નિસ્સગ્ગિયકણ્ડં

૧. ચીવરવગ્ગો

૧. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

નિસ્સગ્ગિયકણ્ડે તિણ્ણં કથિનસિક્ખાપદાનં, વસ્સિકસાટિકઅચ્ચેકચીવરસાસઙ્કસિક્ખાપદાનઞ્ચ એકદેસનાય તથાકિણ્ણાપત્તિક્ખન્ધાવ વેદિતબ્બા –

કથિનં યસ્સ ચત્તારો, સહજા સમયદ્વયં;

છન્નં સિક્ખાપદાનઞ્ચ, એકદેસવિનિચ્છયો.

તત્થ કથિનન્તિ ‘‘સઙ્ઘસ્સ અનુમોદનાય, ગણસ્સ અનુમોદનાય, પુગ્ગલસ્સ અત્થારા સઙ્ઘસ્સ અત્થતં હોતિ કથિન’’ન્તિ (પરિ. ૪૧૪) વચનતો તેસંયેવ અનુમોદનાદિધમ્માનં સઙ્ગહો કથિનં નામ. યથાહ ‘‘કથિનં જાનિતબ્બન્તિ તેસઞ્ઞેવ ધમ્માનં સઙ્ગહો સમવાયો નામં નામકમ્મ’’ન્તિઆદિ (પરિ. ૪૧૨). તસ્મા કથિનન્તિ ઇદં બહૂસુ ધમ્મેસુ નામમત્તં, ન પરમત્થતો એકો ધમ્મો. કો પનસ્સ અત્થારોતિ? તદેકદેસોવ ખીરસ્સ ધારા વિય. યથા ચાહ ‘‘અત્થારો એકેન ધમ્મેન સઙ્ગહિતો વચીભેદેના’’તિ. સહજા નામ અટ્ઠ માતિકા, દ્વે પલિબોધા, પઞ્ચાનિસંસાતિ ઇમે પન્નરસ ધમ્મા. સમયદ્વયં નામ કથિનત્થારસમયો, ચીવરસમયો ચાતિ. તત્થ કથિનત્થારસમયો વસ્સાનસ્સ પચ્છિમો માસો. ચીવરસમયો નામ અનત્થતે કથિને અયં કત્તિકમાસો, અત્થતે ચત્તારો હેમન્તિકા ચાતિ પઞ્ચ માસા.

તત્થ અટ્ઠ માતિકા નામ પક્કમનન્તિકાદયો. તા સબ્બાપિ અત્થારેન એકતો ઉપ્પજ્જન્તિ નામ. તબ્ભાવભાવિતાય અત્થારે સતિ ઉદ્ધારો સમ્ભવતિ. તત્થ કથિનત્થારેન એકુપ્પાદા એકનિરોધા અન્તરુબ્ભારો સહુબ્ભારો, અવસેસા કથિનુબ્ભારા એકુપ્પાદા, નાનાનિરોધા ચ. તત્થ એકનિરોધાતિ અત્થારેન સહ નિરોધા, અન્તરુબ્ભારસહુબ્ભારાનં ઉદ્ધારાભાવો એકક્ખણે હોતીતિ અત્થો. સેસા નાના નિરુજ્ઝન્તિ નામ. તેસુ હિ ઉદ્ધારભાવં પત્તેસુપિ અત્થારો તિટ્ઠતિ એવાતિ અટ્ઠકથાયં અત્થવિભાવના. સચે અત્થતે કથિને ભિક્ખુસ્મિં સાપેક્ખે તમ્હા આવાસા પક્કમન્તે સઙ્ઘો અન્તરુબ્ભારં કરોતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો પઠમમેવ મૂલાવાસે નિટ્ઠિતચીવરપલિબોધાભાવેપિ સતિ અન્તરુબ્ભારે પલિબોધો છિજ્જતિ સતિપિ સાપેક્ખતાય સઉસ્સાહત્તા. ઇમિના પરિયાયેન પક્કમનન્તિકો કથિનુદ્ધારો અત્થારેન એકુપ્પાદો નાનાનિરોધો હોતિ. તથા અન્તરુબ્ભારે સતિ સુણન્તસ્સાપિ યાવ ચીવરનિટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ, તાવ પરિહારસમ્ભવતો નિટ્ઠાનન્તિકો. યાવ સન્નિટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ, તાવ પરિહારસમ્ભવતો સન્નિટ્ઠાનન્તિકો. યાવ ન નસ્સતિ, તાવ પરિહારસમ્ભવતો નાસનન્તિકો. યાવ ન સુણાતિ, તાવ પરિહારસમ્ભવતો સવનન્તિકો. યાવ ચીવરાસા ન છિજ્જતિ, તાવ પરિહારસમ્ભવતો આસાવચ્છેદિકો. યાવ સીમં નાતિક્કમતિ, તાવ પરિહારસમ્ભવતો સીમાતિક્કન્તિકો. અત્થારેન એકુપ્પાદો નાનાનિરોધો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ અન્તરુબ્ભારસહુબ્ભારા દ્વે અન્તોસીમાયં એવ સમ્ભવન્તિ, ન બહિસીમાયં. પક્કમનસવનસીમાતિક્કન્તિકા બહિસીમાયમેવ સમ્ભવન્તિ, ન અન્તોસીમાયં. નિટ્ઠાનસઅઆટ્ઠાનાસાવચ્છેદિકા અન્તોસીમાયઞ્ચેવ બહિસીમાયઞ્ચ. અન્તરુબ્ભારો સઙ્ઘાયત્તો, પક્કમનનિટ્ઠાનસન્નિટ્ઠાનસીમાતિક્કન્તિકા પુગ્ગલાધીના, સેસા તદુભયવિપરીતા.

તત્થ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ ઇમિના ચીવરપલિબોધાભાવમેવ દીપેતિ. ન આવાસપલિબોધાભાવં. ‘‘ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ ઇમિના ઉભયપલિબોધાભાવં દીપેતિ, તસ્મા ઉભયપલિબોધાભાવદીપનત્થં તદેવ વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, વિસેસત્તા. કથં? કામઞ્ચેતં તસ્મા ‘‘ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ કેસઞ્ચિ કથિનુદ્ધારાનં નાનાનિરોધત્તા, સઙ્ઘપુગ્ગલાધીનાનધીનત્તા ચ અન્તોબહિઉભયસીમાસુ નિયમાનિયમતો ચ ઉબ્ભતસ્મિં કથિને સઙ્ઘસ્સ, ન પુગ્ગલસ્સ ઉબ્ભતં હોતિ, તથાપિ ‘‘ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ ઇદં સામઞ્ઞવચનં. તસ્મા ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ ઇમિના નિયમેતિ.

કિં વુત્તં હોતિ – સઙ્ઘસ્સ અન્તરુબ્ભારેન ઉબ્ભતસ્મિં કથિને અચ્છિન્નચીવરપલિબોધો બહિસીમાગતો પચ્છા ગન્ત્વા અત્તનો સીમાગતો અનિટ્ઠિતચીવરો આનિસંસં લભતિ એવાતિ કત્વા ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ આવાસપલિબોધો નામ વસતિ વા તસ્મિં આવાસે, સાપેક્ખો વા પક્કમતિ. ચીવરપલિબોધો નામ ચીવરં અકતં વિપ્પકતં, ચીવરાસાનુપચ્છિન્ના, તબ્બિપરીતેન અપલિબોધો વેદિતબ્બો. તત્થ અનત્થતકથિનાનં ચીવરકાલસમયે નિયમતો ચત્તારો આનિસંસા લબ્ભન્તિ, અસમાદાનચારો અનિયમતો. તેન સાસઙ્કસિક્ખાપદં વુત્તં. કથં ચત્તારો નિયતાતિ ચે? ‘‘ચીવરકાલસમયો નામ અનત્થતે કથિને વસ્સાનસ્સ પચ્છિમો માસો’’તિ (પારા. ૬૪૯) વચનતો અનત્થતકથિનાનં તસ્મિં માસે યાવદત્થચીવરં સિદ્ધં, તથા તતિયકથિનસિક્ખાપદે (પારા. ૪૯૭ આદયો) અકાલચીવરં નામ પિટ્ઠિસમયતો પટ્ઠાય તં પટિગ્ગહેત્વા સઙ્ઘતો લભિતબ્બં ચે, યાવ ચીવરકાલસમયં નિક્ખિપિત્વા ભાજેત્વા ગહેતબ્બં. પુગ્ગલિકં ચે, વસ્સાનસ્સ છટ્ઠપક્ખસ્સ પઞ્ચમિતો પટ્ઠાય યાવ ચીવરકાલસમયં અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિતં વટ્ટતિ અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદેન અનુઞ્ઞાતત્તા, ન તતો પરં. તદા ઉપ્પન્નચીવરસ્સ પટિસિદ્ધત્તા પઠમકથિનેન. તત્થ અટ્ઠકથાયં વુત્તનયો સઙ્ઘિકં સન્ધાય, તથા પોરાણગણ્ઠિપદે ચાતિ વેદિતબ્બં.

પઠમકથિને (પારા. ૪૫૯ આદયો) પઠમપઞ્ઞત્તિયા, અવિસેસેન વા એકાદસમે દિવસે આપત્તિ. વસ્સાનસ્સ હિ અન્તોનિવારણત્થં અટ્ઠકથાય ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ (પારા. ૪૬૨ આદયો) વુત્તં. એસેવ નયો દુતિયે, તતિયે ચ. તેન ચીવરકાલતો પુરે વા અન્તો વા ઉપ્પન્નં ચીવરકાલતો ઉદ્ધં એકદિવસમ્પિ પરિહારં ન લભતિ. યદિ લભેય્ય, અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવિરોધો. ‘‘યાવ ચીવરકાલસમયં નિક્ખિપિતબ્બં, તતો ચે ઉત્તરિ નિક્ખિપેય્ય, નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ (પારા. ૬૪૮) હિ તત્થ વુત્તં. વસ્સાવાસિકભાવેન સઙ્ઘતો લદ્ધં વુટ્ઠવસ્સત્તા અત્તનો સન્તકભૂતં અચ્ચેકચીવરં ચીવરકાલસમયં અતિક્કામયતો એવ આપત્તિ, ન અચ્ચેકચીવરકાલં અતિક્કામયતો આપત્તીતિ. ‘‘અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્ન’’ન્તિ (પારા. ૫૦૦) વચનતો યો ચ તત્થ ચીવરુપ્પાદો, સો ચ નેસં ભવિસ્સતીતિ સિદ્ધં, અનામન્તચારગણભોજનસિક્ખાપદે ‘‘અઞ્ઞત્ર સમયા’’તિ (પાચિ. ૨૨૨ આદયો) વુત્તત્તા સેસદ્વયં સિદ્ધમેવ. તસ્મા ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં, એતં અકાલચીવર’’ન્તિ (પારા. ૫૦૦) વચનતો આદિસ્સ દિન્નચીવરં પરિહારં ન લભતિ.

અપરકત્તિકાયમેવ વા ઉબ્ભતસ્મિં કથિને લભતિ, એવં ‘‘ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ વુત્તત્તાતિ ચે? ન વત્તબ્બં. છ ઠાનાનિ હિ સાપેક્ખતાય વુત્તાનિ. દુટ્ઠદોસદ્વયે અધિકરણચતુત્થં, પઠમાનિયતે સોતસ્સ રહો, તતિયકથિને આદિસ્સ દિન્નં ચીવરં, અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદે ‘‘સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ પદં, દુટ્ઠુલ્લારોચનપ્પટિચ્છાદનદ્વયે અધિકરણં, પારાજિકવચનઞ્ચ, તીસુ કથિનસિક્ખાપદેસુ ‘‘અટ્ઠન્નં માતિકાનં અઞ્ઞતરાયા’’તિ વચનન્તિ. તત્થ આદિસ્સ દિન્નં ચીવરં સઙ્ઘિકં ભાજિતબ્બચીવરં સન્ધાય વુત્તં, ન પુગ્ગલિકં. સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપિતબ્બન્તિ વસ્સાવાસિકચીવરં સન્ધાય વુત્તં. અવુટ્ઠવસ્સેન પચ્છા દાતબ્બત્તા સઞ્ઞાણં કાતબ્બં, ન ઞાતિપ્પવારિતતો લદ્ધં પુગ્ગલિકં સન્ધાય. તસ્મા દુવિધં અચ્ચેકચીવરં સઙ્ઘે નિન્નં, પુગ્ગલે નિન્નઞ્ચાતિ સિદ્ધં. તત્થ સઙ્ઘે પરિણતં અચ્ચેકચીવરં વસ્સૂપનાયિકદિવસતો પટ્ઠાય, પિટ્ઠિસમયતો પટ્ઠાય વા યાવ પવારણા નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ એવ સઙ્ઘિકત્તા, પુગ્ગલિકમ્પિ ‘‘વસ્સંવુટ્ઠકાલે ગણ્હથા’’તિ દિન્નત્તા. તાદિસઞ્હિ યાવ વસ્સંવુટ્ઠો ન હોતિ, તાવ તસ્સેવ દાયકસ્સ સન્તકં હોતિ. એત્તકો વિસેસહેતુ.

‘‘અનચ્ચેકચીવરે અનચ્ચેકચીવરસઞ્ઞી ચીવરકાલસમયં અતિક્કામેતિ, અનાપત્તી’’તિ વચનતો અચ્ચેકચીવરકસ્સેવ સો અપરાધો. યેન ‘‘વિરોધો’’તિ વચનં દસ્સેય્યાતિ ન વિનયે વિસેસહેતુ પરિયેસિતબ્બો. બુદ્ધવિસયત્તા પમાણન્તિ ચે? ન, યદિ એવં એત્થ અત્તનો સન્તકભૂતમ્પિ અચ્ચેકચીવરં સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપિતબ્બમેવ, ન અધિટ્ઠાતબ્બં ન વિકપ્પેતબ્બં ન વિસ્સજ્જેતબ્બં. તતો ‘‘અનાપત્તિ, અન્તોસમયે અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતિ વિસ્સજ્જેતી’’તિઆદિવચનવિરોધો (પારા. ૬૫૧) અધિવાસેતબ્બો સિયા. તથા ‘‘વસ્સાનસ્સ પચ્છિમે માસે કથિનુદ્ધારે કતે તસ્મિં માસે અત્થતે કથિને કથિનુદ્ધારદિવસં અતિક્કામેતિ, નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ વચનતો નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ અયમ્પિ અત્થવિરોધો અધિવાસેતબ્બો સિયા. તસ્મિઞ્ચ ‘‘અનચ્ચેકચીવરે અનાપત્તી’’તિ વુત્તં, તઞ્ચ અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિતમેવાતિ એત્તકો વિસેસહેતુ. અતિરેકચીવરઞ્ચેતં પઠમસિક્ખાપદેનાપત્તિ, ઇતરં ચે અનાપત્તિયેવાતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ અયં ભગવતો વિસેસહેતુ. તથા અતિરેકદસાહાનાગતાયેવ કત્તિકપુણ્ણમાય સઙ્ઘસ્સ વસ્સાવાસિકત્થં અચ્ચેકચીવરં વિય દદમાનં ન ગહેતબ્બં, દસાહાનાગતાય એવ ગહેતબ્બન્તિ એત્તકો વિસેસહેતુ. તતો અટ્ઠકથાનયવિરોધો ચ અધિવાસેતબ્બો સિયા. તત્થ ‘‘અધિટ્ઠિતતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નં અચ્ચેકચીવરં ન હોતી’’તિ વત્વા અઞ્ઞથા નયો દસ્સિતો. પોરાણગણ્ઠિપદે સો ચ નયો સઙ્ઘિકં ઉપાદાય વુત્તત્તા ન વિરુજ્ઝતીતિ નેવ સો ચ પટિક્ખિત્તો. યથા અનચ્ચેકચીવરં છટ્ઠિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નં અતિરેકદસાહાનાગતાયપિ પટિગ્ગહેતબ્બં, પટિગ્ગહેત્વા ચીવરકાલસમયં અતિક્કામયતોપિ અનાપત્તીતિ અયમ્પિ નયો અધિવાસેતબ્બો સિયા. તતો પઠમકથિનવિરોધો. દસાહાનાગતાય એવ પટિગ્ગહેતબ્બં, પટિગ્ગહેત્વા ચીવરકાલસમયં અતિક્કામયતો અનાપત્તીતિ ચે, તં દ્વે દસાહે લભતીતિ એત્તકો વિસેસહેતુ.

અન્તરા અનાપત્તિક્ખેત્તચીવરકાલપ્પવિટ્ઠત્તા અધિટ્ઠહિત્વા પચ્ચુદ્ધટં વિય તં પુનપિ દસાહે લભતીતિ ચે? ન, કાલપ્પવેસો અધિટ્ઠાનં વિય હોતીતિ ચે? ન, ‘‘વસ્સિકસાટિકં વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ વચનવિરોધં કત્વા, તતો પરં દસાહં અવિકપ્પેન્તસ્સાપિ અનાપત્તિ સિયા. અપિચ યં વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘વસ્સિકસાટિકા અન્તોવસ્સે લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ, અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતબ્બા, દસાહાતિક્કમે નિટ્ઠિતા, તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બા, દસાહે અપ્પહોન્તે ચીવરકાલં નાતિક્કામેતબ્બા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૩૦). તેન આપત્તિતો ન મુચ્ચેય્ય. કાલપ્પવેસો હિ અધિટ્ઠાનપરિયાયો ન જાતોતિ. એત્તાવતા યથાવુત્તો અત્થવિકપ્પો પાળિનયેનેવ પતિટ્ઠાપિતો હોતિ.

અપિચેત્થ યં વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘દસાહે અપ્પહોન્તે ચીવરકાલં નાતિક્કામેતબ્બા’’તિ, તત્થપિ ચીવરકાલે ઉપ્પન્નં, દસાહે અપ્પહોન્તે ચસ્સ કરણં નત્થિ, તં અચ્ચેકચીવરં અકાલચીવરમિવ ચીવરકાલં નાતિક્કામેતબ્બન્તિ સિદ્ધમેતં. પાળિતો ચ તઞ્ચે અન્તોકાલે ઉપ્પજ્જતિ, દસાહે અપ્પહોન્તેપિ ઉપ્પજ્જતિ, એવં ઉપ્પન્નં અચ્ચેકચીવરં અચ્ચેકચીવરમેવ ન હોતિ. ન હિ તં કાલવિસેસવસેન અચ્ચેકચીવરસઙ્ખં ગચ્છતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અચ્ચેકચીવરં નામ સેનાય વા ગન્તુકામો હોતિ, પવાસં વા ગન્તુકામો હોતિ, ગિલાનો વા હોતિ, ગબ્ભિની વા હોતિ, અસ્સદ્ધસ્સ વા સદ્ધા ઉપ્પન્ના હોતિ…પે… ‘વસ્સાવાસિકં દસ્સામી’તિ એવં આરોચિતં, એતં અચ્ચેકચીવરં નામા’’તિ (પારા. ૬૪૯). તસ્મા યથા તં ચીવરં નાતિક્કામેતબ્બં, તથા અનચ્ચેકચીવરમ્પીતિ સિદ્ધં હોતિ. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘દસાહે અપ્પહોન્તે ચીવરકાલં નાતિક્કામેતબ્બા’’તિ. અપિચ યદિ એવં તં અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદમેવ અચ્ચેકચીવરં ચીવરકાલં નાતિક્કામેતબ્બન્તિ ઇમસ્સ પન અત્થવિસેસસ્સ દસ્સનત્થં ભગવતા પઞ્ઞત્તં.

મહાઅટ્ઠકથાયં પન તં એવં વુત્તં – કામઞ્ચેદં ‘‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના સિદ્ધં, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પન અપુબ્બં વિય અત્થં દસ્સેત્વા સિક્ખાપદં ઠપિતન્તિ અત્થવિસેસદીપનપયોજનતો. તસ્મા તં તસ્સ અત્થવિસેસદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ સિદ્ધમેવ. તસ્માપિ વેદિતબ્બમેવ યં કિઞ્ચિ ચીવરં ચીવરકાલસમયં નાતિક્કામેતબ્બન્તિ. અપિચ યં વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાય પન ઉપ્પન્નં અનચ્ચેકચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધારેત્વા ઠપિતચીવરમ્પિ એતં પરિહારં લભતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૪૬-૬૪૯). તેન ‘‘અનચ્ચેકચીવરે અનચ્ચેકચીવરસઞ્ઞી ચીવરકાલસમયં અતિક્કામેતિ, અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૬૫૦) ઇમિનાપિ અનચ્ચેકચીવરસ્સાપિ અચ્ચેકચીવરપરિહારલાભં દીપેતીતિ.

એત્તાવતા યથાવુત્તો દુતિયો અત્થવિકપ્પો પાળિનયેન, અટ્ઠકથાનયેન ચ પતિટ્ઠાપિતો હોતિ. એવં તાવ પકિણ્ણકાય અધિકથા પરતો પાઠતો વિત્થારિતા હોતીતિ અપકિણ્ણકં.

ચીવરપલિબોધો, આવાસપલિબોધો ચાતિ દ્વે પલિબોધા. તેસુ એકપલિબોધેપિ સતિ અનામન્તચારાદિઆનિસંસં લભતિ, તં ઇધ નત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ વુત્તં. તસ્મા એવ ‘‘અત્થતકથિનસ્સ હિ ભિક્ખુનો’’તિઆદિ વુત્તં. કથિનત્થારારહસ્સાતિ એત્થ ‘‘અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ભબ્બો કથિનં અત્થરિતું – પુબ્બકરણં જાનાતિ, પચ્ચુદ્ધારં જાનાતિ, અધિટ્ઠાનં જાનાતિ, અત્થારં જાનાતિ, માતિકં જાનાતિ, પલિબોધં જાનાતિ, ઉદ્ધારં જાનાતિ, આનિસંસં જાનાતી’’તિ (પરિ. ૪૦૯) વચનતો ઇમેહિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો કથિનત્થારારહો નામ. પુબ્બકરણં નામ ધોવનવિચારણચ્છેદનસિબ્બનરજનકપ્પકરણં.

‘‘ચીવરં નામ ખોમ’’ન્તિઆદિના પાળિવસેન જાતિઞ્ચ પમાણઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અતિરેકચીવરં દસ્સેતું ‘‘યં પન વુત્તં અધિટ્ઠિતવિકપ્પિતેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા’’તિ વુત્તેપિ યસ્મિં ઠાને યં ઠપિતં, તસ્મિં તં પચ્છા હોતુ વા, મા વા, અધિટ્ઠાનં રુહતેવ. પુરે પચ્છા ઠપનટ્ઠાનં ન પમાણં.

અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સ ભિક્ખુભાવપરિચ્ચાગવસેન સેતવત્થનિવાસનં વા કાસાવચજનં વા હીનાયાવત્તનં.

એકાદસમે અરુણુગ્ગમનેતિ અન્તિમં ઠપેત્વા તતો પુરિમતરસ્મિન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. તત્થ અન્તિમં નામ અપરકત્તિકાય પઠમારુણુગ્ગમનં. તઞ્હિ કાલત્તા નિસ્સગ્ગિયં ન કરોતિ. ઇધ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના’’તિ કરણવચનં નિદાનાનપેક્ખં નિદાને કરણાભાવતો. તસ્મા એવ ‘‘દસાહપરમ’’ન્તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તીતિ વુત્તં. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિઆદિ (મહાવ. ૩૫૮) વચનતો ચ ઇધ ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તવચનં વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતિ, ન ચ વિરુદ્ધં તથાગતા ભાસન્તિ, તસ્મા એવમસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો – તિચીવરં તિચીવરસઙ્ખેપેન પરિહારતો અધિટ્ઠાતુમેવ અનુજાનામિ, ન વિકપ્પેતું. વસ્સિકસાટિકં પન ચતુમાસતો પરં વિકપ્પેતુમેવ, ન અધિટ્ઠાતુન્તિ. એવઞ્ચ પન સતિ યો તિચીવરે એકેન ચીવરેન વિપ્પવસિતુકામો હોતિ, તસ્સ તિચીવરાધિટ્ઠાનં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિપ્પવાસસુખત્થં વિકપ્પનાય ઓકાસો દિન્નો હોતિ, દસાહાતિક્કમે ચ અનાપત્તીતિ. એતેન ઉપાયેન સબ્બત્થ વિકપ્પનાય અપટિસિદ્ધભાવો વેદિતબ્બોતિ લિખિતં.

ઇમસ્સ પન સિક્ખાપદસ્સ અયં સઙ્ખેપવિનિચ્છયો – અનત્થતે કથિને હેમન્તાનં પઠમદિવસતો પટ્ઠાય, અત્થતે કથિને ગિમ્હાનં પઠમદિવસતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નચીવરં સન્ધાય ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એત્થાહ – ‘‘રજકેહિ ધોવાપેત્વા સેતકં કારાપેન્તસ્સાપિ અધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠાનમેવા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૫) વચનતો અરજિતેપિ અધિટ્ઠાનં રુહતીતિ. તેન સૂચિકમ્મં કત્વા રજિત્વા કપ્પબિન્દું દત્વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ નિયમો કાતબ્બો, ન કાતબ્બોતિ? કત્તબ્બોવ. પત્તો વિય અધિટ્ઠિતો યથા પુન સેતભાવં વા તમ્બભાવં વા પત્તો અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ, ન ચ પન તાદિસો યં અધિટ્ઠાનં ઉપગચ્છતિ, એવમેતં દટ્ઠબ્બન્તિ. ‘‘સ્વે કથિનં ઉદ્ધરિસ્સતી’’તિ લદ્ધચીવરં સચે અજ્જેવ ન અધિટ્ઠાતિ, અરુણુગ્ગમને એવ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. કસ્મા? ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિઆદિના (પારા. ૪૬૨-૪૬૩;) સિક્ખાપદસ્સ વુત્તત્તા. કથિનબ્ભન્તરે દસાહતો ઉત્તરિપિ પરિહારં લભતિ, કથિનતો પન પચ્છા એકદિવસમ્પિ ન લભતિ. યથા કિં – યથા અત્થતકથિનો સઙ્ઘો તિચીવરં અત્થતદિવસતો પટ્ઠાય યાવ ઉબ્ભારા આનિસંસં લભતિ, ન તતો પરં, એવં અત્થતદિવસતો પટ્ઠાય યાવ ઉબ્ભારા લભતિ, ઉદ્ધતે પન કથિને એકદિવસમ્પિ ન લભતિ. એત્થાહ – ઉબ્ભતદિવસતો પટ્ઠાય પુન દસાહં લભતીતિ? ન, કસ્મા? ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતુ’’ન્તિ વચનતો. કથિનબ્ભન્તરેપિ એકાદસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયન્તિ આપન્નં. તં પન અતિપ્પસઙ્ગં નિવારેતું ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં, ન કથિનદિવસાનિ અદિવસાનીતિ દીપનત્થં. અયમત્થો તત્થ તત્થ આવિભવિસ્સતિ. અથ વા વસ્સિકસાટિકા અનતિરિત્તપ્પમાણા નામં ગહેત્વા વુત્તનયેનેવ ચત્તારો વસ્સિકે માસે અધિટ્ઠાતબ્બા, તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ વુત્તં. એત્થ ‘‘પચ્ચુદ્ધરિત્વા’’તિ વચને ઉપોસથદિવસે એવ પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેત્વા ઠપિતં હોતિ, તતો પરં હેમન્તસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાય પચ્ચુદ્ધરણાભાવા. એવં કથિનબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નચીવરમ્પિ વેદિતબ્બન્તિ લિખિતં.

કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘અત્થતકથિનસ્સ પઞ્ચ માસે બદ્ધસીમાયં યત્થ કત્થચિ ચીવરં નિક્ખિપિત્વા પક્કમન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. ‘‘અબદ્ધસીમાયપિ વટ્ટતી’’તિ ઇદં અબદ્ધસીમાયં કથિનત્થારઞ્ચ આરઞ્ઞકસિક્ખાપદઞ્ચ સાધેતીતિ લિખિતં. ઇદાનિ –

‘‘છિન્નં ધુતઙ્ગં સાસઙ્ક-સમ્મતો સન્તરુત્તરં;

અચીવરસ્સાનાપત્તિ, પચ્ચુદ્ધારાદિસિદ્ધિતો’’તિ. (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૭૯) –

ઇદં પકિણ્ણકં વેદિતબ્બં.

તત્રાયં ચોદનાપુબ્બઙ્ગમવિનિચ્છયો – કેચિ ‘‘દિગુણં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૮) વચનતો ‘‘એકચ્ચિકા સઙ્ઘાટિ નાધિટ્ઠાતબ્બા. સચે અધિટ્ઠાતિ, ન રુહતી’’તિ વત્વા ઉપસમ્પદાપેક્ખાનમ્પિ દિગુણંયેવ સઙ્ઘાટિં દત્વા ઉપસમ્પાદેન્તિ, તે ઇમિના સુત્તલેસેન સઞ્ઞાપેતબ્બા. ભગવતા હિ ‘‘છિન્નકં સઙ્ઘાટિં, છિન્નકં ઉત્તરાસઙ્ગં, છિન્નકં અન્તરવાસક’’ન્તિ પઠમં અનુઞ્ઞાતં. તતો ‘‘અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો તિચીવરે કરિયમાને સબ્બં છિન્નકં નપ્પહોતિ. દ્વે છિન્નકાનિ એકં અછિન્નકં નપ્પહોતિ, દ્વે અછિન્નકાનિ એકં છિન્નકં નપ્પહોતી’’તિ ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અન્વાધિકમ્પિ આરોપેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૬૦) અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા એકચ્ચિકાપિ સઙ્ઘાટિ વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. યા છિજ્જમાનાપિ નપ્પહોતિ, તસ્સા કુતો દિગુણતાતિ? અટ્ઠકથાયમ્પિસ્સ વુત્તં ‘‘અન્વાધિકમ્પિ આરોપેતુન્તિ આગન્તુકપત્તમ્પિ દાતું, ઇદં પન અપ્પહોનકે આરોપેતબ્બં. સચે પહોતિ, આગન્તુકપત્તં ન વટ્ટતિ, છિન્દિતબ્બમેવા’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૬૦). કથિનં પન છિન્નકમેવ વટ્ટતિ, આવેણિકલક્ખણત્તા, ‘‘છિન્નકં દિગુણં નપ્પહોતી’’તિ વચનાભાવતો ચાતિ સન્નિટ્ઠાનમેત્થ ગન્તબ્બન્તિ.

ધુતઙ્ગન્તિ અનુપસમ્પન્નાનં તેચીવરિકધુતઙ્ગાભાવતો તિચીવરેનેવ તેચીવરિકોતિ, તેસં અધિટ્ઠાનાભાવતો ‘‘અધિટ્ઠિતેનેવા’’તિ વત્તબ્બં હોતૂતિ ચે? ન, ધુતઙ્ગભેદેન વિરોધપ્પસઙ્ગતો. ચતુત્થચીવરસાદિયનેન હિ ધુતઙ્ગભેદો, ન તિચીવરવિપ્પવાસેન, નાપિ અતિરેકચીવરસાદિયનેન, નાપિ અતિરેકચીવરધારણેન. યસ્મા પન ભિક્ખૂનં એવ ભગવતા અધિટ્ઠાનવસેન નવ ચીવરાનિ અનુઞ્ઞાતાનિ, જાતિવસેન ચ વુત્તાનિ, ન એવં અનુપસમ્પન્નાનં, તસ્મા નેસં ચીવરનિયમાભાવા ન તં ધુતઙ્ગં અનુઞ્ઞાતં ગહટ્ઠાનં વિય. તસ્મા તસ્સ સમાદાનવિધાને અવચનતો ચ સન્નિટ્ઠાનમેત્થ ગન્તબ્બન્તિ.

સાસઙ્કસમ્મતોતિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના) સાસઙ્કસિક્ખાપદે વિસું અઙ્ગાનિ ન વુત્તાનિ, ‘‘સેસમેત્થ ચીવરવગ્ગસ્સ દુતિયસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, ન ચ પનેતં વુત્તં. તત્થ રત્તિવિપ્પવાસો ચતુત્થમઙ્ગં, ઇધ છારત્તવિપ્પવાસો, અયમેત્થ વિસેસોતિ. તસ્મા અઙ્ગસામઞ્ઞતો ચ સમ્મુતિસામઞ્ઞતો ચ સાસઙ્કસિક્ખાપદમેવિદન્તિ ઇદં નિપ્પદેસં, તં સપ્પદેસં માસપરમત્તા. તત્થ બહિગામેપિ ગામસીમં ઓક્કમિત્વા વસિત્વા પક્કમન્તસ્સ અનાપત્તિ, ઇધ ન તથા. ઇધ અનન્તરે અનન્તરે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં, તત્થ સત્તમેતિ અયં ઇમેસં દ્વિન્નં વિસેસો. અઙ્ગાનિ પન ચીવરનિક્ખેપનઙ્ગસમ્પત્તિતો વિપરિયાયેન, ઇધ વુત્તનયેન ચ સિદ્ધત્તા ન વુત્તાનિ. તાનિ કામં ન વુત્તાનિ, તથાપિ ચતુત્થમઙ્ગં વિસેસિતબ્બં, ન પન વિસેસિતં. કિં કારણં? ઇધ વુત્તનિસ્સજ્જનક્કમેન નિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિદેસનતો, તત્થાપન્નાપત્તિવિમોક્ખદીપનત્થં. સંવચ્છરવિપ્પવુત્થમ્પિ રત્તિવિપ્પવુત્થમેવ, પગેવ છારત્તવિપ્પવુત્થં. એવં સન્તેપિ તત્થ યથાવુત્તઅઙ્ગસમ્પત્તિયા સતિ તત્થ વુત્તનયેનેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં. હેમન્તે, ગિમ્હે વા નિસ્સજ્જતિ ચે? ઇધ વુત્તનયેનાપિ નિસ્સજ્જિતું વટ્ટતીતિ ઞાપનત્થં ચતુત્થમઙ્ગં ન વિસેસિતન્તિ નો તક્કોતિ આચરિયો. માસાતિક્કન્તં, દસાહાતિક્કન્તમ્પિ ચીવરં ‘‘દસાહાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા નિસ્સટ્ઠમેવ, ન ઊનમાસં હુત્વા ‘‘દસાહાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા, માસાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વાતિ એકે. તથાપિ સચે પચ્ચાસાચીવરં હોતિ, નિસ્સગ્ગિયં. ‘‘દસાહાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા મૂલચીવરં પન ‘‘માસાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા નિસ્સજ્જિતબ્બં.

‘‘સન્તરુત્તર’’ન્તિ વા ‘‘સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ વા ‘‘ચીવર’’ન્તિ વા કિં તિચીવરં, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પીતિ? કિઞ્ચેત્થ – યદિ તિચીવરમેવ પટિસિદ્ધં, પરિયાપન્નવસેન અચ્છિન્નચીવરઅઅછન્દનધોવાપનવિઞ્ઞત્તિઆદિવિરોધો. અથ અઞ્ઞમ્પિ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ એવમાદિના વિરોધોતિ? વુચ્ચતે – ન નિયમતો વેદિતબ્બં યથાસમ્ભવં ગહેતબ્બતો. તથા હિ ‘‘ચીવરં નિક્ખિપિત્વા સન્તરુત્તરેન જનપદચારિકં પક્કમન્તી’’તિ (પારા. ૪૭૧) એવમાદીસુ તિચીવરમેવ, ‘‘ન, ભિક્ખવે, સન્તરુત્તરેન ગામો પવિસિતબ્બો (મહાવ. ૩૬૨), સન્તરુત્તરપરમં તતો ચીવરં સાદિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૫૨૩-૫૨૪) એવમાદીસુ યં કિઞ્ચિ, તથા ‘‘સગુણં કત્વા સઙ્ઘાટિયો દાતબ્બા, નિવાસનં દાતબ્બં, સઙ્ઘાટિ દાતબ્બા, હન્દ તે, આવુસો, સઙ્ઘાટિ, દેહિ મે પટ’’ન્તિ એવમાદીસુ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સબ્બઞ્હિ ચીવરં સઙ્ઘટિતટ્ઠેન ‘સઙ્ઘાટી’તિ વુચ્ચતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૯૮). તથા ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ એત્થાપીતિ એકે. અન્તોસમયે યાવદત્થં ચીવરં અનુઞ્ઞાતં, તં સબ્બં કરિયમાનં કદા નિટ્ઠાનં ગચ્છિસ્સતિ, તસ્મા તિચીવરમેવાતિ એકે.

અચીવરસ્સાનાપત્તિ પચ્ચુદ્ધારાદિસિદ્ધિતોતિ કિં વુત્તં હોતિ – ઉદોસિતસિક્ખાપદસ્સ નિપ્પયોજનભાવપ્પસઙ્ગતો તિચીવરવિપ્પવાસે તેચીવરસ્સ આપત્તીતિ એકે. તત્થેતં વુચ્ચતિ ન હોતિ આપત્તિ પચ્ચુદ્ધારાદિસિદ્ધિતો. ‘‘અનાપત્તિ અન્તોઅરુણે પચ્ચુદ્ધરતિ વિસ્સજ્જેતી’’તિ (પારા. ૪૯૬) હિ વુત્તં. અઞ્ઞથા પચ્ચુદ્ધરન્તસ્સ, અન્તોઅરુણે વિસ્સજ્જેન્તસ્સ ચ યાવ અઞ્ઞો નાધિટ્ઠાતિ, તાવ આપત્તિં આપજ્જતિ યથાવુત્તનયેનેવ. અઞ્ઞથા સત્તબ્ભન્તરેન વિપ્પવાસસ્સાતિ વિપ્પવાસતો યથારુતંયેવ સતિ વિપ્પવાસે વિપ્પવાસતો, અવિપ્પવાસે સતિ અવિપ્પવાસતોતિ.

ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અકાલચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનસ્સ દુબ્બિજાનત્તા તં દસ્સેતું ‘‘અપિચ ભિક્ખૂન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. વિહારપરિયન્તે નિવિટ્ઠધુવસન્નિપાતટ્ઠાનતો વા પરિયન્તે ઠિતભોજનસાલતો વા નિબદ્ધવસનકઆવાસતો વાતિ એવં ગહેતબ્બં. સચે વિહારે સન્નિપતિતભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકાબદ્ધા હુત્વા યોજનસતમ્પિ પૂરેત્વા નિસીદન્તિ, યોજનસતમ્પિ ઉપચારસીમા હોતીતિ અત્થો. ‘‘સમાનસંવાસકસીમાયા’’તિ વુત્તે ખણ્ડસીમાદીસુ ઠિતાનં ન પાપુણાતિ, તાસં વિસું સમાનસંવાસકસીમત્તાતિ ચ સમાનસંવાસકઅવિપ્પવાસસીમાનં ઇદં નાનત્તં. ‘‘અવિપ્પવાસસીમાય દમ્મી’’તિ દિન્નં પન ગામે ઠિતાનં ન પાપુણાતિ. કસ્મા? ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) વચનતો. ‘‘સમાનસંવાસકસીમાયા’’તિ દિન્નં પન યસ્મિં ઠાને અવિપ્પવાસસીમા અત્થિ, તત્થ ઠિતાનમ્પિ. ‘‘તત્ર ઠિતાનઞ્ચ પાપુણાતી’’તિ ચ, ‘‘ખણ્ડસીમાયં ઠત્વા ‘સીમટ્ઠકસઙ્ઘો ગણ્હાતૂ’તિ વુત્તે ઉપચારસીમાય એવ પરિચ્છિન્દિત્વા દાતબ્બ’’ન્તિ ચ, ‘‘તેસં બહિસીમટ્ઠાનમ્પિ પાપુણાતિ યાવ કથિનસ્સુબ્ભારાતિ અત્થો’’તિ ચ, ‘‘અનત્થતે પન કથિને અન્તોહેમન્તે સચે વિહારં પવિસિત્વા ‘વસ્સંવુટ્ઠસઙ્ઘસ્સ દમ્મી’તિ વદતિ, યે તત્થ વસ્સચ્છેદં અકત્વા પચ્છિમવસ્સંવુટ્ઠા, તેસં બહિસીમટ્ઠાનમ્પિ પાપુણાતી’’તિ વિનયધરા પરિચ્છિન્દન્તિ, અટ્ઠકથાયં પન અનાગતં. તસ્મા સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘લક્ખણઞ્ઞૂ વદન્તી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) વુત્તન્તિ ચ, ‘‘‘ચીવરમાસતો પટ્ઠાય યાવ હેમન્તસ્સ પચ્છિમો દિવસો, તાવ વસ્સાવાસિકં દેમા’તિ વુત્તે કથિનં અત્થતં વા હોતુ, અનત્થતં વાતિ યં સમન્તપાસાદિકાવચનં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯), એત્થાપિ યદિ અત્થતં, પુરિમવસ્સંવુટ્ઠા પઞ્ચ માસે. યદિ અનત્થતં, પચ્છિમવસ્સંવુટ્ઠા ચત્તારો માસે લભન્તીતિ વિનિચ્છયો’’તિ ચ લિખિતં.

‘‘યેહિ મય્હં યાગુ પીતાતિ યેહિ નિમન્તિતેહિ મય્હં યાગુ પીતાતિ અધિપ્પાયો. તસ્મા યેહિ નિમન્તિતેહિ યાગુ પીતા, તેસંયેવ પાપુણાતીતિ વુત્તં. અઞ્ઞથા ‘યેહિ મય્હં યાગુ પીતા’તિ વુત્તે નિમન્તિતા વા હોન્તુ, અનિમન્તિતા વા, યેહિ પીતા, તેસં પાપુણિતબ્બાની’’તિ વદન્તિ. એત્થ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ વદન્તો ઞાપેતિ એત્થન્તરે તિણ્ણમ્પિ અકાલચીવરાનં ઉપ્પત્તિઅભાવન્તિ. કસ્મા પન પદભાજને વિત્થારિતાનીતિ? વુચ્ચતે – ઇદં પન સિક્ખાપદં અધિટ્ઠાનં સન્ધાય ન વુત્તં કિન્તુ પઠમસિક્ખાપદે દસાહપરમં અનુજાનિત્વા તસ્મિં અપ્પહોન્તે સચે પચ્ચાસા અત્થિ, તમેવ વડ્ઢેત્વા માસમનુજાનન્તો ઇમમ્પિ અત્થવિસેસં દીપેતિ. અકાલચીવરં નામ સમ્મુખીભૂતેન ભાજેતબ્બં. તં પન ‘‘આકઙ્ખમાનેન ભિક્ખુના પટિગ્ગહેતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના સિક્ખાપદેન વડ્ઢેત્વા વુત્તન્તિ. તસ્મા તીણિપિ પદભાજને વિત્થારિતાનીતિ.

‘‘ખિપ્પમેવ કારેતબ્બન્તિ સીઘં અન્તોદસાહેયેવ કારેતબ્બ’’ન્તિ ઇદં પન પહોનકભાવે પુરિમસિક્ખાપદલક્ખણેનાતિ દીપેતું વુત્તં. તસ્મા એવં ‘‘સીઘ’’ન્તિ વા ‘‘લહુ’’ન્તિ વા આદિના અવત્વાપિ ‘‘દસાહા’’તિ વુત્તન્તિ. અત્થતકથિનસ્સ એવં હોતુ, અનત્થતે પન કથિને કથન્તિ વુત્તે અનત્થતસ્સ પટિક્ખેપતં દસ્સેતીતિ વુત્તો અપસ્સન્તો વિઘાતં આપજ્જતીતિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૯૯-૫૦૦) લિખિતં.

અકાલચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘સાકિયાનિયો વિય સુદ્ધભિક્ખુસઙ્ઘે વા’’તિ ઇદં ‘‘ભિક્ખુની નામ ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્ના’’તિ (પારા. ૫૦૫) ઇમિના વિરુજ્ઝતીતિ ચે? ન, અધિપ્પાયાજાનનતો. ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પદાય પટિક્ખિત્તત્તા તદનુપ્પસઙ્ગભયા એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

એકેન વત્થુનાતિ યેન કેનચિ પઠમેન. અવુત્તા વા ધોવતીતિ અવુત્તા ધોવતિ, રજતિ આકોટેતીતિ અત્થો. ‘‘‘અવુત્તા’તિ વચનતો અવાદાપેત્વા ધોવનાદીસુ અનાપત્તી’’તિ લિખિતં. ઇધ ચીવરં નામ નિવાસનપારુપનૂપગમેવ. યદિ એવં ‘‘નિવાસનપારુપનૂપગમેવ વત્તબ્બ’’ન્તિ ચે? તં ન વત્તબ્બં ‘‘પુરાણચીવર’’ન્તિ ઇમિનાવ સિદ્ધત્તા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘પુરાણચીવરં નામ સકિં નિવત્થમ્પિ સકિં પારુતમ્પી’’તિ (પારા. ૫૦૫).

પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના

ઉપચારો દ્વાદસહત્થો. અચિત્તકત્તા કથં પંસુકૂલં વટ્ટતીતિ ચે? તાય તસ્સ ભિક્ખુનો અદિન્નત્તા, ભિક્ખુના ચ તતો ભિક્ખુનિતો અગ્ગહિતત્તા ચ.

ચીવરપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના

ઞાતકપ્પવારિતે વા વિઞ્ઞાપેન્તસ્સાતિ એત્થ ચ સઙ્ઘવસેન પવારિતેસુ પમાણમેવ વટ્ટતિ. પુગ્ગલિકપ્પવારણાય યં યં પવારેતિ, તં તંયેવ વિઞ્ઞાપેતબ્બન્તિ લિખિતં.

અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના

પકતિયા સન્તરુત્તરેન ચરતિ કથિનપલિબોધવસેન વા સાસઙ્કસિક્ખાપદવસેન વા. એત્થ સિયા – ‘‘ન મત્તં જાનિત્વા બહું ચીવરં વિઞ્ઞાપેસ્સન્તિ, દુસ્સવાણિજ્જં વા’’તિઆદિના (પારા. ૫૨૨) ઉજ્ઝાયન્તાનં સુત્વા ભગવાપિ છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ ‘‘કથઞ્હિ નામ તુમ્હે મોઘપુરિસા ન મત્તં જાનિત્વા બહું ચીવરં વિઞ્ઞાપેસ્સથા’’તિ (પારા. ૫૨૨) વત્વા સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા ચ ઇમિસ્સં કઙ્ખાવિતરણિયં ‘‘બહુચીવરવિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ વુત્તત્તા, સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘ન હિ અનચ્છિન્નચીવરા અત્તનો અત્થાય સાખાપલાસં ભઞ્જિતું લભન્તિ, અચ્છિન્નચીવરાનં પન અત્થાય લભન્તી’’તિ વુત્તત્તા ચ અઞ્ઞસ્સત્થાય પમાણં વિઞ્ઞાપેતું વટ્ટતીતિ ચે? ન, કસ્મા? અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિયા એવ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ વારિતા. તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અનાપત્તિ. પાળિયં (પારા. ૫૨૧) ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ ઇમિસ્સા અનાપત્તિપાળિયા અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપેન્તો તસ્સ ઞાતકપ્પવારિતે એવ વિઞ્ઞાપેતિ, ન અઞ્ઞેતિ વચનતો ચ વારિતા. તસ્મા ભગવાપિ ‘‘બહું ચીવરં વિઞ્ઞાપેસ્સથા’’તિ (પારા. ૫૨૨) વિગરહિત્વા સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેન્તો ‘‘અભિહટ્ઠું પવારેય્યા’’તિ વુત્તનયેનેવ પમાણતો ગહણં અનુજાનિ, ન અઞ્ઞસ્સત્થાય પમાણતો વિઞ્ઞાપનં. યસ્મા પનિમં સિક્ખાપદં અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિંયેવ પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ઇધ ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ ન વુત્તં, ન ન લબ્ભતીતિ કત્વા.

અટ્ઠકથાસુ ‘‘અઞ્ઞાતકપ્પવારિતટ્ઠાને પકતિયા બહુમ્પિ વટ્ટતિ, અચ્છિન્નકારણા પમાણમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તં ‘‘અનાપત્તિ ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ (પારા. ૫૨૬) વુત્તઅનાપત્તિપાળિયા ન સમેતીતિ સમન્તપાસાદિકાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૨૬) વુત્તત્તા ઇધાપિ વુત્તનયેનેવ ઞાતકપ્પવારિતે વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અત્તનો ધનેન ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તીતિ લિખિતં. ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ નિદાનવિરોધતો ન વુત્તં, તથાપિ અનન્તરે વુત્તનયેનેવ લબ્ભતિ એવાતિ વદન્તિ.

તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના

પઠમઉપક્ખટે ‘‘પુબ્બે અપ્પવારિતો’’તિ (પારા. ૫૨૮) વચનતો તસ્મિં ખણે પવારિતોપિ અપ્પવારિતોવ હોતીતિ વેદિતબ્બં.

ઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના

દુતિયઉપક્ખટેન કિં પયોજનન્તિ ચે? નત્થિ પયોજનં, કેવલં અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પન પઞ્ઞત્તં ભિક્ખુનિયા રહોનિસજ્જસિક્ખાપદં વિય. એવં સન્તે સઙ્ગીતિકારકેહિ સઙ્ગીતિં અનારોપેતબ્બં ભવેય્ય વિનાપિ તેન તદત્થસિદ્ધિતો, અનિસ્સરત્તા, અનારોપેતું અનુઞ્ઞાતત્તા ચ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો…પે… સમૂહનેય્યા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬; ચૂળવ. ૪૪૧). ઇદં સબ્બમકારણં. ન હિ બુદ્ધા અપ્પયોજનં વચનં નિચ્છારેન્તિ, પગેવ સિક્ખાપદં. તેનેવાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇદઞ્હિ પુરિમસ્સ અનુપઞ્ઞત્તિસદિસ’’ન્તિઆદિ. અનુપઞ્ઞત્તિ ચ નિપ્પયોજનં નત્થિ. તંસદિસઞ્ચેતં, ન નિપ્પયોજનન્તિ દસ્સિતં હોતિ. એવં સન્તે કો પનેત્થ અત્થવિસેસોતિ? તતો આહ ‘‘કેવલં તત્થ એકસ્સ પીળા કતા, ઇધ દ્વિન્નં, અયમેત્થ વિસેસો’’તિ. ઇમિના અત્થવિસેસેન કો પનઞ્ઞો અતિરેકત્થો દસ્સિતોતિ? પોરાણગણ્ઠિપદે તાવ વુત્તં ‘‘એકસ્મિમ્પિ વત્થુસ્મિં ઉભિન્નમ્પિ પીળા કાતું ન વટ્ટતીતિ અયમતિરેકત્થો દસ્સિતો’’તિ. તેનેતં દીપેતિ ‘‘ન કેવલં પટિલદ્ધચીવરગણનાય એવ આપત્તિગણના, પીળિતપુગ્ગલસઙ્ખાતવત્થુગણનાયપી’’તિ.

હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘વત્થુતો ગણનાયપિ, સિયા આપત્તિ નેકતા;

ઇતિ સન્દસ્સનત્થઞ્ચ, દુતિયૂપક્ખટં ઇધ.

‘‘કાયસંસગ્ગસિક્ખાય, વિભઙ્ગે વિય કિન્તેતં;

એકિત્થિયાપિ નેકતા, આપત્તીનં પયોગતો’’તિ. (વજિર. ટી. પારાજિક ૫૩૨);

અપિચેતં સિક્ખાપદં તંજાતિકેસુ સિક્ખાપદેસુ સબ્બેસુપિ ગહેતબ્બવિનિચ્છયસ્સ દસ્સનપ્પયોજનન્તિ વેદિતબ્બં. આહ ચ –

‘‘અઞ્ઞાતિકાય બહુતાય વિમિસ્સતાય;

આપત્તિયાપિ બહુતા ચ વિમિસ્સતા ચ;

ઇચ્ચેવમાદિવિધિસમ્ભવદસ્સનત્થં;

સત્થા ઉપક્ખટમિદં દુતિયં અવોચા’’તિ. (વજિર. ટી. પારાજિક ૫૩૨);

તસ્સાયં સઙ્ખેપતો અધિપ્પાયપુબ્બઙ્ગમા વિચારણા – પુરાણચીવરં એકમેવ ભિક્ખુ ભિક્ખુનીહિ દ્વીહિ, બહૂહિ વા ધોવાપેતિ, ભિક્ખુનિગણનાય પાચિત્તિયગણના. તથા દ્વિન્નં, બહૂનં વા સાધારણં એકમેવ ચીવરં અઞ્ઞત્ર પારિવત્તકા પટિગ્ગણ્હાતિ, ઇધાપિ તથા દ્વિન્નં, બહૂનં વા સાધારણમેકં વિઞ્ઞાપેતિ, વિઞ્ઞત્તપુગ્ગલગણનાય આપત્તિગણના. તથા અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ સિક્ખાપદેસુ નયો નેતબ્બો. અયં તાવ બહુતાય નયો.

વિમિસ્સતાય પન ઞાતિકાય, અઞ્ઞાતિકાય ચ એકં ધોવાપેતિ, એકતો નિટ્ઠાપને એકં પાચિત્તિયં. અથ ઞાતિકા પઠમં થોકં ધોવિત્વા ઠિતા, પુન અઞ્ઞાતિકા સુધોતં કરોતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. અથ અઞ્ઞાતિકા પઠમં ધોવતિ, પચ્છા ઞાતિકા સુધોતં કરોતિ, અઞ્ઞાતિકાય પયોગવસેન ભિક્ખુનો દુક્કટમેવ. અઞ્ઞાતિકાય, ઞાતિકાય ચ અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞી, વેમતિકો, ઞાતિકસઞ્ઞી વા ધોવાપેતિ, યથાવુત્તનયેન નિસ્સગ્ગિયદુક્કટાદિઆપત્તિભેદગણના વેદિતબ્બા. તથા અઞ્ઞાતિકાય, ઞાતિકાય ચ સન્તકં ચીવરં ઉભોહિ એકતો દિય્યમાનં પટિગ્ગણ્હાતિ, નિસ્સગ્ગિયમેવ. અથ અઞ્ઞાતિકાય એવ હત્થતો પટિગ્ગણ્હાતિ, નિસ્સગ્ગિયમેવ. અથ ઞાતિકાય હત્થતો પટિગ્ગણ્હાતિ, અનાપત્તિ. અથ ઉભોસુ અઞ્ઞાતિકાદિસઞ્ઞી, વુત્તનયેનેવ નિસ્સગ્ગિયદુક્કટાદિઆપત્તિભેદગણના વેદિતબ્બા. તથા અઞ્ઞાતિકવિઞ્ઞત્તિઆદીસુપિ યથાસમ્ભવં નયો નેતબ્બો. અયં વિમિસ્સતાય નયો.

આદિસદ્દેન પન અનેકે અઞ્ઞાતિકા વિઞ્ઞત્તા, વિઞ્ઞત્તપુગ્ગલગણનાય દુક્કટં. એકો દેતિ, એકો ન દેતિ, નિસ્સગ્ગિયં. અથ અવિઞ્ઞત્તો દેતિ, ન નિસગ્ગિયં. અથ વિઞ્ઞત્તાવિઞ્ઞત્તાનં સાધારણં વિઞ્ઞત્તો દેતિ, નિસ્સગ્ગિયં. ઉભો દેન્તિ, નિસ્સગ્ગિયમેવ. અવિઞ્ઞત્તો દેતિ, નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તિ. વિઞ્ઞત્તસ્સ વચનેન અવિઞ્ઞત્તો દેતિ, અનાપત્તિ એવ. તથા ઉપક્ખટાદીસુપિ યથાસમ્ભવં નયો નેતબ્બો.

એત્તાવતા સઙ્ખેપતો અઞ્ઞાતિકાયાદિગાથા વુત્તાધિપ્પાયા હોતિ. યં પનેત્થ ભિક્ખુનિયા રહોનિસજ્જસિક્ખાપદં નિપ્પયોજનતાય નિદસ્સનં વુત્તં, તસ્સ પયોજનવિસેસો તસ્મિંયેવ આવિભવિસ્સતીતિ. એવમેવ અઞ્ઞત્થપિ વચનેન, વિસેસઅટ્ઠુપ્પત્તિવસેન ચ સિક્ખાપદેસુ ઞાતબ્બં વિસેસપ્પયોજનન્તિ.

દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘ઠાનં ભઞ્જતિ, આગતકારણં વિનાસેતી’’તિ વુત્તત્તા પુન ચોદનં ન લભતીતિ એકે. આગમનસ્સ સાત્થકં ન હોતિ, ચીવરં ન લભિસ્સતિ પટિસન્થારસ્સ કતત્તાતિ એકે. ચોદનાલક્ખણં ન હોતીતિ કત્વા વુત્તન્તિ એકે. ‘‘ધમ્મદેસનાધિપ્પાયાદિના ન પટિસન્થારો કાતબ્બો’’તિ ઉપતિસ્સત્થેરો ‘‘‘આગતકારણં વિનાસેતી’તિ ચોદનાઠાનાનિ ભઞ્જતિ, ચોદેતુકામો અકત્તબ્બમકાસિ, તપ્પચ્ચયા વત્તભેદે દુક્કટ’’ન્તિ ચ વદતિ. ધમ્મસિરિત્થેરો પન ‘‘આસને ચે નિસીદતિ, એકાય નિસજ્જાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ. આમિસં ચે પટિગ્ગણ્હાતિ, એકેન પટિગ્ગહણેન દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ. ધમ્મં ચે ભાસતિ, ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદે વુત્તપરિચ્છેદાય એકાય વાચાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ. તં સન્ધાય ‘આગતકારણં વિનાસેતી’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદતિ. ‘‘એસો ખો’’તિ વુત્તેન સઞ્ઞત્તો એકો, ‘‘અયં વેય્યાવચ્ચકરોતિ…પે… અવુત્તેપિ ચોદેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તો દુતિયો, સચે પન દૂતો ગચ્છન્તોવ ‘‘અહં તસ્સ હત્થે દસ્સામી’’તિઆદિના વુત્તો તતિયો, ‘‘અઞ્ઞં વા પેસેત્વા આરોચાપેતી’’તિ વુત્તો ચતુત્થોતિ યથા ભિક્ખુના નિદ્દિટ્ઠા ચત્તારો, તથેવ દૂતેન નિદ્દિટ્ઠા ચત્તારો. મુખવેવટિકકપ્પિયકારકો, પરમ્મુખકપ્પિયકારકો ચેતિ એતેસુ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બન્તિ લિખિતં.

રાજસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચીવરવગ્ગો પઠમો.

૨. એળકલોમવગ્ગો

૧. કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના

કારાપેય્યાતિ અત્તનો ચ પરસ્સ ચ ઉભિન્નઞ્ચ કોસિયં એકતો ગણ્હિત્વા વુત્તં, ઉભો વા એકતો કરોન્તીતિ અત્થતો વેદિતબ્બં. તત્થ અત્તના કતં ચે, ‘‘નિસ્સજ્જનકાલે સયં કતં નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ વત્તબ્બં. ઉભોહિ ચે કતં, યથાપાળિમેવ.

કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુદ્ધકાળકસિક્ખાપદવણ્ણના

યથા પઠમે ‘‘એકેનપિ કોસિયંસુના’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં, તથા ઇધ ‘‘એકેનપિ અઞ્ઞેન અમિસ્સિતાન’’ન્તિ વચનાભાવતો અઞ્ઞેન મિસ્સભાવે સતિપિ અપઞ્ઞાયમાનરૂપકં ચે, ‘‘સુદ્ધકાળક’’મિચ્ચેવ વુચ્ચતીતિ વદન્તિ.

સુદ્ધકાળકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘તુલયિત્વા’’તિ વચનતો યથા તુલાધારણાય કાળકાધિકા ન હોન્તિ, તથા કાળકાનં દ્વે ભાગા ગહેતબ્બા ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન. ‘‘એકસ્સાપિ કાળકલોમસ્સ અતિરેકભાવે નિસ્સગ્ગિયન્તિ વચનં તુલાધારણાય કિઞ્ચાપિ ન સમેતિ, અચિત્તકત્તા પન સિક્ખાપદસ્સ પુબ્બે તુલાય ધારયિત્વા ઠપિતેસુ એકમ્પિ લોમં તત્થ પતેય્ય, નિસ્સગ્ગિયન્તિ અયમધિપ્પાયોતિ નો તક્કો’’તિ આચરિયો. વુત્તપરિચ્છેદેન અગ્ગહણં અકિરિયા, સન્થતકરણં કિરિયા.

દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘ઓરેન ચે છન્નં વસ્સાન’’ન્તિ વુત્તત્તા છબ્બસ્સે પરિપુણ્ણે કાતું વટ્ટતીતિ નિટ્ઠાનદિવસતો પટ્ઠાય છન્નં વસ્સાનં પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. યાનિ પનેત્થ અતિરેકછબ્બસ્સવસેન વા સમ્મુતિવસેન વા કતાનિ, સબ્બાનિ તાનિ એકતો પરિભુઞ્જિતું વટ્ટન્તીતિ. ગિલાનસ્સ ચ એકં નપ્પહોતીતિ અનેકમ્પિ વટ્ટતિ. યતો પટ્ઠાય રોગસ્સ મન્દતાય સન્થતં આદાય ગન્તું સક્કોતિ, તતો પટ્ઠાય સમ્મુતિ વા રોગો વા ન રક્ખતીતિ એકે. અપિચ છવસ્સબુદ્ધનિમ્મલં સિક્ખાપદં વિચારેતું ગમ્ભીરત્તા. તસ્મા છવસ્સે કમ્મં કતન્તિ.

છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નિસીદનસિક્ખાપદવણ્ણના

કસ્મા પનેત્થ ‘‘સન્થતં પન ભિક્ખુના’’તિ સિક્ખાપદં અપઞ્ઞપેત્વા ‘‘નિસીદનસન્થત’’ન્તિ પઞ્ઞત્તં, નનુ એત્થ કારણેન ભવિતબ્બન્તિ? અત્થિ કારણં, ચીવરસઞ્ઞિતાય સન્થતાનં ઉજ્ઝિતત્તા તેસં અચીવરભાવદસ્સનત્થં તથા પઞ્ઞત્તં ભગવતાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા તે ભિક્ખૂ તેચીવરિકધુતઙ્ગભેદભયા સન્થતે ચતુત્થચીવરસઞ્ઞિતાય સન્થતાનિ ઉજ્ઝિત્વા તેરસ ધુતઙ્ગાનિ સમાદયિંસુ, ભગવા ચ તેસં સન્થતં અનુજાનિ. તતો તેસં ભિક્ખૂનં એવં હોતિ ‘‘નિસીદનચીવરસણ્ઠાનમ્પેતં નિસીદનસન્થતં નો ભગવતા અનુઞ્ઞાતં ચતુત્થચીવરભાવેન, પગેવ કતસન્થતં વા’’તિ. તતો ‘‘સન્થતે તેસં ચીવરસઞ્ઞિતા ન ભવિસ્સતી’’તિ તદત્થં ભગવતા ‘‘સન્થત’’ન્તિ અપઞ્ઞપેત્વા ‘‘નિસીદનસન્થત’’ન્તિ પઞ્ઞત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ઇમેસુ પન પઞ્ચસુ સન્થતેસુ પુરિમાનિ તીણિ વિનયકમ્મં કત્વા પટિલભિત્વાપિ પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટન્તિ અકપ્પિયત્તા, પચ્છિમાનિ દ્વે વટ્ટન્તીતિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૫૬૬-૫૬૭) લિખિતં. કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિ (પારા. ૫૭૦) વચનતોતિ વેદિતબ્બં.

નિસીદનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સા’’તિ ઇમિના પકતિયા દીઘમગ્ગં પટિપન્નસ્સ ઉપ્પન્નાનિપિ તિયોજનપરમમેવ હરિતબ્બાનિ, પગેવ અપ્પટિપન્નસ્સાતિ દસ્સેતિ. પટિપન્નસ્સ ચે, અદ્ધાનં નામ પટિપન્નસ્સ અકામા વસ્સંવુટ્ઠભિક્ખુનિયા મગ્ગપ્પટિપત્તિ વિયાતિ દસ્સેતિ. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ નિસ્સગ્ગિયન્તિ વા સમ્બન્ધો. તેનેવ વાસાધિપ્પાયસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધગમનુસ્સાહત્તા ‘‘અપ્પટિપન્નો’’તિ સઙ્ખં ગતસ્સ અનાપત્તીતિ સિદ્ધં. ઇમસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે ‘‘ભિક્ખુનો પનેવ એળકલોમાનિ ઉપ્પજ્જેય્યું…પે… અસન્તેપિ હારકે અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ યોજના વેદિતબ્બા. યસ્મા વા એળકલોમાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતો પટ્ઠાય તિયોજનપરમતા અધિપ્પેતા, મગ્ગં અપ્પટિપન્નસ્સ ચ તિયોજનપરમતા નત્થિ, તસ્મા ‘‘અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ વુત્તં. તેન અચ્છિન્નં પટિલભિત્વા હરતો ચ અનાપત્તીતિ સિદ્ધં. પટિલાભો હિ તેસં ઉપ્પત્તિ નામાતિ.

‘‘આકઙ્ખમાનેન ભિક્ખુના પટિગ્ગહેતબ્બાની’’તિ ઇમિના અત્તના પટિગ્ગહિતાનંયેવ તિયોજનાતિક્કમે આપત્તીતિ દસ્સેતિ. તેન અનાકઙ્ખમાનેન પરસન્તકાનિ પટિગ્ગહિતાનિ હરન્તસ્સ અનાપત્તીતિ સિદ્ધં.

અઙ્ગેસુ ‘‘અત્તનો સન્તકતા’’તિ નત્થિ, અયમત્થો ‘‘ભિક્ખુનો ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ ઇમિના, ‘‘અચ્છિન્નં પટિલભિત્વા’’તિ ઇમિના ચ દીપિતો હોતીતિ વેદિતબ્બો. પોરાણગણ્ઠિપદે ચ ‘‘અઞ્ઞં ભિક્ખું હરાપેન્તો ગચ્છતિ ચે, દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. તસ્મા દ્વે ભિક્ખૂ તિયોજનપરમં પત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં પરિવત્તેત્વા ચે હરન્તિ, અનાપત્તીતિ સિદ્ધં.

તિયોજનપરમં સહત્થા હરિતબ્બાનીતિ તિયોજનપરમમેવ અત્તના હરિતબ્બાનિ, તં કિમત્થન્તિ? સીમાય એતપરમતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિયોજનપરમં સીમં સમ્મન્નિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૪૦). વાસાધિપ્પાયેન, પચ્ચાગમનાધિપ્પાયેન વા ગચ્છતો એતપરમતા ચ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ અતિમહતિયો સીમાયો સમ્મન્નન્તિ…પે… ભિક્ખૂ ઉપોસથં આગચ્છન્તા ઉદ્દિસ્સમાનેપિ પાતિમોક્ખે આગચ્છન્તિ, ઉદ્દિટ્ઠમત્તેપિ આગચ્છન્તિ, અન્તરાપિ પરિવસન્તી’’તિ (મહાવ. ૧૪૦).

અસન્તે હારકેતિ આણત્તિયા હારકે અસતિ. કમ્બલસ્સ ઉપરિ નિસીદિત્વા ગચ્છન્તસ્સ સચે એકમ્પિ લોમં ચીવરે લગ્ગં હોતિ, તિયોજનાતિક્કમે આપત્તિ એવ કમ્બલતો વિજટિતત્તાતિ લિખિતં. તં કમ્બલસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા અત્તનો અત્થાય પટિગ્ગહિતમેવ હોતીતિ યુત્તં.

એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. જાતરૂપસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘નિબ્બત્તરુક્ખચ્છાયાપિ રુક્ખપરિચ્છેદં અનતિક્કન્તા’’તિ લિખિતં.

જાતરૂપસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના

જાતરૂપરજતપરિવત્તનન્તિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન વુત્તં.

રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના

અસન્તે પાચિત્તિયં દેસેતબ્બમેવાતિ એત્થ કિં સુદ્ધિકં પાચિત્તિયં, ઉદાહુ નિસ્સગ્ગિયન્તિ? નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયમેવ.

કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તત્રિદં પકિણ્ણકં

અટ્ઠમસિક્ખાપદં પરેન અત્તનો અત્થાય દિય્યમાનસ્સ વા પારિવત્તકભાવેન દિય્યમાનસ્સ વા પંસુકૂલસ્સ વા રૂપિયસ્સ ઉગ્ગણ્હનઉગ્ગણ્હાપનસાદિયનાનિ પટિક્ખિપતિ.

નવમં પરસ્સ વા અત્તનો વા રૂપિયપરિવત્તનં પટિક્ખિપતિ.

દસમં અરૂપિયપરિવત્તનં. ‘‘અરૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી પઞ્ચન્નં સહ અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૫૯૧; વિ. વિ. ટી. ૧.૫૯૧; વજિર. ટી. પારાજિક ૫૮૭) ચ વચનં ઇતરેહિ સહ આપત્તીતિ દીપેતિ. અરૂપિયઞ્ચ દુક્કટવત્થુ. તસ્મા તસ્સ પરિવત્તને સતિ નિસ્સગ્ગિયન્તિ એકન્તેન વુત્તં. પઞ્ચન્નં સહ દુક્કટવત્થૂનં પરિવત્તને અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો અનાપત્તિ એવાતિ પોરાણાતિ ચે? ન, કપ્પિયવત્થૂનંયેવ તત્થ આગતત્તા. યદિ કપ્પિયવત્થુ નિસ્સગ્ગિયં, પગેવ દુક્કટવત્થૂતિ ચે? ન, આપત્તિગરુકલહુકભાવેન વત્થુગરુકલહુકનિયમાભાવતો.

નિસ્સગ્ગિયવત્થુતો હિ મુત્તામણિવેળુરિયાદિ મહગ્ઘપ્પહોનકમ્પિ દુક્કટવત્થૂતિ કત્વા નિસ્સગ્ગિયવત્થુતો મુત્તાદિ લહુકં હોતિ. લહુકેપિ વત્થુસ્મિં યથેવ દુક્કટવત્થુનો પટિગ્ગહણે દુક્કટં, તથેવ તસ્સ વા તેન વા ચેતાપનેપિ દુક્કટં યુત્તન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૯) અટ્ઠકથાચરિયા.

અથ વા યં વુત્તં ‘‘કપ્પિયવત્થૂનંયેવ તત્થ આગતત્તા’’તિ, તત્થ કિઞ્ચાપિ દુક્કટવત્થૂનિપિ અધિપ્પેતાનિ, ન પન પાળિયં વુત્તાનિ અનાપત્તિવારપ્પસઙ્ગભયાતિ વુત્તં હોતિ. મુત્તાદીસુપિ વુત્તેસુ અનાપત્તિયં કપ્પિયકારકસ્સ આચિક્ખતિ, ‘‘ઇદં મુત્તાદિ અમ્હાકં અત્થિ, અમ્હાકઞ્ચ ઇમિના ચ ઇમિના ચ વેળુરિયાદિના અત્થો’’તિ ભણતિ, દસમેન આપજ્જતીતિ અધિપ્પાયો સિયા. યસ્મા ચ ઇદં કપ્પિયકારકસ્સ આચિક્ખનાદિસંવોહારો ચ, તસ્મા તં નવમેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. કિઞ્ચાપિ કયવિક્કયેવ હોતિ કપ્પિયવત્થૂહિ અનુઞ્ઞાતં, ઇમિનાવ નયેન કિઞ્ચાપિ દુક્કટવત્થુપિ દસમે અધિપ્પેતં આપજ્જતિ, અટ્ઠકથાવિરોધતો પન નાધિપ્પેતમિચ્ચેવ ગહેતબ્બો.

કા પનેત્થ કારણચ્છાયાતિ, પઞ્ચન્નં સહ તત્થ અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો અનાપત્તિ એવાતિ ચે? ન, તત્થ અનાગતત્તા. અનાગતકારણા વુત્તન્તિ ચે? ન, પઞ્ચન્નં સહ આપત્તિવત્થુકસ્સ અનાપત્તિવારલાભે વિસેસકારણાભાવા, અકપ્પિયત્તા પઞ્ચન્નં સહાપિ આપત્તિયા ભવિતબ્બન્તિ સિદ્ધો અટ્ઠકથાવાદો.

અપરો નયો – યદિ દુક્કટવત્થુના કયવિક્કયે નિસ્સગ્ગિયં, કપ્પિયવત્થુમ્હિ વુત્તપરિયાયો તત્થ લબ્ભેય્ય, ન પન લબ્ભતીતિ નવમે એવ તાનિ વત્તબ્બાનિ. તસ્મા સંવોહારો નામ કયવિક્કયોપિ અઞ્ઞથા પરિવત્તનં પરિયાદિયિત્વા પવત્તો, કયવિક્કયઞ્ચ મોચેત્વા ‘‘ઇમિના ઇમં દેહી’તિ ચેતાપેતિ, વટ્ટતી’’તિ અવત્વા દસમસ્સ અનાપત્તિવારે વુત્તનયેનેવ તેસં પરિવત્તને નિસ્સગ્ગિયાનુમતિવિરોધતો અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ દુક્કટવત્થુના ચેતાપને દુક્કટમેવ. નેસં કયવિક્કયેન નિસ્સગ્ગિયન્તિ ચે? ન, સબ્બસ્સપિ કયવિક્કયત્તા. તેનેવ વુત્તં ‘‘અન્ધકટ્ઠકથાયં પન ‘સચે કયવિક્કયં સમાપજ્જેય્ય, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’ન્તિ ભાસિતં, તં દુબ્ભાસિતં. કસ્મા? ન હિ દાનગ્ગહણતો અઞ્ઞો કયવિક્કયો નામ અત્થી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૯), અત્તનો મતિયા કયવિક્કયલક્ખણસમ્મતે દસમસ્સ અનાપત્તિવારે વુત્તનયેનેવ તેસં પરિવત્તને નિસ્સગ્ગિયાનુમતિવિરોધતો ચ. ભવતુ વા અત્તનો પટિસિદ્ધમિદં કારણં, દસમે અવસ્સમેવ જાનિતબ્બાનીતિ તાનિ કયવિક્કયાનેવાતિ તેસં નિસ્સગ્ગિયભાવઞ્ચ ગતાનીતિ એવમ્પિ સિદ્ધો અટ્ઠકથાવાદો.

એત્થાહુ પોરાણા – ‘‘અત્તનો સન્તકં રૂપિયં પરહત્થગતં કરોતિ અજ્ઝાચરતિ, દુક્કટં. પરસ્સ રૂપિયં અત્તનો હત્થગતં કરોતિ, અટ્ઠમેન નિસ્સગ્ગિયં. ઉગ્ગહિતવત્થુપરિવત્તને કથં જાતં? અબ્બોહારિકં જાતં. અથ પરસ્સ રૂપિયં અત્તનો હત્થગતં પઠમં કરોતિ, રૂપિયપ્પટિગ્ગહણસ્સ કતત્તા અટ્ઠમેન નિસ્સગ્ગિયં. અત્તનો સન્તકં રૂપિયં પરસ્સ હત્થગતં પચ્છા કરોતિ, સંવોહારેન નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ. ‘‘રૂપિયસ્સ ગહણમત્તેન અટ્ઠમેન આપત્તિ, પચ્છા પરિવત્તને નવમેના’’તિ હિ તત્થ વુત્તં, તં પન યુત્તં. ‘‘અજ્ઝાચરતિ, દુક્કટ’’ન્તિ દુવુત્તં. દુક્કટસ્સ અનિયમપ્પસઙ્ગતો નિસ્સજ્જનવિધાનેસુ દસ્સિતોવ. કિં વુત્તં હોતિ – યદિ દ્વીહિ નિસ્સગ્ગિયેહિ ભવિતબ્બં, નિસ્સજ્જનવિધાને ‘‘અહં, ભન્તે, રૂપિયં પટિગ્ગહેસિં, નાનાપ્પકારકઞ્ચ રૂપિયસંવોહારં સમાપજ્જિ’’ન્તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય ‘‘રૂપિયં ચેતાપેતી’’તિ સબ્બત્થ પાળિયં રૂપિયપ્પટિગ્ગહણસ્સ વુત્તત્તા.

એત્તાવતા યં પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં ‘‘દુક્કટવત્થુના કયવિક્કયં પરિહરન્તેન ચતૂસુ નિસ્સગ્ગિયવત્થૂસુ એકેકસ્મિં ગહિતે અટ્ઠમેન નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થુન્તિ ‘‘ઇમિના ઇદં દેહી’’તિ ગહિતે તેનેવ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. ‘‘કયવિક્કયમ્પિ નીહરિત્વા ગહિતે દુક્કટં, ચેતાપિતરૂપિયગ્ગહણે અટ્ઠમેન, પરિવત્તને નવમેનાતિઆદિના અત્તના અનુગ્ગહેત્વા કપ્પિયવસેન નીહરિત્વા પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સદ્ધિં પરિવત્તેતું વટ્ટતી’’તિ, તં વિસોધિતં હોતિ. અપરમ્પિ તત્થ વુત્તં ‘‘નિસ્સજ્જિતબ્બે અસતિ કથં પાચિત્તિયં, દુન્નિસ્સટ્ઠરૂપિયમ્પિ ‘ન છડ્ડેતી’તિ વદન્તસ્સ વિસ્સટ્ઠો ઉપાસકો તં ગહેત્વા અઞ્ઞં ચે ભિક્ખુનો દેતિ, કપ્પતી’’તિ, તઞ્ચ દુવુત્તં. ન હિ ગહિતત્તા તતો અઞ્ઞં વત્થુ હોતિ. પુન અપરઞ્ચ તત્થ વુત્તં ‘‘ઇમં ‘ગણ્હાહી’તિ વદન્તસ્સ સદ્ધાદેય્યવિનિપાતદુક્કટં, ‘એતં દેહી’તિ વદન્તસ્સ વિઞ્ઞત્તિદુક્કટ’’ન્તિ, તઞ્ચ દુવુત્તં. તત્થ હિ પયોગદુક્કટં યુત્તં વિય પઞ્ઞાયતિ.

પકિણ્ણકં નિટ્ઠિતં.

એળકલોમવગ્ગો દુતિયો.

૩. પત્તવગ્ગો

૧. પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

દ્વે અપત્તા, તસ્મા એતે ભાજનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બા, નઅધિટ્ઠાનૂપગાનવિકપ્પનૂપગતાતિ અત્થોતિ ચ. સમણસારુપ્પેન પક્કન્તિ અયોપત્તો પઞ્ચહિ પાકેહિ પક્કો હોતિ, મત્તિકાપત્તો દ્વીહિ. ‘‘ભિક્ખુનિયા પત્તસન્નિચ્ચયસ્સ વારિતત્તા (વજિર. ટી. પારાજિક ૬૦૨) ભિક્ખુસ્સપિ તં ‘અનનુરૂપ’ન્તિ કત્વા ‘પુરાણપત્તં પચ્ચુદ્ધરિત્વા’તિ વુત્ત’’ન્તિ ચ લિખિતં, તં ન યુત્તં પાળિયં ‘‘સન્નિચ્ચયં કરેય્યાતિ અનધિટ્ઠિતો અવિકપ્પિતો’’તિ (પાચિ. ૭૩૫) વુત્તત્તા. સો હિ કથિનક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૬ આદયો) નિચ્ચયસન્નિધિ વિય એકોપિ પુનદિવસે ‘‘સન્નિચ્ચયો’’તિ વુચ્ચતિ. અનન્તરસિક્ખાપદે પન ‘‘દુતિયો વારિતો’’તિ અધિટ્ઠાનં નિયતં. તસ્મા દ્વે પત્તે અધિટ્ઠાતું ન લભતિ. સચે એકતો અધિટ્ઠાતિ, દ્વેપિ અનધિટ્ઠિતા હોન્તિ. વિસું વિસું અધિટ્ઠાતિ, દુતિયો અનધિટ્ઠિતો. વિકપ્પેતું પન બહૂપિ લભતિ. કાકણિકમત્તમ્પીતિ એત્થ પિ-કારો ‘‘એકપાકમ્પિ જનેતી’’તિ પાકં સમ્પિણ્ડેતિ. અથ વા સચે એકપાકેનેવ સારુપ્પો, વટ્ટતીતિ પાકપરિમાણં ન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. અપત્તત્તા અધિટ્ઠાનૂપગો ન હોતિ. અપચ્ચુદ્ધરન્તેન વિકપ્પેતબ્બોતિ પુરાણપત્તં અપચ્ચુદ્ધરન્તેન સો પત્તો વિકપ્પેતબ્બોતિ અત્થોતિ લિખિતં.

પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના

પવારિતેતિ એત્થ સઙ્ઘવસેન પવારિતટ્ઠાને પઞ્ચબન્ધનેનેવ વટ્ટતિ, પુગ્ગલિકવસેન પવારિતટ્ઠાને ઊનપઞ્ચબન્ધનેનાપિ વટ્ટતીતિ લિખિતં.

યો ઊનપઞ્ચબન્ધનત્થં, વુત્તમ્પિ ચેતં કરો સો;

ઊનપઞ્ચબન્ધનત્થં, પત્વાન સન્તિકે.

ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘પટિસાયનીયાનિ પટિગ્ગહેત્વા’’તિ વદન્તેન પાદમક્ખનાદીનં અત્થાય પટિગ્ગહેત્વા ઠપેતું વટ્ટતીતિ દીપિતન્તિ લિખિતં. ‘‘યેસં મંસં કપ્પતી’’તિ વચનેન યેસં મંસં ન કપ્પતિ, તેસં સપ્પિઆદિ ન કપ્પતીતિ વદન્તા અજાનિત્વા વદન્તિ. યેસઞ્હિ મંસં કપ્પતિ, તેસં સપ્પીતિઆદિ સત્તાહકાલિકનિસ્સગ્ગિયવત્થુપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તં. તથા પણીતભોજનસિક્ખાપદે યેસં મંસં કપ્પતિ, તેસંયેવ ખીરાદિ પણીતભોજનં, નેતરન્તિ દસ્સેતું વુત્તન્તિ. મધુ નામ મધુકરિભમરમક્ખિકાનં આસયેસુ નિય્યાસસદિસં મહામધુ હોતિ, તં યાવજીવિકન્તિ ચ લિખિતં.

ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પત્તવગ્ગો તતિયો.

નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.