયધાતૂતિ અજ્ઝાસયસભાવો. યથા ગૂથાદીનં સભાવો એસો યં ગૂથાદીહેવ સંસન્દતિ, એવં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયસ્સેવેસ સભાવો, યં દુસ્સીલાદયો દુસ્સીલાદિકેહેવ સંસન્દન્તિ.

સદ્ધામૂલકત્તા કુસલકિરિયાય વુત્તં ‘‘યં સદ્ધાવસેના’’તિઆદિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘સદ્ધા બીજ’’ન્તિ (સુ. નિ. ૭૭). યં લોભવસેન, સદ્ધાવસેન ચ દોસવસેન, સદ્ધાવસેન ચ મોહવસેન, સદ્ધાવસેન ચાતિ યોજેતબ્બં. વીરિયવસેનાતિ સમ્મપ્પધાનવીરિયવસેન. પઞ્ઞાવસેનાતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિવસેન.

અકુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતોકાસતાય પાળિયં વુત્તત્તા ‘‘વિપાકાવરણેન નિવુત’’ન્તિ વુત્તં. તં પન નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં કમ્માવરણાદીહિપિ નિવુતતાય ઇચ્છિતત્તા. તથા હિ યથા દેવદત્તં કોકાલિકં સુનક્ખત્તં લિચ્છવિપુત્તન્તિ ઉદાહટં, યદિપિ ભગવા પટિવેધસ્સ અટ્ઠાનતં દિસ્વા નિબ્બેધભાગિયદેસનં ન દેસેતિ, વાસનાભાગિયં પન તથારૂપસ્સ દેસેતિ એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સચ્ચપ્પટિવેધ’’ન્તિઆદિમાહ. અજાતસત્તુઆદીનન્તિ આદિસદ્દેન સચ્ચકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તસ્સાપિ ભગવા અનાગતે વાસનત્થાય ધમ્મં દેસેસિ. સત્થા હિ ‘‘અનાગતે તમ્બપણ્ણિદીપે સાસનં પતિટ્ઠહિસ્સતી’’તિ તત્થાયં કુલઘરે નિબ્બત્તો પબ્બજિત્વા કાળબુદ્ધરક્ખિતત્થેરો નામ પભિન્નપટિસમ્ભિદો મહાખીણાસવો ભવિસ્સતીતિ ઇદં દિસ્વા ધમ્મં દેસેસિ, સો ચ તથા અહોસીતિ.

અસમ્પુણ્ણેતિ એકન્તતો વિપાકદાનસમત્થતાવસેન પારિપૂરિં અનુપગતે. દિટ્ઠુપનિસ્સયદિટ્ઠિસહગતસ્સ કમ્મં સન્ધાય ‘‘કમ્મે અસમ્પુણ્ણે’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘કિલેસન્તરાય મિસ્સકં કમ્મન્તરાયં દસ્સેત્વા’’તિ.

૬૧. દિટ્ઠિ પનેત્થ પધાનભાવેન પાળિયં ગહિતા સીલબ્બતપરામાસસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તથા હિ વુત્તં ‘‘યથા પુણ્ણઞ્ચ ગોવતિકં, અચેલઞ્ચ કુક્કુરવતિક’’ન્તિ. અસમ્પુણ્ણત્તા એવ હિ તસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનસ્સ તેસં ભગવા ‘‘ચત્તારિમાનિ, પુણ્ણ, કમ્માની’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૮૧) ધમ્મં દેસેસિ. તાય ચ દેસનાય તે તં દિટ્ઠિં પટિનિસ્સજ્જિત્વા સમ્મત્તે પતિટ્ઠહિંસુ.

૬૨. પગુણતાય વોદાનં પગુણવોદાનં. તદેવ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠહિત્વા દુતિયજ્ઝાનાદિઅધિગમસ્સ પચ્ચયત્તા વુટ્ઠાનં નામ હોતીતિ આહ ‘‘વુટ્ઠાનં પગુણવોદાન’’ન્તિ. ભવઙ્ગવુટ્ઠાનં ભવઙ્ગુપ્પત્તિ. ભવઙ્ગચિત્તે હિ ઉપ્પન્ને તંસમઙ્ગિસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતો નામ હોતિ. સઞ્ઞાવેદયિતઅપગમો એવ અપગમવિમોક્ખો.

ઇદં વુટ્ઠાનન્તિ ઇદં યથાવુત્તં કોસલ્લં વુટ્ઠાનહેતુભાવતો વુટ્ઠાનં. તથા હિ વુત્તં ‘‘વોદાનમ્પિ તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાન’’ન્તિ (વિભ. ૮૨૮). ઇમાય પન વુટ્ઠાનપાળિયા અસઙ્ગહિતત્તા ‘‘નિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠાનં પાળિમુત્તકવુટ્ઠાનં નામા’’તિ સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૮૨૮) વુત્તં. યે પન ‘‘નિરોધતો ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠાન’’ન્તિ પાળિયં નત્થીતિ વદેય્યું, તે ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) ઇમાય પાળિયા પટિસેધેતબ્બા.

૬૩. અયં ચસ્સ આસયોતિ એત્થ આસયજાનનાદિના યેહિ ઇન્દ્રિયેહિ યેહિ પરોપરેહિ સત્તા કલ્યાણપાપાસયાદિકા હોન્તિ, તેસં પજાનનં વિભાવેતીતિ વેદિતબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઆસયાનુસયઞાણાનં વિસું અસાધારણતા, ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તનાનાધિમુત્તિકતાઞાણાનં વિસું બલતા ચ સિદ્ધા હોતિ.

થામગતોતિ એત્થ થામગમનં નામ અઞ્ઞેસં અસાધારણો કામરાગાદીનં એવ આવેણિકો સભાવો વેદિતબ્બો, યતો ‘‘થામગતો અનુસયં પજહતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૨૧) વુત્તં.

આવજ્જનમત્તેનેવ સરતિ આકઙ્ખાયત્તવુત્તિકત્તા. વુત્તઞ્હિ ‘‘આકઙ્ખપટિબદ્ધં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણં, મનસિકારપટિબદ્ધં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણ’’ન્તિઆદિ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫). સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં વિય હિ સબ્બં ભગવતો ઞાણં પરિકમ્મનિરપેક્ખન્તિ.

૬૪. ઉપક્કિલેસવિમુત્તત્તાતિ એત્થ ચિત્તાદિ એવ ઉપક્કિલેસા, નિબ્બત્તકસ્સ વા કમ્મસ્સ પારિબન્ધકિલેસા. કસિણકમ્મપરિકમ્મઝાનનિબ્બત્તનકસિણભાવો ચુદ્દસવિધેન ચિત્તપરિદમનં અભિઞ્ઞાભિનીહારોતિ સબ્બત્થાપિ વીરિયબલસ્સ બહૂપકારત્તા વુત્તં ‘‘વીરિયભાવનાબલનિબ્બત્ત’’ન્તિ. દિબ્બસદિસત્તાતિ દિબ્બે ભવન્તિ દિબ્બં, યથાવુત્તં પસાદચક્ખુ, દિબ્બં વિયાતિ દિબ્બં, અગ્ગતં અભિઞ્ઞાણં. દિબ્બવિહારો ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ. તેસં વસેન નિબ્બત્તિત્વા પટિલદ્ધબ્બત્તા દિબ્બં, તેન દિબ્બહેતુકત્તા દિબ્બન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તાતિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનેન નિસ્સયપચ્ચયેન નિબ્બત્તત્તા, તેન દિબ્બનિસ્સિતં દિબ્બન્તિ દસ્સેતિ. દિવુસદ્દં અક્ખરચિન્તકા કીળાદીસુ પઠન્તીતિ વુત્તં ‘‘તં સબ્બં સદ્દસત્થાનુસારેન વેદિતબ્બ’’ન્તિ. પુરિમા હિ તયો અત્થા કીળત્થસ્સ વસેન, ઇતરે જુતિગતિઅત્થવસેનેવ દસ્સિતાતિ.

મનુસ્સૂપચારન્તિ મનુસ્સગોચરં. દટ્ઠું ન સક્કા ઇત્તરખણત્તા ખણપચ્ચુપ્પન્નસ્સ. ‘‘આસન્નચુતિકા’’તિઆદિના સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નવસેન ‘‘ચવમાને ઉપપજ્જમાને’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘મોહનિસ્સન્દયુત્તત્તા’’તિઆદિના સત્તાનં હીનપણીતત્તાદિભાવસ્સ મોહાદિકમ્મનિદાનહેતુકતં, નિસ્સન્દફલતઞ્ચ દસ્સેતિ. દિબ્બચક્ખુસ્સ પાદકં એતેસન્તિ દિબ્બચક્ખુપાદકાનિ. તેન વુત્તં ‘‘દિબ્બચક્ખુના સહેવ ઇજ્ઝન્તી’’તિ. તાનિ હિસ્સ પરિભણ્ડઞાણાનિ.

સમાદીયન્તીતિ સમાદાનાનિ, કમ્માનિ સમાદાનાનિ એતેસન્તિ કમ્મસમાદાના. સમાદાતબ્બનાનાવિધકમ્માતિ અત્થો પુરિમે અત્થે, દુતિયે પન કમ્માનિ સમાદાપેન્તીતિ કમ્મસમાદાના, મિચ્છાદિટ્ઠિયા કમ્મસમાદાના મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, હેતુઅત્થે ચેતં કરણવચનં.

તં વાચન્તિ તં અરિયાનં ઉપવદનવાચં. તં ચિત્તન્તિ સમુટ્ઠાપકચિત્તં. તં દિટ્ઠિન્તિ યેન મિચ્છાગાહેન અરિયે અનુદ્ધંસેતિ, મિચ્છાભિનિવેસં. અયમ્પેત્થ અત્થો – યથા નામ હેતુસમ્પન્નસ્સ ભિક્ખુનો વિસુદ્ધં સીલં, સમાધિઞ્ચ સમ્પાદેત્વા ઠિતસ્સ દન્ધો સતુપ્પાદો ખિપ્પાભિઞ્ઞાય દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞા, સતિ વા ઉપાદિસેસે અનાગામિતા. એવમેવં યો અરિયૂપવાદી યથાવુત્તચિત્તદિટ્ઠીહિ અપક્કમિત્વા અપ્પતિરૂપં સભાવં ‘‘મયા, ભન્તે, તુમ્હાકં ઉપરિ વુત્ત’ન્તિ અચ્ચયદેસનાય તે ન ખમાપેતિ, સો કાયસ્સ ભેદા નિરયે એવાતિ. તેસુ પસન્નચિત્તસ્સ ખમાપનઞ્હેત્થ તેસં વાચાદીનં પહાનં પટિનિસ્સગ્ગોવ. ઇતો સાવજ્જતરં નામ અઞ્ઞં નત્થિ સબ્બાનત્થવિધાનતો, સબ્બહિતસુખપરિધંસનતો ચ.

કાયસ્સ ભેદાતિ ઇધ કાયસદ્દો અત્તભાવપરિયાયોતિ આહ ‘‘ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા’’તિ. તદનન્તરન્તિ તસ્સ મરણસઙ્ખાતસ્સ ખન્ધપરિચ્ચાગસ્સ અનન્તરં. અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધત્થો પરસદ્દો, અનોરિમભૂતવત્થુવિસયો વા સિયા, અવધિવિસેસનમત્તં વા. તેસુ પુરિમં સન્ધાયાહ ‘‘અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગ્ગહણે’’તિ, પચ્છિમસ્સ પન વસેન ‘‘ચુતિતો ઉદ્ધ’’ન્તિ.

વુત્તવિપરિયાયેનાતિ ‘‘સુટ્ઠુ ચરિતં, સોભનં વા ચરિત’’ન્તિઆદિના. હનનન્તિ ઘાતનં.

કારણાકારણન્તિ ઠાનાટ્ઠાનં. ચેતનાચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મે નિરયાદિનિબ્બાનગામિપટિપદાભૂતે કમ્મન્તિ ગહેત્વા આહ ‘‘કમ્મપરિચ્છેદમેવા’’તિ. કમ્મવિપાકન્તરં કમ્મવિપાકવિસેસો કમ્મવિપાકસ્સ વિભાગો. અપ્પેતું ન સક્કોતિ અટ્ઠમનવમબલાનિ વિય, તંસદિસં ઇદ્ધિવિધઞાણં વિય વિકુબ્બિતું, એતેનસ્સ બલસદિસતઞ્ચ નિવારેતિ. ઝાનાદિઞાણં વિય વા અપ્પેતું, વિકુબ્બિતુઞ્ચ. યદિપિ હિ ઝાનાદિપચ્ચવેક્ખણાઞાણં ઇધ છટ્ઠં બલન્તિ તસ્સ સવિતક્કસવિચારતા વુત્તા, તથાપિ ઝાનાદીહિ વિના પચ્ચવેક્ખણા નત્થીતિ ઝાનાદિસહગતં ઞાણં તદન્તોગધં કત્વા એવં વુત્તં. અથ વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઝાનાદિકિચ્ચં વિય ન સબ્બં બલકિચ્ચં કાતું સક્કોતીતિ દસ્સેતું ‘‘ઝાનં હુત્વા અપ્પેતું, ઇદ્ધિ હુત્વા વિકુબ્બિતુઞ્ચ ન સક્કોતી’’તિ (વિભ. મૂલટી. ૮૩૧) વુત્તં, ન પન કસ્સચિ બલસ્સ ઝાનઇદ્ધિભાવોતિ દટ્ઠબ્બં.

વિચયહારસમ્પાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.