૨. એળકલોમવગ્ગો

૧. કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના

કારાપેય્યાતિ અત્તનો ચ પરસ્સ ચ ઉભિન્નઞ્ચ કોસિયં એકતો ગણ્હિત્વા વુત્તં, ઉભો વા એકતો કરોન્તીતિ અત્થતો વેદિતબ્બં. તત્થ અત્તના કતં ચે, ‘‘નિસ્સજ્જનકાલે સયં કતં નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ વત્તબ્બં. ઉભોહિ ચે કતં, યથાપાળિમેવ.

કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુદ્ધકાળકસિક્ખાપદવણ્ણના

યથા પઠમે ‘‘એકેનપિ કોસિયંસુના’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં, તથા ઇધ ‘‘એકેનપિ અઞ્ઞેન અમિસ્સિતાન’’ન્તિ વચનાભાવતો અઞ્ઞેન મિસ્સભાવે સતિપિ અપઞ્ઞાયમાનરૂપકં ચે, ‘‘સુદ્ધકાળક’’મિચ્ચેવ વુચ્ચતીતિ વદન્તિ.

સુદ્ધકાળકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘તુલયિત્વા’’તિ વચનતો યથા તુલાધારણાય કાળકાધિકા ન હોન્તિ, તથા કાળકાનં દ્વે ભાગા ગહેતબ્બા ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન. ‘‘એકસ્સાપિ કાળકલોમસ્સ અતિરેકભાવે નિસ્સગ્ગિયન્તિ વચનં તુલાધારણાય કિઞ્ચાપિ ન સમેતિ, અચિત્તકત્તા પન સિક્ખાપદસ્સ પુબ્બે તુલાય ધારયિત્વા ઠપિતેસુ એકમ્પિ લોમં તત્થ પતેય્ય, નિસ્સગ્ગિયન્તિ અયમધિપ્પાયોતિ નો તક્કો’’તિ આચરિયો. વુત્તપરિચ્છેદેન અગ્ગહણં અકિરિયા, સન્થતકરણં કિરિયા.

દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘ઓરેન ચે છન્નં વસ્સાન’’ન્તિ વુત્તત્તા છબ્બસ્સે પરિપુણ્ણે કાતું વટ્ટતીતિ નિટ્ઠાનદિવસતો પટ્ઠાય છન્નં વસ્સાનં પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. યાનિ પનેત્થ અતિરેકછબ્બસ્સવસેન વા સમ્મુતિવસેન વા કતાનિ, સબ્બાનિ તાનિ એકતો પરિભુઞ્જિતું વટ્ટન્તીતિ. ગિલાનસ્સ ચ એકં નપ્પહોતીતિ અનેકમ્પિ વટ્ટતિ. યતો પટ્ઠાય રોગસ્સ મન્દતાય સન્થતં આદાય ગન્તું સક્કોતિ, તતો પટ્ઠાય સમ્મુતિ વા રોગો વા ન રક્ખતીતિ એકે. અપિચ છવસ્સબુદ્ધનિમ્મલં સિક્ખાપદં વિચારેતું ગમ્ભીરત્તા. તસ્મા છવસ્સે કમ્મં કતન્તિ.

છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નિસીદનસિક્ખાપદવણ્ણના

કસ્મા પનેત્થ ‘‘સન્થતં પન ભિક્ખુના’’તિ સિક્ખાપદં અપઞ્ઞપેત્વા ‘‘નિસીદનસન્થત’’ન્તિ પઞ્ઞત્તં, નનુ એત્થ કારણેન ભવિતબ્બન્તિ? અત્થિ કારણં, ચીવરસઞ્ઞિતાય સન્થતાનં ઉજ્ઝિતત્તા તેસં અચીવરભાવદસ્સનત્થં તથા પઞ્ઞત્તં ભગવતાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા તે ભિક્ખૂ તેચીવરિકધુતઙ્ગભેદભયા સન્થતે ચતુત્થચીવરસઞ્ઞિતાય સન્થતાનિ ઉજ્ઝિત્વા તેરસ ધુતઙ્ગાનિ સમાદયિંસુ, ભગવા ચ તેસં સન્થતં અનુજાનિ. તતો તેસં ભિક્ખૂનં એવં હોતિ ‘‘નિસીદનચીવરસણ્ઠાનમ્પેતં નિસીદનસન્થતં નો ભગવતા અનુઞ્ઞાતં ચતુત્થચીવરભાવેન, પગેવ કતસન્થતં વા’’તિ. તતો ‘‘સન્થતે તેસં ચીવરસઞ્ઞિતા ન ભવિસ્સતી’’તિ તદત્થં ભગવતા ‘‘સન્થત’’ન્તિ અપઞ્ઞપેત્વા ‘‘નિસીદનસન્થત’’ન્તિ પઞ્ઞત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ઇમેસુ પન પઞ્ચસુ સન્થતેસુ પુરિમાનિ તીણિ વિનયકમ્મં કત્વા પટિલભિત્વાપિ પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટન્તિ અકપ્પિયત્તા, પચ્છિમાનિ દ્વે વટ્ટન્તીતિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૫૬૬-૫૬૭) લિખિતં. કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિ (પારા. ૫૭૦) વચનતોતિ વેદિતબ્બં.

નિસીદનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સા’’તિ ઇમિના પકતિયા દીઘમગ્ગં પટિપન્નસ્સ ઉપ્પન્નાનિપિ તિયોજનપરમમેવ હરિતબ્બાનિ, પગેવ અપ્પટિપન્નસ્સાતિ દસ્સેતિ. પટિપન્નસ્સ ચે, અદ્ધાનં નામ પટિપન્નસ્સ અકામા વસ્સંવુટ્ઠભિક્ખુનિયા મગ્ગપ્પટિપત્તિ વિયાતિ દસ્સેતિ. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ નિસ્સગ્ગિયન્તિ વા સમ્બન્ધો. તેનેવ વાસાધિપ્પાયસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધગમનુસ્સાહત્તા ‘‘અપ્પટિપન્નો’’તિ સઙ્ખં ગતસ્સ અનાપત્તીતિ સિદ્ધં. ઇમસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે ‘‘ભિક્ખુનો પનેવ એળકલોમાનિ ઉપ્પજ્જેય્યું…પે… અસન્તેપિ હારકે અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ યોજના વેદિતબ્બા. યસ્મા વા એળકલોમાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતો પટ્ઠાય તિયોજનપરમતા અધિપ્પેતા, મગ્ગં અપ્પટિપન્નસ્સ ચ તિયોજનપરમતા નત્થિ, તસ્મા ‘‘અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ વુત્તં. તેન અચ્છિન્નં પટિલભિત્વા હરતો ચ અનાપત્તીતિ સિદ્ધં. પટિલાભો હિ તેસં ઉપ્પત્તિ નામાતિ.

‘‘આકઙ્ખમાનેન ભિક્ખુના પટિગ્ગહેતબ્બાની’’તિ ઇમિના અત્તના પટિગ્ગહિતાનંયેવ તિયોજનાતિક્કમે આપત્તીતિ દસ્સેતિ. તેન અનાકઙ્ખમાનેન પરસન્તકાનિ પટિગ્ગહિતાનિ હરન્તસ્સ અનાપત્તીતિ સિદ્ધં.

અઙ્ગેસુ ‘‘અત્તનો સન્તકતા’’તિ નત્થિ, અયમત્થો ‘‘ભિક્ખુનો ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ ઇમિના, ‘‘અચ્છિન્નં પટિલભિત્વા’’તિ ઇમિના ચ દીપિતો હોતીતિ વેદિતબ્બો. પોરાણગણ્ઠિપદે ચ ‘‘અઞ્ઞં ભિક્ખું હરાપેન્તો ગચ્છતિ ચે, દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. તસ્મા દ્વે ભિક્ખૂ તિયોજનપરમં પત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં પરિવત્તેત્વા ચે હરન્તિ, અનાપત્તીતિ સિદ્ધં.

તિયોજનપરમં સહત્થા હરિતબ્બાનીતિ તિયોજનપરમમેવ અત્તના હરિતબ્બાનિ, તં કિમત્થન્તિ? સીમાય એતપરમતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિયોજનપરમં સીમં સમ્મન્નિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૪૦). વાસાધિપ્પાયેન, પચ્ચાગમનાધિપ્પાયેન વા ગચ્છતો એતપરમતા ચ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ અતિમહતિયો સીમાયો સમ્મન્નન્તિ…પે… ભિક્ખૂ ઉપોસથં આગચ્છન્તા ઉદ્દિસ્સમાનેપિ પાતિમોક્ખે આગચ્છન્તિ, ઉદ્દિટ્ઠમત્તેપિ આગચ્છન્તિ, અન્તરાપિ પરિવસન્તી’’તિ (મહાવ. ૧૪૦).

અસન્તે હારકેતિ આણત્તિયા હારકે અસતિ. કમ્બલસ્સ ઉપરિ નિસીદિત્વા ગચ્છન્તસ્સ સચે એકમ્પિ લોમં ચીવરે લગ્ગં હોતિ, તિયોજનાતિક્કમે આપત્તિ એવ કમ્બલતો વિજટિતત્તાતિ લિખિતં. તં કમ્બલસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા અત્તનો અત્થાય પટિગ્ગહિતમેવ હોતીતિ યુત્તં.

એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. જાતરૂપસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘નિબ્બત્તરુક્ખચ્છાયાપિ રુક્ખપરિચ્છેદં અનતિક્કન્તા’’તિ લિખિતં.

જાતરૂપસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના

જાતરૂપરજતપરિવત્તનન્તિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન વુત્તં.

રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના

અસન્તે પાચિત્તિયં દેસેતબ્બમેવાતિ એત્થ કિં સુદ્ધિકં પાચિત્તિયં, ઉદાહુ નિસ્સગ્ગિયન્તિ? નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયમેવ.

કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તત્રિદં પકિણ્ણકં

અટ્ઠમસિક્ખાપદં પરેન અત્તનો અત્થાય દિય્યમાનસ્સ વા પારિવત્તકભાવેન દિય્યમાનસ્સ વા પંસુકૂલસ્સ વા રૂપિયસ્સ ઉગ્ગણ્હનઉગ્ગણ્હાપનસાદિયનાનિ પટિક્ખિપતિ.

નવમં પરસ્સ વા અત્તનો વા રૂપિયપરિવત્તનં પટિક્ખિપતિ.

દસમં અરૂપિયપરિવત્તનં. ‘‘અરૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી પઞ્ચન્નં સહ અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૫૯૧; વિ. વિ. ટી. ૧.૫૯૧; વજિર. ટી. પારાજિક ૫૮૭) ચ વચનં ઇતરેહિ સહ આપત્તીતિ દીપેતિ. અરૂપિયઞ્ચ દુક્કટવત્થુ. તસ્મા તસ્સ પરિવત્તને સતિ નિસ્સગ્ગિયન્તિ એકન્તેન વુત્તં. પઞ્ચન્નં સહ દુક્કટવત્થૂનં પરિવત્તને અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો અનાપત્તિ એવાતિ પોરાણાતિ ચે? ન, કપ્પિયવત્થૂનંયેવ તત્થ આગતત્તા. યદિ કપ્પિયવત્થુ નિસ્સગ્ગિયં, પગેવ દુક્કટવત્થૂતિ ચે? ન, આપત્તિગરુકલહુકભાવેન વત્થુગરુકલહુકનિયમાભાવતો.

નિસ્સગ્ગિયવત્થુતો હિ મુત્તામણિવેળુરિયાદિ મહગ્ઘપ્પહોનકમ્પિ દુક્કટવત્થૂતિ કત્વા નિસ્સગ્ગિયવત્થુતો મુત્તાદિ લહુકં હોતિ. લહુકેપિ વત્થુસ્મિં યથેવ દુક્કટવત્થુનો પટિગ્ગહણે દુક્કટં, તથેવ તસ્સ વા તેન વા ચેતાપનેપિ દુક્કટં યુત્તન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૯) અટ્ઠકથાચરિયા.

અથ વા યં વુત્તં ‘‘કપ્પિયવત્થૂનંયેવ તત્થ આગતત્તા’’તિ, તત્થ કિઞ્ચાપિ દુક્કટવત્થૂનિપિ અધિપ્પેતાનિ, ન પન પાળિયં વુત્તાનિ અનાપત્તિવારપ્પસઙ્ગભયાતિ વુત્તં હોતિ. મુત્તાદીસુપિ વુત્તેસુ અનાપત્તિયં કપ્પિયકારકસ્સ આચિક્ખતિ, ‘‘ઇદં મુત્તાદિ અમ્હાકં અત્થિ, અમ્હાકઞ્ચ ઇમિના ચ ઇમિના ચ વેળુરિયાદિના અત્થો’’તિ ભણતિ, દસમેન આપજ્જતીતિ અધિપ્પાયો સિયા. યસ્મા ચ ઇદં કપ્પિયકારકસ્સ આચિક્ખનાદિસંવોહારો ચ, તસ્મા તં નવમેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. કિઞ્ચાપિ કયવિક્કયેવ હોતિ કપ્પિયવત્થૂહિ અનુઞ્ઞાતં, ઇમિનાવ નયેન કિઞ્ચાપિ દુક્કટવત્થુપિ દસમે અધિપ્પેતં આપજ્જતિ, અટ્ઠકથાવિરોધતો પન નાધિપ્પેતમિચ્ચેવ ગહેતબ્બો.

કા પનેત્થ કારણચ્છાયાતિ, પઞ્ચન્નં સહ તત્થ અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો અનાપત્તિ એવાતિ ચે? ન, તત્થ અનાગતત્તા. અનાગતકારણા વુત્તન્તિ ચે? ન, પઞ્ચન્નં સહ આપત્તિવત્થુકસ્સ અનાપત્તિવારલાભે વિસેસકારણાભાવા, અકપ્પિયત્તા પઞ્ચન્નં સહાપિ આપત્તિયા ભવિતબ્બન્તિ સિદ્ધો અટ્ઠકથાવાદો.

અપરો નયો – યદિ દુક્કટવત્થુના કયવિક્કયે નિસ્સગ્ગિયં, કપ્પિયવત્થુમ્હિ વુત્તપરિયાયો તત્થ લબ્ભેય્ય, ન પન લબ્ભતીતિ નવમે એવ તાનિ વત્તબ્બાનિ. તસ્મા સંવોહારો નામ કયવિક્કયોપિ અઞ્ઞથા પરિવત્તનં પરિયાદિયિત્વા પવત્તો, કયવિક્કયઞ્ચ મોચેત્વા ‘‘ઇમિના ઇમં દેહી’તિ ચેતાપેતિ, વટ્ટતી’’તિ અવત્વા દસમસ્સ અનાપત્તિવારે વુત્તનયેનેવ તેસં પરિવત્તને નિસ્સગ્ગિયાનુમતિવિરોધતો અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ દુક્કટવત્થુના ચેતાપને દુક્કટમેવ. નેસં કયવિક્કયેન નિસ્સગ્ગિયન્તિ ચે? ન, સબ્બસ્સપિ કયવિક્કયત્તા. તેનેવ વુત્તં ‘‘અન્ધકટ્ઠકથાયં પન ‘સચે કયવિક્કયં સમાપજ્જેય્ય, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’ન્તિ ભાસિતં, તં દુબ્ભાસિતં. કસ્મા? ન હિ દાનગ્ગહણતો અઞ્ઞો કયવિક્કયો નામ અત્થી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૯), અત્તનો મતિયા કયવિક્કયલક્ખણસમ્મતે દસમસ્સ અનાપત્તિવારે વુત્તનયેનેવ તેસં પરિવત્તને નિસ્સગ્ગિયાનુમતિવિરોધતો ચ. ભવતુ વા અત્તનો પટિસિદ્ધમિદં કારણં, દસમે અવસ્સમેવ જાનિતબ્બાનીતિ તાનિ કયવિક્કયાનેવાતિ તેસં નિસ્સગ્ગિયભાવઞ્ચ ગતાનીતિ એવમ્પિ સિદ્ધો અટ્ઠકથાવાદો.

એત્થાહુ પોરાણા – ‘‘અત્તનો સન્તકં રૂપિયં પરહત્થગતં કરોતિ અજ્ઝાચરતિ, દુક્કટં. પરસ્સ રૂપિયં અત્તનો હત્થગતં કરોતિ, અટ્ઠમેન નિસ્સગ્ગિયં. ઉગ્ગહિતવત્થુપરિવત્તને કથં જાતં? અબ્બોહારિકં જાતં. અથ પરસ્સ રૂપિયં અત્તનો હત્થગતં પઠમં કરોતિ, રૂપિયપ્પટિગ્ગહણસ્સ કતત્તા અટ્ઠમેન નિસ્સગ્ગિયં. અત્તનો સન્તકં રૂપિયં પરસ્સ હત્થગતં પચ્છા કરોતિ, સંવોહારેન નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ. ‘‘રૂપિયસ્સ ગહણમત્તેન અટ્ઠમેન આપત્તિ, પચ્છા પરિવત્તને નવમેના’’તિ હિ તત્થ વુત્તં, તં પન યુત્તં. ‘‘અજ્ઝાચરતિ, દુક્કટ’’ન્તિ દુવુત્તં. દુક્કટસ્સ અનિયમપ્પસઙ્ગતો નિસ્સજ્જનવિધાનેસુ દસ્સિતોવ. કિં વુત્તં હોતિ – યદિ દ્વીહિ નિસ્સગ્ગિયેહિ ભવિતબ્બં, નિસ્સજ્જનવિધાને ‘‘અહં, ભન્તે, રૂપિયં પટિગ્ગહેસિં, નાનાપ્પકારકઞ્ચ રૂપિયસંવોહારં સમાપજ્જિ’’ન્તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય ‘‘રૂપિયં ચેતાપેતી’’તિ સબ્બત્થ પાળિયં રૂપિયપ્પટિગ્ગહણસ્સ વુત્તત્તા.

એત્તાવતા યં પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં ‘‘દુક્કટવત્થુના કયવિક્કયં પરિહરન્તેન ચતૂસુ નિસ્સગ્ગિયવત્થૂસુ એકેકસ્મિં ગહિતે અટ્ઠમેન નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થુન્તિ ‘‘ઇમિના ઇદં દેહી’’તિ ગહિતે તેનેવ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. ‘‘કયવિક્કયમ્પિ નીહરિત્વા ગહિતે દુક્કટં, ચેતાપિતરૂપિયગ્ગહણે અટ્ઠમેન, પરિવત્તને નવમેનાતિઆદિના અત્તના અનુગ્ગહેત્વા કપ્પિયવસેન નીહરિત્વા પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સદ્ધિં પરિવત્તેતું વટ્ટતી’’તિ, તં વિસોધિતં હોતિ. અપરમ્પિ તત્થ વુત્તં ‘‘નિસ્સજ્જિતબ્બે અસતિ કથં પાચિત્તિયં, દુન્નિસ્સટ્ઠરૂપિયમ્પિ ‘ન છડ્ડેતી’તિ વદન્તસ્સ વિસ્સટ્ઠો ઉપાસકો તં ગહેત્વા અઞ્ઞં ચે ભિક્ખુનો દેતિ, કપ્પતી’’તિ, તઞ્ચ દુવુત્તં. ન હિ ગહિતત્તા તતો અઞ્ઞં વત્થુ હોતિ. પુન અપરઞ્ચ તત્થ વુત્તં ‘‘ઇમં ‘ગણ્હાહી’તિ વદન્તસ્સ સદ્ધાદેય્યવિનિપાતદુક્કટં, ‘એતં દેહી’તિ વદન્તસ્સ વિઞ્ઞત્તિદુક્કટ’’ન્તિ, તઞ્ચ દુવુત્તં. તત્થ હિ પયોગદુક્કટં યુત્તં વિય પઞ્ઞાયતિ.

પકિણ્ણકં નિટ્ઠિતં.

એળકલોમવગ્ગો દુતિયો.