૧. દેસનાહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૫. અન્વત્થસઞ્ઞતન્તિ અત્થાનુગતસઞ્ઞભાવં, ‘‘દેસનાહારો’’તિ અયં સઞ્ઞા અન્વત્થા અત્થાનુગતાતિ અત્થો.

અવુત્તમેવાતિ પુબ્બે અસંવણ્ણિતપદમેવ. ‘‘ધમ્મં વો’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૪૨૦) વચનસ્સ સમ્બન્ધં દસ્સેતું ‘‘કત્થ પના’’તિઆદિ વુત્તં. તેપિટકસ્સ હિ બુદ્ધવચનસ્સ સંવણ્ણનાલક્ખણં નેત્તિપ્પકરણં, તઞ્ચ પરિયત્તિધમ્મસઙ્ગાહકે સુત્તપદે સંવણ્ણેતબ્બભાવેન ગહિતે ગહિતમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘દેસનાહારેન…પે… દસ્સેતી’’તિ.

યેસં અસ્સાદાદીનં વિભજનલક્ખણો દેસનાહારો, તે ગાથાય, ઇધાપિ ચ આગતે ‘‘અસ્સાદં આદીનવ’’ન્તિઆદિના ઉદાહરણવસેન વિભજિતું ‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિ ગાથાયં વુત્તો કતમો અસ્સાદો. અથ વા ‘‘અસ્સાદં આદીનવ’’ન્તિઆદિના યો ઇધ અસ્સાદાદીનં ઉદ્દેસો, તત્થ કતમો અસ્સાદોતિ ચેતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુપિ. કમ્મકરણત્થભિન્નસ્સ વિસયવિસયિતાલક્ખણસ્સ અસ્સાદદ્વયસ્સ નિદસ્સનત્થં ગાથાદ્વયુદાહરણં, તથા કામવિપરિણામલક્ખણસ્સ, વટ્ટદુક્ખલક્ખણસ્સ ચાતિ દુવિધસ્સાપિ આદીનવસ્સ નિદસ્સનત્થં ‘‘અરિયમગ્ગો નિબ્બાન’’ન્તિ દુવિધસ્સાપિ નિસ્સરણસ્સ નિદસ્સનનિદસ્સનત્થઞ્ચ દ્વે દ્વે ગાથા ઉદાહટા.

ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિન્તિ (જા. ૧.૧૦.૧૦૨-૧૦૩; નેત્તિ. ૫, ૨૬, ૩૧; પેટકો. ૨૨) એત્થ ધમ્મચારિનો મગ્ગફલનિબ્બાનેહિ સાતિસયારક્ખા સમ્ભવતિ, સમ્પત્તિભવસ્સાપિ વિપરિણામસઙ્ખારદુક્ખતાહિ દુગ્ગતિભાવો ઇચ્છિતોવાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘નિસ્સરણં અનામસિત્વા’’તિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘નિબ્બાનં વા ઉપનિધાય સબ્બા ઉપપત્તિયો દુગ્ગતી’’તિ.

અવેક્ખસ્સૂતિ વિધાનં. તસ્સા પન અવેક્ખાય પવત્તિઆકારો, વિસયો, કત્તા ચ ‘‘સુઞ્ઞતો, લોકં, મોઘરાજા’’તિ પદત્તયેન વુત્તાતિ આહ – ‘‘સુઞ્ઞતો…પે… આણત્તી’’તિ. તત્થ સઙ્ખારાનં સુઞ્ઞતા અનત્તસભાવતાય, અત્તસુઞ્ઞતાય ચ સિયા. યતો તે ન વસવત્તિનો, અત્તસારવિરહિતા ચ, યતો તે અનત્તા, રિત્તા, તુચ્છા ચ અત્તના, તદુભયં દસ્સેતિ ‘‘અવસવત્તિતા’’તિઆદિના. એવં મચ્ચુતરો સિયાતિ એવં પટિપત્તિયા મચ્ચુતરો ભવેય્યાતિ અત્થો. પરિકપ્પેત્વા વિધિયમાનસ્સ મચ્ચુતરણસ્સ પુબ્બભાગપટિપદા દેસનાય પચ્ચક્ખતો સિજ્ઝમાનં સાતિસયં ફલન્તિ આહ ‘‘તસ્સ યં…પે… ફલ’’ન્તિ.

૬. ઉદાહરણવસેનાતિ નિદસ્સનવસેન. તત્થ ‘‘પુગ્ગલવિભાગેના’’તિ ઇમિના ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિપુગ્ગલપયોજિતો અસ્સાદાદીસુ ભગવતો દેસનાવિસેસોતિ દસ્સેતિ.

ઘટિતમત્તન્તિ સોતદ્વારાનુસારેન મનોદ્વારિકવિઞ્ઞાણસન્તાનેન આલમ્બિતમત્તં. સસ્સતાદિઆકારસ્સાતિ સસ્સતુચ્છેદાકારસ્સ. ઇદઞ્હિ દ્વયં ધમ્મદેસનાય ચાલેતબ્બં, ન અનુલોમિકખન્તિ, યથાભૂતઞાણં વા. એતસ્મિઞ્હિ ચતુક્કે આસયસામઞ્ઞતા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠી ચ, ખન્તિ ચેવાનુલોમિકા;

યથાભૂતઞ્ચ યં ઞાણં, એતં આસયસઞ્ઞિત’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૩૬; દી. નિ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના; સારત્થ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના, વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; વિ. વિ. ટી. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના);

ચલનાયાતિ વિક્ખમ્ભનાય. પરાનુવત્તિયાતિ સમુચ્છેદનાય. ઉગ્ઘટિતે જાનાતીતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિ મૂલવિભુજાદિપક્ખેપેન સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. વિપઞ્ચિતન્તિ ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) વિય ભાવનપુંસકનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘મન્દં સણિક’’ન્તિ. નિસ્સરણઆદીનવનિસ્સરણઅસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાનં વિભાવના વેનેય્યત્તયવિનયનસમત્થા.

ચત્તારોતિ અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ અસ્સાદો આદીનવો ચ અસ્સાદો નિસ્સરણઞ્ચાતિ એતે ચત્તારો. યદિ નિસ્સરણવિભાવના વેનેય્યવિનયનસમત્થા, કસ્મા પઞ્ચમો ન ગહિતોતિ આહ ‘‘આદીનવાવચનતો’’તિ. યદિ હિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞું સન્ધાય અયં નયો વુચ્ચતિ, નિસ્સરણમત્તેન સિદ્ધં સિયા. અથ વિપઞ્ચિતઞ્ઞું, નેય્યં વા, આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચ અસ્સાદો ચ આદીનવો નિસ્સરણઞ્ચ વત્તબ્બો સિયા? તથા અપ્પવત્તત્તા ન ગહિતો. તેનાહ ‘‘આદીનવાવચનતો’’તિઆદિ. દેસનન્તિ સામઞ્ઞતો ગહિતં ‘‘સુત્તેકદેસં ગાથં વા’’તિ વિસેસેતિ. પદપરમઅગ્ગહણઞ્ચેત્થ સઉપાયસ્સ નિસ્સરણસ્સ અનામટ્ઠત્તા.

‘‘કલ્યાણ’’ન્તિ ઇમિના ઇટ્ઠવિપાકો, ‘‘પાપક’’ન્તિ અનિટ્ઠવિપાકો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘અયં અસ્સાદો, અયં આદીનવો’’તિ. લાભાદીનં પુઞ્ઞફલત્તા તદનુરોધં વા સન્ધાય ‘‘અયં અસ્સાદો’’તિ વુત્તં. તબ્બિપરિયાયેન અલાભાદીનં આદીનવતા વેદિતબ્બા.

કામાતિ કિલેસકામસહિતા વત્થુકામા. વિરૂપરૂપેનાતિ અપ્પતિરૂપાકારેન. મથેન્તીતિ મદ્દન્તિ. પબ્બજિતોમ્હીતિ પબ્બજ્જં ઉપગતો અમ્હિ. અપણ્ણકન્તિ અવિરજ્ઝનકં. સામઞ્ઞન્તિ સમણભાવો. સમિતપાપભાવોયેવ સેય્યો સુન્દરતરો.

તત્થ ‘‘કામા હિ ચિત્રા મધુરા મનોરમા’’તિ અયં અસ્સાદો, ‘‘વિરૂપરૂપેન મથેન્તિ ચિત્ત’’ન્તિ અયં આદીનવો, ‘‘અપણ્ણકં સામઞ્ઞ’’ન્તિ ઇદં નિસ્સરણન્તિ આહ ‘‘અયં…પે… નિસ્સરણઞ્ચા’’તિ.

ફલાદીનં એકકવસેન ચ તિકવસેન ચ પાળિયં ઉદાહટત્તા વુત્તં ‘‘દુકવસેનપી’’તિ.

સુખા પટિપદા, દુક્ખા પટિપદાતિ યા દ્વે પટિપદા, તાસુ એકેકા દન્ધખિપ્પાભિઞ્ઞતાય દ્વે દ્વે હોન્તીતિ આહ ‘‘પટિપદાભિઞ્ઞાકતો વિભાગો પટિપદાકતો હોતી’’તિ. કતપુબ્બકિચ્ચસ્સ પથવીકસિણાદીસુ સબ્બપઠમં ‘‘પથવી’’તિઆદિના પવત્તમનસિકારો પઠમસમન્નાહારો. ઉપચારન્તિ ઉપચારજ્ઝાનં. પટિપજ્જિતબ્બતાય ઝાનમ્પિ ‘‘પટિપદા’’તિ વુચ્ચતિ. તદઞ્ઞા હેટ્ઠિમપઞ્ઞતો અધિકા પઞ્ઞાતિ કત્વા ‘‘અભિઞ્ઞા’’તિ વુચ્ચતિ.

કિલેસેતિ નીવરણપ્પકારે, તંસહગતકિલેસે ચ. અઙ્ગપાતુભાવન્તિ વિતક્કાદિઝાનઙ્ગપટિલાભં.

અભિનિવિસન્તોતિ પટ્ઠપેન્તો. રૂપારૂપં પરિગ્ગણ્હન્તોતિ રૂપારૂપધમ્મે લક્ખણાદીહિ પરિચ્છિન્દિત્વા ગણ્હન્તો. પરિગ્ગહિતરૂપારૂપસ્સ મગ્ગપાતુભાવદન્ધતા ચ નામરૂપવવત્થાનાદીનં કિચ્છસિદ્ધિયા સિયાતિ ન રૂપારૂપપરિગ્ગહકિચ્છતાય એવ દુક્ખાપટિપદતા વત્તબ્બાતિ ચે? ન, નામરૂપવવત્થાપનાદીનં પચ્ચનીકકિલેસમન્દતાય સુખસિદ્ધિયમ્પિ તથાસિદ્ધવિપસ્સનાસહગતાનં ઇન્દ્રિયાનં મન્દતાય મગ્ગપાતુભાવતો. રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વાતિ અકિચ્છેનપિ પરિગ્ગહેત્વા, કિચ્છેન પરિગ્ગહિતે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. એવં સેસેસુપિ. નામરૂપં વવત્થાપેન્તોતિ ‘‘નામરૂપમત્તમેતં, ન અઞ્ઞો કોચિ સત્તાદિકો’’તિ વવત્થાપનં કરોન્તો. કતરો પનેત્થ વારો યુત્તરૂપોતિ? યો કોચિ સકિં, દ્વિક્ખત્તું, અનેકસતક્ખત્તુન્તિ એવમાદીસુ હિ વિક્ખમ્ભનવારેસુ સકિં, દ્વિક્ખત્તુઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવારો સુખા પટિપદા એવ, ન તતો ઉદ્ધં સુખા પટિપદા હોતિ, તસ્મા તિક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનવારતો પટ્ઠાય દુક્ખા પટિપદા વેદિતબ્બા. અપિચ કલાપસમ્મસનાવસાને ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય ઉપ્પન્નસ્સ વિપસ્સનુપક્કિલેસસ્સ તિક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનેન કિચ્છતાવારો દુક્ખા પટિપદા વેદિતબ્બા. એત્થ દન્ધત્તા પટિપદાય એતસ્સ અકિચ્છત્તેપિ પુરિમાનં કિચ્છત્તે દુક્ખાપટિપદતા વુત્તનયાવ. યસ્સ પન સબ્બત્થ અકિચ્છતા, તસ્સ પરમુક્કંસગતા સુખા પટિપદા વેદિતબ્બા.

યથા નામરૂપપરિગ્ગહકિચ્છતાય મગ્ગપાતુભાવદન્ધતાય દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા વુત્તા, તથા તબ્બિપરિયાયેન ચતુત્થી, તદુભયવોમિસ્સતાવસેન દુતિયા, તતિયા ચ ઞાતબ્બાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇમિના…પે… વેદિતબ્બા’’તિ. વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાનસ્સ અધિપ્પેતત્તા ‘‘વિપસ્સનાપક્ખિકા એવા’’તિ વુત્તં.

હેતુપાયફલેહીતિ એત્થ તણ્હાચરિતતા, મન્દપઞ્ઞતા ચ પઠમાય પટિપદાય હેતુ, તણ્હાચરિતતા, ઉદત્થપઞ્ઞતા ચ દુતિયાય, દિટ્ઠિચરિતતા, મન્દપઞ્ઞતા ચ તતિયાય, દિટ્ઠિચરિતતા, ઉદત્થપઞ્ઞતા ચ ચતુત્થિયા. ઉપાયો પન યથાક્કમં સતિસમાધિવીરિયપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ, સતિપટ્ઠાનઝાનસમ્મપ્પધાનસચ્ચાનિ ચ ઉપનિસ્સયભૂતાનિ. ફલં વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાનં.

સમાધિમુખેનાતિ સમાધિમુખેન ભાવનાનુયોગેન. તેનેવાહ ‘‘સમથપુબ્બઙ્ગમાય વિપસ્સનાયા’’તિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં નેત્તિપ્પકરણે. વક્ખતિ ‘‘રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ સેક્ખફલ’’ન્તિ, ‘‘રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિકામધાતુસમતિક્કમ’’ન્તિ ચ. સોતિ અનાગામી.

તેનાતિ પટિપક્ખેન. તતોતિ પટિપક્ખતો. સમાનાધિકરણવસેન ચ ચેતોવિમુત્તિસદ્દાનં સમાસં કત્વા ભિન્નાધિકરણવસેન વત્તું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. પુન ‘‘ચેતસો વા’’તિઆદિના અઞ્ઞપદત્થવસેન ચેતોવિમુત્તિપદાનં સમાસં દસ્સેતિ. વિઞ્ઞાણપરિયાયેન ચેતો-સદ્દેન વુત્તયોજના ન સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘યથાસમ્ભવ’’ન્તિ.

હા-સદ્દો ગતિઅત્થો, ગતિ ચેત્થ ઞાણગતિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘હાતબ્બાતિ ગમેતબ્બા’’તિ. નેતબ્બાતિ ઞાપેતબ્બા.

૭. તન્તિ પુગ્ગલવિભાગં. ઞાણવિભાગેનાતિ સુતમયાદિઞાણપ્પભેદેન. નિબ્બત્તનન્તિ ઉપ્પાદનં. તત્થાતિ તસ્મિં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુતાતિઆદિપુગ્ગલવિભાગભૂતે દેસનાભાજને. દેસનાયન્તિ સુત્તે. તં દસ્સેતુન્તિ તં પુગ્ગલવિભાગં દસ્સેતું. ‘‘સ્વાયં હારો કથં સમ્ભવતી’’તિ કેચિ પઠન્તિ.

સાતિ વુત્તપ્પકારધમ્મત્થાનં વીમંસનપઞ્ઞા. અધિકારતોતિ ‘‘સત્થા વા ધમ્મં દેસયતી’’તિઆદિઅધિકારતો. સામત્થિયતો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિવેનેય્યવિનયનસમત્થભાવતો. પરિયત્તિધમ્મસ્સ ઉપધારણન્તિ એત્થાપિ ‘‘અધિકારતો સામત્થિયતો વા’’તિ આનેત્વા યોજેતબ્બં.

‘‘વીમંસાદિપરિયાયવતી પઠમવિકપ્પવસેન, વીમંસાદિવિભાગવતી દુતિયવિકપ્પવસેન, ચિન્તાય હેતુભૂતાય નિબ્બત્તા ચિન્તામયી’’તિ એવમાદિવુત્તનયાનુસારેન સક્કા યોજેતુન્તિ આહ ‘‘સેસં વુત્તનયમેવા’’તિ.

સુતચિન્તામયઞાણેસૂતિ સુતમયઞાણે ચ ચિન્તામયઞાણે ચ સુતચિન્તામયઞાણેસુ ચ સુતચિન્તામયઞાણેસૂતિ એકદેસસરૂપેકસેસો વેદિતબ્બો. ચિન્તામયઞાણેયેવ હિ પતિટ્ઠિતા મહાબોધિસત્તા ચરિમભવે વિપસ્સનં આરભન્તિ, ઇતરે સુતચિન્તામયઞાણેસૂતિ. તેહીતિ તથા પઠન્તેહિ. વુત્તનયેનાતિ ‘‘ઉપાદારૂપં પરિગ્ગણ્હાતિ, અરૂપં પરિગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિના પટિપદાકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫) વુત્તનયેન.

૮. પરતો ઘોસો પચ્ચયભૂતો એતિસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પચ્ચત્તસમુટ્ઠિતેન ચ યોનિસોમનસિકારેના’’તિ ઇદં આવુત્તિનયેન દુતિયં આવટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. તેન સાવકાનં ભાવનામયઞાણુપ્પત્તિ સઙ્ગહિતા હોતિ. સાવકાનમેવ વા ઞાણુપ્પત્તિ ઇધાધિપ્પેતા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિવિભાગકથનતો. એતસ્મિં પક્ખે પુબ્બે વુત્તએકસેસનયોપિ પટિક્ખિત્તો દટ્ઠબ્બો. ‘‘આસયપયોગપબોધસ્સ નિપ્ફાદિતત્તા’’તિ એતેન પચ્છિમચક્કદ્વયપરિયાપન્નાનિ પુબ્બહેતુસઙ્ગહાનિ સુતચિન્તામયઞાણાનિ સન્ધાય ‘‘ઇમા દ્વે પઞ્ઞા અત્થી’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. અત્થિભાવો ચેતાસં પટિપક્ખેન અનુપદ્દુતતા વેદિતબ્બા. અપરિક્ખતત્તા અનભિસઙ્ખતત્તા. સુતમયઞાણસ્સાપિ પુરિમસિદ્ધસ્સ.

૯. દેસનાપટિપદાઞાણવિભાગેહીતિ નિસ્સરણદેસનાદિદેસનાવિભાગેહિ, દુક્ખાપટિપદાદિપટિપદાવિભાગેહિ, સુતમયઞાણાદિઞાણવિભાગેહિ.

અવસિટ્ઠપારિસજ્જેનાતિ ખત્તિયગહપતિપરિસપરિયાપન્નેન. અટ્ઠન્નન્તિ ખત્તિયપરિસા બ્રાહ્મણગહપતિસમણચાતુમહારાજિકતાવતિંસમારબ્રહ્મપરિસાતિ ઇમાસં અટ્ઠન્નં.

સમત્થેતીતિ સમત્થં સમ્બન્ધત્થં કરોતિ.

તમેવ દ્વાદસપદભાવં દીપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. તદત્થસ્સાતિ છછક્કપરિયાયત્થસ્સ (મ. નિ. ૩.૪૨૦ આદયો). સબ્બપરિયત્તિધમ્મસઙ્ગાહકત્તા છછક્કપરિયાયસ્સ, તદત્થસ્સ ચ ધમ્મચક્કપ્પવત્તેન સુત્તેન (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩; પટિ. મ. ૨.૩૦) સઙ્ગહિતત્તા વુત્તં ‘‘સબ્બસ્સાપિ…પે… વિભાવેન્તો’’તિ. વિસયિભાવેન બ્યઞ્જનપદાનં, વિસયભાવેન અત્થપદાનં સમ્બન્ધં સન્ધાયાહ ‘‘તેસં…પે… સમ્બન્ધભાવ’’ન્તિ.

પદાવયવો અક્ખરાનિ. પદત્થોતિ પદત્થાવયવો. પદત્થગ્ગહણસ્સાતિ પદત્થાવબોધસ્સ. વિસેસાધાનં વિસેસુપ્પત્તિ. વાક્યભેદેતિ વાક્યવિસેસે. ચિત્તપરિતોસનં ચિત્તારાધનં. બુદ્ધિનિસાનં પઞ્ઞાય તેજનં તિક્ખભાવકરણં. નાનાવાક્યવિસયતાપિ સિદ્ધા હોતિ પદાદીહિપિ સઙ્કાસનસ્સ સિદ્ધત્તા. એકવાક્યવિસયતાય હિ અત્થપદાનં સઙ્કાસનાદયો યથાક્કમં અક્ખરાદિવિસયા એવાતિ નિયમો સિયા. એતેનાતિ અત્થપદાનં નાનાવાક્યવિસયત્થેન.

ઉગ્ઘટનાદિઅત્થાનીતિ ઉગ્ઘટનવિપઞ્ચનનયનપ્પયોજનાનિ.

૧૦. ઉપતિટ્ઠતિ એત્થાતિ ઉપટ્ઠિતન્તિ ઉપટ્ઠિતસદ્દસ્સ અધિકરણત્થતં દસ્સેતું ‘‘ઉપતિટ્ઠનટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં યથા ‘‘પદક્કન્ત’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘ઇદં નેસ’’ન્તિઆદિ. પટિપત્તિદેસનાગમનેહીતિ પટિપત્તિગમનદેસનાગમનેહિ. ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો જાયતિ ચ…પે… જરામરણસ્સા’’તિઆદિના જરામરણતો પટ્ઠાય પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસિત્વા મહાગહનં છિન્દિતું નિસાનસિલાયં ફરસું નિસેન્તો વિય કિલેસગહનં છિન્દિતું લોકનાથો ઞાણફરસું તેજેન્તો બુદ્ધભાવાય હેતુસમ્પત્તિયા પરિપાકગતત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમાય વિપસ્સનાગબ્ભં ગણ્હાપેન્તો અન્તરન્તરા નાનાસમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા અનુપદધમ્મવિપસ્સનાવસેન અનેકાકારવોકારસઙ્ખારે સમ્મસન્તો છત્તિંસકોટિસતસહસ્સમુખેન યં ઞાણં પવત્તેસિ, તં ‘‘મહાવજિરઞાણ’’ન્તિ વદન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસમાપત્તિસઞ્ચારિમહાવજિરઞાણ’’ન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૪૧) આગતં, તં દેવસિકં વળઞ્જનકસમાપત્તીનં પુરેચરાનુચરઞાણં સન્ધાય વુત્તં. યં પન વક્ખતિ ‘‘ઞાણવજિરમોહજાલપદાલન’’ન્તિ, તં સહ વિપસ્સનાય મગ્ગઞાણં વેદિતબ્બં. એતં બ્રહ્મચરિયન્તિ સાસનબ્રહ્મચરિયં અધિપ્પેતન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘બ્રહ્મુનો’’તિઆદિમાહ.

દેસનાયાતિ કરણત્થે ઇદં કરણવચનં. નિયુત્તોતિ એત્થ હેતુઅત્થો અન્તોનીતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિદ્ધારેત્વા યોજિતો’’તિ આહ.

દેસનાહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.