૧૦. કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના

અસન્તે પાચિત્તિયં દેસેતબ્બમેવાતિ એત્થ કિં સુદ્ધિકં પાચિત્તિયં, ઉદાહુ નિસ્સગ્ગિયન્તિ? નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયમેવ.

કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તત્રિદં પકિણ્ણકં

અટ્ઠમસિક્ખાપદં પરેન અત્તનો અત્થાય દિય્યમાનસ્સ વા પારિવત્તકભાવેન દિય્યમાનસ્સ વા પંસુકૂલસ્સ વા રૂપિયસ્સ ઉગ્ગણ્હનઉગ્ગણ્હાપનસાદિયનાનિ પટિક્ખિપતિ.

નવમં પરસ્સ વા અત્તનો વા રૂપિયપરિવત્તનં પટિક્ખિપતિ.

દસમં અરૂપિયપરિવત્તનં. ‘‘અરૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી પઞ્ચન્નં સહ અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૫૯૧; વિ. વિ. ટી. ૧.૫૯૧; વજિર. ટી. પારાજિક ૫૮૭) ચ વચનં ઇતરેહિ સહ આપત્તીતિ દીપેતિ. અરૂપિયઞ્ચ દુક્કટવત્થુ. તસ્મા તસ્સ પરિવત્તને સતિ નિસ્સગ્ગિયન્તિ એકન્તેન વુત્તં. પઞ્ચન્નં સહ દુક્કટવત્થૂનં પરિવત્તને અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો અનાપત્તિ એવાતિ પોરાણાતિ ચે? ન, કપ્પિયવત્થૂનંયેવ તત્થ આગતત્તા. યદિ કપ્પિયવત્થુ નિસ્સગ્ગિયં, પગેવ દુક્કટવત્થૂતિ ચે? ન, આપત્તિગરુકલહુકભાવેન વત્થુગરુકલહુકનિયમાભાવતો.

નિસ્સગ્ગિયવત્થુતો હિ મુત્તામણિવેળુરિયાદિ મહગ્ઘપ્પહોનકમ્પિ દુક્કટવત્થૂતિ કત્વા નિસ્સગ્ગિયવત્થુતો મુત્તાદિ લહુકં હોતિ. લહુકેપિ વત્થુસ્મિં યથેવ દુક્કટવત્થુનો પટિગ્ગહણે દુક્કટં, તથેવ તસ્સ વા તેન વા ચેતાપનેપિ દુક્કટં યુત્તન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૯) અટ્ઠકથાચરિયા.

અથ વા યં વુત્તં ‘‘કપ્પિયવત્થૂનંયેવ તત્થ આગતત્તા’’તિ, તત્થ કિઞ્ચાપિ દુક્કટવત્થૂનિપિ અધિપ્પેતાનિ, ન પન પાળિયં વુત્તાનિ અનાપત્તિવારપ્પસઙ્ગભયાતિ વુત્તં હોતિ. મુત્તાદીસુપિ વુત્તેસુ અનાપત્તિયં કપ્પિયકારકસ્સ આચિક્ખતિ, ‘‘ઇદં મુત્તાદિ અમ્હાકં અત્થિ, અમ્હાકઞ્ચ ઇમિના ચ ઇમિના ચ વેળુરિયાદિના અત્થો’’તિ ભણતિ, દસમેન આપજ્જતીતિ અધિપ્પાયો સિયા. યસ્મા ચ ઇદં કપ્પિયકારકસ્સ આચિક્ખનાદિસંવોહારો ચ, તસ્મા તં નવમેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. કિઞ્ચાપિ કયવિક્કયેવ હોતિ કપ્પિયવત્થૂહિ અનુઞ્ઞાતં, ઇમિનાવ નયેન કિઞ્ચાપિ દુક્કટવત્થુપિ દસમે અધિપ્પેતં આપજ્જતિ, અટ્ઠકથાવિરોધતો પન નાધિપ્પેતમિચ્ચેવ ગહેતબ્બો.

કા પનેત્થ કારણચ્છાયાતિ, પઞ્ચન્નં સહ તત્થ અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો અનાપત્તિ એવાતિ ચે? ન, તત્થ અનાગતત્તા. અનાગતકારણા વુત્તન્તિ ચે? ન, પઞ્ચન્નં સહ આપત્તિવત્થુકસ્સ અનાપત્તિવારલાભે વિસેસકારણાભાવા, અકપ્પિયત્તા પઞ્ચન્નં સહાપિ આપત્તિયા ભવિતબ્બન્તિ સિદ્ધો અટ્ઠકથાવાદો.

અપરો નયો – યદિ દુક્કટવત્થુના કયવિક્કયે નિસ્સગ્ગિયં, કપ્પિયવત્થુમ્હિ વુત્તપરિયાયો તત્થ લબ્ભેય્ય, ન પન લબ્ભતીતિ નવમે એવ તાનિ વત્તબ્બાનિ. તસ્મા સંવોહારો નામ કયવિક્કયોપિ અઞ્ઞથા પરિવત્તનં પરિયાદિયિત્વા પવત્તો, કયવિક્કયઞ્ચ મોચેત્વા ‘‘ઇમિના ઇમં દેહી’તિ ચેતાપેતિ, વટ્ટતી’’તિ અવત્વા દસમસ્સ અનાપત્તિવારે વુત્તનયેનેવ તેસં પરિવત્તને નિસ્સગ્ગિયાનુમતિવિરોધતો અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ દુક્કટવત્થુના ચેતાપને દુક્કટમેવ. નેસં કયવિક્કયેન નિસ્સગ્ગિયન્તિ ચે? ન, સબ્બસ્સપિ કયવિક્કયત્તા. તેનેવ વુત્તં ‘‘અન્ધકટ્ઠકથાયં પન ‘સચે કયવિક્કયં સમાપજ્જેય્ય, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’ન્તિ ભાસિતં, તં દુબ્ભાસિતં. કસ્મા? ન હિ દાનગ્ગહણતો અઞ્ઞો કયવિક્કયો નામ અત્થી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૯), અત્તનો મતિયા કયવિક્કયલક્ખણસમ્મતે દસમસ્સ અનાપત્તિવારે વુત્તનયેનેવ તેસં પરિવત્તને નિસ્સગ્ગિયાનુમતિવિરોધતો ચ. ભવતુ વા અત્તનો પટિસિદ્ધમિદં કારણં, દસમે અવસ્સમેવ જાનિતબ્બાનીતિ તાનિ કયવિક્કયાનેવાતિ તેસં નિસ્સગ્ગિયભાવઞ્ચ ગતાનીતિ એવમ્પિ સિદ્ધો અટ્ઠકથાવાદો.

એત્થાહુ પોરાણા – ‘‘અત્તનો સન્તકં રૂપિયં પરહત્થગતં કરોતિ અજ્ઝાચરતિ, દુક્કટં. પરસ્સ રૂપિયં અત્તનો હત્થગતં કરોતિ, અટ્ઠમેન નિસ્સગ્ગિયં. ઉગ્ગહિતવત્થુપરિવત્તને કથં જાતં? અબ્બોહારિકં જાતં. અથ પરસ્સ રૂપિયં અત્તનો હત્થગતં પઠમં કરોતિ, રૂપિયપ્પટિગ્ગહણસ્સ કતત્તા અટ્ઠમેન નિસ્સગ્ગિયં. અત્તનો સન્તકં રૂપિયં પરસ્સ હત્થગતં પચ્છા કરોતિ, સંવોહારેન નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ. ‘‘રૂપિયસ્સ ગહણમત્તેન અટ્ઠમેન આપત્તિ, પચ્છા પરિવત્તને નવમેના’’તિ હિ તત્થ વુત્તં, તં પન યુત્તં. ‘‘અજ્ઝાચરતિ, દુક્કટ’’ન્તિ દુવુત્તં. દુક્કટસ્સ અનિયમપ્પસઙ્ગતો નિસ્સજ્જનવિધાનેસુ દસ્સિતોવ. કિં વુત્તં હોતિ – યદિ દ્વીહિ નિસ્સગ્ગિયેહિ ભવિતબ્બં, નિસ્સજ્જનવિધાને ‘‘અહં, ભન્તે, રૂપિયં પટિગ્ગહેસિં, નાનાપ્પકારકઞ્ચ રૂપિયસંવોહારં સમાપજ્જિ’’ન્તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય ‘‘રૂપિયં ચેતાપેતી’’તિ સબ્બત્થ પાળિયં રૂપિયપ્પટિગ્ગહણસ્સ વુત્તત્તા.

એત્તાવતા યં પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં ‘‘દુક્કટવત્થુના કયવિક્કયં પરિહરન્તેન ચતૂસુ નિસ્સગ્ગિયવત્થૂસુ એકેકસ્મિં ગહિતે અટ્ઠમેન નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થુન્તિ ‘‘ઇમિના ઇદં દેહી’’તિ ગહિતે તેનેવ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. ‘‘કયવિક્કયમ્પિ નીહરિત્વા ગહિતે દુક્કટં, ચેતાપિતરૂપિયગ્ગહણે અટ્ઠમેન, પરિવત્તને નવમેનાતિઆદિના અત્તના અનુગ્ગહેત્વા કપ્પિયવસેન નીહરિત્વા પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સદ્ધિં પરિવત્તેતું વટ્ટતી’’તિ, તં વિસોધિતં હોતિ. અપરમ્પિ તત્થ વુત્તં ‘‘નિસ્સજ્જિતબ્બે અસતિ કથં પાચિત્તિયં, દુન્નિસ્સટ્ઠરૂપિયમ્પિ ‘ન છડ્ડેતી’તિ વદન્તસ્સ વિસ્સટ્ઠો ઉપાસકો તં ગહેત્વા અઞ્ઞં ચે ભિક્ખુનો દેતિ, કપ્પતી’’તિ, તઞ્ચ દુવુત્તં. ન હિ ગહિતત્તા તતો અઞ્ઞં વત્થુ હોતિ. પુન અપરઞ્ચ તત્થ વુત્તં ‘‘ઇમં ‘ગણ્હાહી’તિ વદન્તસ્સ સદ્ધાદેય્યવિનિપાતદુક્કટં, ‘એતં દેહી’તિ વદન્તસ્સ વિઞ્ઞત્તિદુક્કટ’’ન્તિ, તઞ્ચ દુવુત્તં. તત્થ હિ પયોગદુક્કટં યુત્તં વિય પઞ્ઞાયતિ.

પકિણ્ણકં નિટ્ઠિતં.

એળકલોમવગ્ગો દુતિયો.