પાચિત્તિયકણ્ડં

૪. ભોજનવગ્ગો

૨. ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

દેવદત્તો કાલે વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, તપ્પચ્ચયા ભગવતા ‘‘ગણભોજને પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨૦૯) સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં. પદભાજને પન ‘‘નિમન્તિતા ભુઞ્જન્તી’’તિ (પાચિ. ૨૧૮) નિમન્તનમેવ ગહેત્વા વિભત્તં. અન્ધકટ્ઠકથાયં પન વત્થુવસેન વિઞ્ઞત્તિયા યાચનમ્પિ વુત્તન્તિ લિખિતં. કસ્મા? પરિવારે એવ ‘‘ગણભોજનં દ્વીહાકારેહિ પસવતિ વિઞ્ઞત્તિતો વા નિમન્તનતો વા’’તિ (પરિ. ૩૨૨) વુત્તત્તા. તસ્મા અટ્ઠુપ્પત્તિયંયેવ પાકટત્તા પદભાજને ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘‘એકતો ગણ્હન્તી’તિ ચ ગહિતભત્તાપિ અઞ્ઞે યાવ ગણ્હન્તિ, તાવ ચે તિટ્ઠન્તિ, એકતો ગણ્હન્તિ એવ નામા’’તિ ચ, ‘‘યો કોચિ પબ્બજિતોતિ સહધમ્મિકેસુ, તિત્થિયેસુ વાતિ અત્થો’’તિ ચ, ‘‘સમયાભાવોતિ સત્તન્નં અનાપત્તિસમયાનં અભાવો’’તિ ચ, ‘‘સમયલદ્ધકેન સહ ચત્તારો હોન્તી’’તિ ચ, ‘‘સમયલદ્ધકો સયમેવ મુચ્ચતિ, સેસાનં ગણપૂરકત્તા આપત્તિકરો હોતી’’તિ ચ લિખિતં.

એત્થાહ – ‘‘પટિગ્ગહણમેવ હેત્થ પમાણ’’ન્તિ વુત્તં, અથ કસ્મા પાળિયં ‘‘ગણભોજનં નામ યત્થ ચત્તારો…પે… ભુઞ્જન્તી’’તિ (પાચિ. ૨૧૮) વુત્તન્તિ? વુચ્ચતે – તત્થ ‘‘ભુઞ્જન્તી’’તિ પટિગ્ગહણનિયમવચનં. ન હિ અપ્પટિગ્ગહિતકં ભિક્ખૂ ભુઞ્જન્તીતિ.

ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

અઞ્ઞત્ર સમયાતિ પન નિમન્તનતો પસવનતો ભોજનાપેક્ખં પાચિત્તિયન્તિ એકે. એકો ભિક્ખુ પિણ્ડાય ચરન્તો ભત્તં લભતિ, તમઞ્ઞો ચૂપાસકો નિમન્તેત્વા ઘરે નિસીદાપેસિ, ન ચ તાવ ભત્તં સમ્પજ્જતિ. સચે સો ભિક્ખુ પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્તં ભુઞ્જતિ, આપત્તિ. કસ્માતિ ચે? ‘‘પરમ્પરભોજનં નામ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન ભોજનેન નિમન્તિતો તં ઠપેત્વા અઞ્ઞં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં ભોજનં ભુઞ્જતિ, એતં પરમ્પરભોજનં નામા’’તિ (પાચિ. ૨૨૭) વુત્તત્તા. પઠમકથિનસદિસાનિ, ઇદં પન કિરિયાકિરિય’’ન્તિ પાઠો.

પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના

દ્વત્તિપત્તપૂરા પટિગ્ગહેતબ્બાતિ તથાનીતપૂવેહિ અત્થિકેન ઉક્કટ્ઠપત્તપ્પમાણવસેન ગહેતબ્બા. ‘‘મા ખો ત્વં એત્થ પટિગ્ગણ્હી’’તિ અપાથેય્યાદિઅત્થાય સજ્જિતસઞ્ઞાય અતિરેકપ્પટિગ્ગહણેન આરોચને, અસંવિભાગે ચ ન મુચ્ચતિ અચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ. અથ ઉગ્ગહિતકં ગણ્હાતિ, ન મુચ્ચતિ એવ. અસંવિભાગે પન અનાપત્તિ અકપ્પિયત્તા. અચિત્તકતા પણ્ણત્તિજાનનાભાવેનેવ, ન વત્થુજાનનાભાવેનાતિ એકે. ‘‘ન પાથેય્યાદિઅત્થાય સજ્જિતભાવજાનન’’ન્તિ અઙ્ગેસુ અવુત્તત્તા સચે સઞ્ચિચ્ચ ન વદતિ, પાચિત્તિયન્તિ પોરાણા વદન્તિ. અતિરેકપ્પટિગ્ગહણન્તિ તત્થ પઞ્ચમંવ અઙ્ગં વુત્તં, તસ્મા અપ્પટિગ્ગહિતત્તા ન પાચિત્તિયં, કત્તબ્બાકરણતો પન દુક્કટં. અઞ્ઞથા કિરિયાકિરિયં ઇદં આપજ્જતિ. અનિવારણં, અનારોચનં વા છટ્ઠમઙ્ગં વત્તબ્બં સિયા.

કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

ભુત્તાવી પવારણં નામ પઞ્ચઙ્ગિકં. તેસુ ‘‘અસનં પઞ્ઞાયત્તી’’તિ એતેનેવ ‘‘ભુત્તાવી’’તિ એતસ્સ સિદ્ધત્તા વિસું અત્થસિદ્ધિ ન દિસ્સતિ. દિસ્સતિ ચે, અઙ્ગાનં છક્કત્તદસ્સનન્તિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૨૩૮-૨૩૯) લિખિતં. ‘‘ભોજનં પઞ્ઞાયતી’’તિ અભિહટં સન્ધાય વુત્તં.

કોટ્ટેત્વા કતચુણ્ણમ્પીતિ પિ-કારેન કુણ્ડકં સમ્પિણ્ડેતિ. સમપાકભજ્જિતાનં પન આતપસુક્ખાનં વા કુણ્ડકં વા યે કેચિ તણ્ડુલા વાતિ એત્તકમેવ વુત્તત્તા સમપાકભજ્જિતાનં વીહીનં, વીહિપલાસાનં વા તણ્ડુલચુણ્ણં પવારેતિ. તથા ખરપાકભજ્જિતાનં કુણ્ડકમ્પિ પવારેતિ. ભજ્જિતસત્તુયો પિણ્ડેત્વા કતો અપક્કસત્તુમોદકોપિ પવારેતીતિ લિખિતં. સચે અવસિટ્ઠં નત્થિ, ન પવારેતિ. કસ્મા? અસનસઙ્ખાતસ્સ વિપ્પકતભોજનસ્સ અભાવતો.

અકપ્પિયમંસં પન કિઞ્ચાપિ પટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠાને ઠિતં, ખાદિયમાનં પન મંસભાવં ન જહાતિ, તસ્મા પવારેતિ. ભોજનસાલાય ભુઞ્જન્તો ચે અત્તનો અપાપુણનકોટ્ઠાસં અભિહટં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કામં પટિક્ખિપતિ, પત્તે પન આરામિકા આકિરન્તિ, તં ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ. ઇદઞ્હિ બુદ્ધપ્પટિકુટ્ઠાય અનેસનાય ઉપ્પન્નેયેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. યથા હિ સઙ્ઘતો લદ્ધં પિણ્ડં દુસ્સીલો દેતિ, તઞ્ચે પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ, એવંસમ્પદમિદન્તિ ચ, વિભાગો લજ્જી ચે દેતિ, તં સો ન અજ્ઝોહરિતુકામતાય પટિક્ખિપતિ, પવારેતીતિ ચ, ‘‘સમંસરસં સમચ્છરસ’’ન્તિ આપજ્જનતો ‘‘મંસરસ’’ન્તિ વુત્તે પન પટિક્ખિપતો હોતિ, ‘‘મંસસ્સ રસં મંસરસ’’ન્તિ અયં વિગ્ગહો નાધિપ્પેતોતિ ચ વુત્તં. ભત્તમિસ્સકં યાગું આહરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ વદતિ, ન પવારેતિ. ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વુત્તે પવારેતિ. કસ્મા? યેનાપુચ્છિતો, તસ્સ અત્થિતાય. એત્થ પન ‘‘યાગુમિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તત્ર ચે યાગુ બહુતરા વા હોતિ, સમસમા વા. ભત્તં મન્દં, ન પવારેતિ. યાગુ ચે મન્દા, ભત્તં બહુતરં, પવારેતિ. ઇદઞ્ચ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્તત્તા ન સક્કા પટિક્ખિપિતું. કારણં પનેત્થ દુદ્દસં. ‘‘ભત્તમિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ. તત્ર ભત્તં બહુતરં વા સમકં વા અપ્પતરં વા હોતિ, પવારેતિ એવ. ભત્તં વા યાગું વા અનામસિત્વા ‘‘મિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ. તત્ર ચે ભત્તં બહુતરં, સમકં વા હોતિ, પવારેતિ. અપ્પતરં ન પવારેતિ. તં સબ્બં વીમંસિતબ્બન્તિ.

ફલં વા કન્દમૂલાદિ વા પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ કપ્પિયં અકતન્તિ એત્થ કપ્પિયં અકારાપિતેહિ કદલિફલાદીહિ સદ્ધિં અતિરિત્તં કારાપેત્વાપિ તં કદલિફલાદિં ઠપેત્વા અવસેસં ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. અમિસ્સકરસત્તા પુન તાનિ કપ્પિયં કારાપેત્વા અઞ્ઞસ્મિં ભાજને ઠપેત્વા કારેત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. કસ્મા? પુબ્બે તેસુ વિનયકમ્મસ્સ અનારુળ્હત્તાતિ વદન્તિ.

પત્તે રજં પતિતં અપ્પટિગ્ગહિતમેવ હોતિ. તસ્મા પટિગ્ગહેત્વાવ ભિક્ખા ગણ્હિતબ્બા. ‘‘અપટિગ્ગહેત્વા ગણ્હતો વિનયદુક્કટ’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૬૫) વુત્તત્તા એતમઞ્ઞેસમ્પિ ન વટ્ટતીતિ વદન્તિ. ‘‘તં પન પુન પટિગ્ગહેત્વા ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ એત્થાપિ એવમેવ. ઇમસ્મિં પન ‘‘અતિરિત્તં કતં અનતિરિત્તકતં હોતી’’તિ એત્થાપિ એવમેવ. ઇમસ્મિં પન ‘‘અતિરિત્તં કતં, અનતિરિત્તં કતં હોતી’’તિઆદીહિ ઉપપરિક્ખિત્વા વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ દીપિતં. અલમેતં સબ્બન્તિ ઇદમ્પિ તે અધિકં, ઇતો અઞ્ઞં ન લચ્છસીતિ અત્થો.

આહારત્થાયાતિ વિકાલે એવાતિ એકે. ‘‘પઠમકથિનસદિસાનિ. ઇદં પન કિરિયાકિરિય’’ન્તિ પાઠો. કાયકમ્મં અજ્ઝોહરણતો. વચીકમ્મં વાચાય ‘‘અતિરિત્તં કરોથ, ભન્તે’’તિ અકારાપનતોતિ વેદિતબ્બં.

પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘ભુત્તસ્મિં પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨૪૩) માતિકાયં વુત્તત્તા ‘‘ભોજનપરિયોસાને પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં, ન અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે.

દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

જમ્બુદીપસ્સ કાલેન પરિચ્છેદોતિ એવં કિર.

વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘દુદ્ધોતો હોતી’’તિઆદિના નયેન ઇધ વુત્તત્તા, ‘‘દુદ્ધોતં પત્તં ધોવિત્વા પુન

તત્થ અચ્છોદકં વા આસિઞ્ચિત્વા, અઙ્ગુલિયા વા ઘંસિત્વા નિસ્નેહભાવો જાનિતબ્બો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૫૩) સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તત્તા ચ મત્તિકાપત્તસ્સ કપાલેન પીતો સ્નેહો સન્નિધિં કરોતીતિ સિદ્ધન્તિ લિખિતં. સયં પટિગ્ગહેત્વા અપરિચ્ચત્તમેવાતિ એત્થ અપરિચ્ચત્તં નામ અનુપસમ્પન્નાનં નિરપેક્ખઅપરિચ્ચત્તં અવિજહિતં. ‘‘પટિગ્ગહણન્તિ એત્થ પટિગ્ગહિતભાવમવિજહિતમેવ સન્નિધિં જનેતી’’તિ ધમ્મસિરિત્થેરો, તં ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પાચિ. ૨૫૫) પાળિયા વિરુજ્ઝતિ. તસ્સ પન પુન પટિગ્ગણ્હનકિચ્ચાભાવતો વીમંસિતબ્બં.

સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘તેસં મંસઞ્ચ ખીરદધીનિ ચ ઇધ અધિપ્પેતાની’’તિ ઇદં પાચિત્તિયવત્થુપરિચ્છેદો, ન પન કપ્પિયખીરાદિપરિચ્છેદો, તસ્મા યસ્સ કસ્સચિ ખીરાદીનિ વટ્ટન્તીતિ ચ, ‘‘મહાનામસિક્ખાપદેન કારેતબ્બો’’તિ સઙ્ઘવસેન પવારિતે ભેસજ્જત્થાય સપ્પિઆદિભેસજ્જપઞ્ચકં વિઞ્ઞાપેતિ ચે, તત્થ ‘‘ન ભેસજ્જકરણીયેન ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેતી’’તિ એત્થ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, તસ્મા ‘‘તેન પાચિત્તિય’’ન્તિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૨૬૧) ચ લિખિતં.

પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘સરીરાવયવેના’’તિ વુત્તત્તા મુખેન પટિગ્ગહણં અનુઞ્ઞાતં. ‘‘ચિઞ્ચાદિપત્તેસુ ભૂમિયં અત્થતેસુ ન વટ્ટતિ, કલ્લખેત્તે તત્થ વટ્ટતી’’તિ ચ, ‘‘સામં ગહેત્વા’’તિ ઇમિના ન કેવલં સપ્પદટ્ઠંયેવ, અઞ્ઞમ્પિ દટ્ઠં વિસેસેતિ. સામં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ ચ લિખિતં.

દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભોજનવગ્ગો ચતુત્થો.

૫. અચેલકવગ્ગો

૧. અચેલકસિક્ખાપદવણ્ણના

અચેલકાદયો યસ્મા, તિત્થિયાવ મતા ઇધ;

તસ્મા તિત્થિયનામેન, તિકચ્છેદો કતો તતો.

અતિત્થિયસ્સ નગ્ગસ્સ, તથા તિત્થિયલિઙ્ગિનો;

ગહટ્ઠસ્સાપિ ભિક્ખુસ્સ, કપ્પતીતિ વિનિચ્છયો.

અતિત્થિયસ્સ ચિત્તેન, તિત્થિયસ્સ ચ લિઙ્ગિનો;

સોતાપન્નાદિનો દાતું, કપ્પતીતીધ નો મતિ.

અચેલકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

અનુપવિસિત્વા નિસીદનચિત્તેન સચિત્તકતાતિ વેદિતબ્બા.

સભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૫. રહોપટિચ્છન્નરહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

ચતુત્થં પઠમાનિયતે, પઞ્ચમં દુતિયાનિયતે વુત્તનયમેવ. ઇધ પઞ્ચમં ઉપનન્દસ્સ ચતુત્થં હોતિ.

રહોપટિચ્છન્નરહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ચારિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

સભત્તો સમાનોતિ નિમન્તનભત્તોતિ પોરાણા. સન્તં ભિક્ખું, અનાપુચ્છા, પુરેભત્તં પચ્છાભત્તં, અઞ્ઞત્ર સમયાતિ અયમેત્થ ચતુબ્બિધા અનુપઞ્ઞત્તિ. તત્થ સમયા દ્વે સમયા. ભત્તિયઘરન્તિ નિમન્તિતસ્સ ઘરં વા સલાકાભત્તાદિદાયકાનં વા ઘરં. ‘‘સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનિ, ઇદં પન કિરિયાકિરિય’’ન્તિ પાઠો, ‘‘ઇધ નિમન્તના અકપ્પિયનિમન્તના’’તિ એકે.

પુરેભત્તઞ્ચ પિણ્ડાય, ચરિત્વા યદિ ભુઞ્જતિ;

સિયા પરમ્પરાપત્તિ, પચ્છાભત્તં ન સા સિયા.

પચ્છાભત્તઞ્ચ ગમિકો, પુબ્બગેહં યદિ ગચ્છે;

એકે આપત્તિયેવાતિ, અનાપત્તીતિ એકચ્ચે.

કુલન્તરસ્સોક્કમને, આપત્તિમતયો હિ તે;

સમાનભત્તપચ્ચાસા, ઇતિ આહુ ઇધાપરે.

મતા ગણિકભત્તેન, સમેન્તિ નં નિમન્તને;

વિસ્સજ્જનં સમાનન્તિ, એકે સમ્મુખતાપરે.

સન્નિટ્ઠાનત્થિકેહેવ, વિચારેતબ્બભેદતો;

વિઞ્ઞૂ ચારિત્તમિચ્ચેવ, સિક્ખાપદમિદં વિદૂ. (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૨૯૪);

ચારિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. મહાનામસિક્ખાપદવણ્ણના

પણીતભોજનસિક્ખાપદે ‘‘મહાનામસિક્ખાપદેન કારેતબ્બો’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના) યં વુત્તં, તસ્સત્થો સઙ્ઘવસેન પવારિતે ભેસજ્જત્થાય સપ્પિઆદિભેસજ્જપઞ્ચકં વિઞ્ઞાપેતિ ચે, ‘‘નભેસજ્જેન કરણીયેન ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેતી’’તિ (પાચિ. ૩૦૯) વચનેન પાચિત્તિયન્તિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૩૧૦) લિખિતં. ‘‘તયા ઇમિનાવ પવારિતમ્હા, અમ્હાકઞ્ચ ઇમિના ચ ઇમિના ચ અત્થો’’તિ યથાભૂતં આચિક્ખિત્વા વિઞ્ઞાપેતું ગિલાનોવ લભતિ, ન ઇતરોતિ ચ, ‘‘અઞ્ઞસ્સ અત્થાયા’’તિ અસ્સ ઞાતકપ્પવારિતે, અત્તનો વા ઞાતકપ્પવારિતેતિ અત્થોતિ ચ, ‘‘અપરિયન્તપ્પવારણાય પવારિતે’’તિ સઙ્ઘવસેન, પુગ્ગલવસેન ચ પવારેત્વા દાયકા. તસ્મા ‘‘સઙ્ઘપ્પવારણતા’’તિ વત્વા ‘‘પુગ્ગલપ્પવારણતા’’તિ ન વુત્તન્તિ ચ, ‘‘પરિયન્તાતિક્કમો’’તિ વચનેન ગિલાનો ગહિતો, તસ્મા ‘‘ગિલાનાગિલાનતા’’તિ ન વુત્તં. એવં સન્તેપિ ‘‘સઙ્ઘપ્પવારણાય પવારણતા’’તિ પાઠોતિ ચ લિખિતં, વીમંસિતબ્બં.

મહાનામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉય્યુત્તસેનાસિક્ખાપદવણ્ણના

હત્થિઆદીસુ એકમેકન્તિ અન્તમસો એકપુરિસારુળ્હહત્થિમ્પિ, એકં સરહત્થં પુરિસમ્પિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનિ, ઇદં પન લોકવજ્જં, અકુસલચિત્તં તિવેદન’’ન્તિ પાઠો.

ઉય્યુત્તસેનાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સેનાવાસસિક્ખાપદવણ્ણના

કેનચિ પલિબુદ્ધસ્સાતિ વેરિકેન વા ઇસ્સરેન વા કેનચિ રુદ્ધસ્સ. સેનાપરિક્ખેપેન વા પરિક્ખેપારહટ્ઠાનેન વા સઞ્ચરણટ્ઠાનપરિયન્તેન વા પરિચ્છિન્દિતબ્બા.

સેનાવાસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અચેલકવગ્ગો પઞ્ચમો.

૬. સુરાપાનવગ્ગો

૧. સુરાપાનસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘સુરા’’તિ વા ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ વા જાનિત્વા પિવને અકુસલમેવાતિ લિખિતં. અકુસલચિત્તન્તિ યેભુય્યેન તં સન્ધાય કિર વુત્તં. અથ કસ્મા વિનયટ્ઠકથાયં ‘‘અકુસલેનેવ પાતબ્બતાયા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૨૯) વુત્તન્તિ ચે? સચિત્તકપક્ખે અકુસલેનેવ પાતબ્બતાયાતિ.

સુરાપાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અઙ્ગુલિપતોદકસિક્ખાપદવણ્ણના

કાયસંસગ્ગસઙ્ઘાદિસેસાપત્તિભાવે સમાનેપિ ભિક્ખુનિયાપિ અનુપસમ્પન્નેપિ દુક્કટં, ઉપસમ્પન્ને એવ પાચિત્તિયન્તિ એવં પુગ્ગલાપેક્ખં દસ્સેતું ‘‘અઙ્ગુલિપતોદકે પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં. સતિ કરણીયેતિ એત્થ પુરિસં સતિ કરણીયે આમસતોતિ અધિપ્પાયો, ન ઇત્થિં.

અઙ્ગુલિપતોદકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. હસધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘ચિક્ખલ્લં વા’’તિ વચનતો સક્ખરમ્પિ ખિપનકીળાય કીળતો દુક્કટમેવ. ઉપરિગોપ્ફકે પાચિત્તિયં, અઞ્ઞત્થ દુક્કટન્તિ પાચિત્તિયવત્થુઅત્થવસેન ‘‘ઉદકે હસધમ્મે પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં.

ઇદં સઞ્ઞાવિમોક્ખં ચે, તિકપાચિત્તિયં કથં;

કીળિતંવ અકીળાતિ, મિચ્છાગાહેન તં સિયા.

એત્તાવતા કથં કીળા, ઇતિ કીળાયં એવાયં;

અકીળાસઞ્ઞી હોતેત્થ, વિનયત્થં સમાદયે.

એકન્તાકુસલો યસ્મા, કીળાયાભિરતમનો;

તસ્મા અકુસલં ચિત્તં, એકમેવેત્થ લબ્ભતીતિ. (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૩૩૬);

હસધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અનાદરિયસિક્ખાપદવણ્ણના

તસ્સ વચનન્તિ ‘‘અયં ઉક્ખિત્તકો વા વમ્ભિતો વા ગરહિતો વા ઇમસ્સ વચનં અકતં ભવિસ્સતી’’તિ અનાદરિયં કરોતિ. ધમ્મન્તિ કથાયં ધમ્મો નસ્સેય્ય વા વિનસ્સેય્ય વા અન્તરધાયેય્ય વા, તં વા અસિક્ખિતુકામો અનાદરિયં કરોતિ. ‘‘લોકવજ્જં અતિક્કમિત્વા ‘ઇદં અમ્હાકં આચરિયુગ્ગહો’તિ વદન્તસ્સ ન વટ્ટતી’’તિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૩૪૪) લિખિતં.

અનાદરિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. જોતિસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘વિસિબ્બનાપેક્ખો’’તિ વુત્તત્તા અઞ્ઞસ્સ વટ્ટતિ, અઞ્ઞેસઞ્ચ.

જોતિનેકમનેકે વા, જાલેન્તિ મુનયો સહ;

એકો સોપેતિ નાનેકો, અધિપ્પાયવિસેસતો.

જોતિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. દુબ્બણ્ણકરણસિક્ખાપદવણ્ણના

મોરક્ખિમણ્ડલમઙ્ગુલપિટ્ઠીનન્તિ ન એકન્તતો, અધિકં, ઓરઞ્ચાતિ વદન્તિ. એકકોણેપિ વટ્ટતિ, એવં યત્થ કત્થચિ એકબિન્દુપિ વટ્ટતીતિ.

દુબ્બણ્ણકરણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. વિકપ્પનસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનિ, ઇદં પન કિરિયાકિરિય’’ન્તિ પાઠો. એત્થ પરિભોગેન કાયકમ્મં. અપચ્ચુદ્ધરણેન વચીકમ્મં.

વિકપ્પનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. અપનિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના

સસૂચિકે સૂચિઘરે સૂચિગણનાય આપત્તિયોતિ પોરાણા.

અપનિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુરાપાનવગ્ગો છટ્ઠો.

૭. સપ્પાણકવગ્ગો

૧. સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના

વત્થુગણનાય કમ્મબન્ધગણનાચેતનામારણાનં, ન કમ્મબન્ધગણનાય ચેતનામારણા. એત્થ એકચેતનાય બહુપાણકા મરન્તીતિ અયં વિભાગો વેદિતબ્બો.

સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

સપ્પાણકન્તિ પાણકાનં મરણવસેન પાચિત્તિયં, ન સપ્પાણકઉદકપરિભોગવસેન પાચિત્તિયં, તસ્મા એવ ‘‘પણ્ણત્તિવજ્જ’’ન્તિ વુત્તં. અસુદ્ધચિત્તત્તા પાચિત્તિયં, સુદ્ધચિત્તે અનાપત્તિ. પદીપુજ્જલને વિય પણ્ણત્તિવજ્જતા વુત્તાતિ લિખિતં.

જલે પક્ખિપનં પુબ્બં, જલપ્પવેસનં ઇદં;

એવં ઉભિન્નં નાનાત્તં, ઞેય્યં ઞાણવતા સદાતિ. (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૩૮૭)

સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના

અઞ્ઞં ઉપસમ્પાદેતીતિ –

ઉપજ્ઝાયો સચે સામં, કમ્મવાચઞ્ચ સાવેતિ;

કમ્મં રુહતિ ઇચ્ચેકે, નેતિ વિનયકોવિદો.

દુક્કટં વિહિતં યસ્મા, આચરિયસ્સ ગણસ્સ ચ;

તસ્મા ભિન્નાવ આચરિય-ઉપજ્ઝાયા વિસું ઇધાતિ.

ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના

ઇધ એકતોઉપસમ્પન્ના, સિક્ખમાના, સામણેરીતિ ઇમા તિસ્સોપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, ઇમાસં પન તિસ્સન્નં સમયો રક્ખતિ, અયમિમાસં, માતુગામસ્સ ચ વિસેસોતિ વેદિતબ્બં.

સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉક્ખિત્તસમ્ભોગસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સટ્ઠેનાતિ લદ્ધિનાનાસંવાસકં સન્ધાયા’’તિ લિખિતં. તિચિત્તન્તિ એત્થ વિપાકાબ્યાકતચિત્તેન સહસેય્યં કપ્પેય્યાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞથા સચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ કિરિયાબ્યાકતં સન્ધાય ન યુજ્જતિ.

ઉક્ખિત્તસમ્ભોગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કણ્ટકસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘અયં સમણુદ્દેસો પારાજિકો હોતિ. સચે તં દિટ્ઠિં પટિનિસ્સજ્જતિ, સઙ્ઘસ્સ આરોચેત્વા સઙ્ઘાનુમતિયા પબ્બાજેતબ્બો’’તિ પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં, તં ન યુત્તં. દણ્ડકમ્મનાસના હિ ઇધાધિપ્પેતા. યદિ સો પારાજિકો હોતિ, લિઙ્ગનાસના નામ સિયા. ‘‘તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ ચ દિટ્ઠિ સત્થરિ અસત્થાદિદિટ્ઠિ ન હોતિ. સચે સા યસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, સો પારાજિકો હોતિ, તસ્મિમ્પિ એવમેવ પટિપજ્જિતબ્બં, સંવરે અતિટ્ઠન્તો લિઙ્ગનાસનાય નાસેતબ્બોતિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૪૨૮) આચરિયસ્સ તક્કો.

કણ્ટકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સપ્પાણકવગ્ગો સત્તમો.

૮. સહધમ્મિકવગ્ગો

૪. પહારસિક્ખાપદવણ્ણના

અઙ્ગેસુ ન મોક્ખાધિપ્પાયતા વિય અમરણાધિપ્પાયતા વત્તબ્બાતિ ચે? ન વત્તબ્બા. કસ્મા? યો ભિક્ખુ સયં પહારં દાતુકામો, સો અધિપ્પાયેન તસ્સ મરણે પયોગવિરહોવાતિ કત્વા અમરણાધિકારત્તા કેવલં અમરણાધિપ્પાયો એવ સોતિ તા વિય તા ન વુત્તા. મોક્ખાધિપ્પાયસ્સ પન કોપો નત્થિ, તસ્મા અનાપત્તીતિ વુત્તં.

પહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. તલસત્તિકસિક્ખાપદવણ્ણના

તલમેવ તલસત્તિકં. ‘‘પોથનસમત્થટ્ઠેન સત્તિક’’ન્તિ એકે. યસ્મા પહરિતુકામતાય પહરતો પુરિમેન પાચિત્તિયં, કેવલં ઉચ્ચારેતુકામતાય ઉગ્ગિરણમત્તે કતે ઇમિના પાચિત્તિયં. ઇમિના પન વિરજ્ઝિત્વા પહારો દિન્નો, તસ્મા નપહરિતુકામતાય દિન્નત્તા દુક્કટં. કિમિદં દુક્કટં પહારપચ્ચયા, ઉદાહુ ઉગ્ગિરણપચ્ચયાતિ? પહારપચ્ચયા એવ દુક્કટં, પુરિમં ઉગ્ગિરણપચ્ચયા પાચિત્તિયન્તિ સદુક્કટં પાચિત્તિયં યુજ્જતિ. પુરિમઞ્હિ ઉગ્ગિરણં, પચ્છા પહારો. ન ચ પચ્છિમં પહારં નિસ્સાય પુરિમં ઉગ્ગિરણં અનાપત્તિવત્થુકં ભવિતુમરહતીતિ નો તક્કોતિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૪૫૬) આચરિયો.

તલસત્તિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના

પરો કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેતુ વા, મા વા, તં અપ્પમાણં. ‘‘કુક્કુચ્ચુપાદન’’ન્તિ તતિયમઙ્ગં તસ્સ અધિપ્પાયવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉપસ્સુતિસિક્ખાપદવણ્ણના

ઉપસ્સુતિન્તિ યથા ઉપકુજ્ઝં ‘‘સમીપકુજ્ઝ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તથા ઉપસ્સુતિ ‘‘સમીપસ્સુતી’’તિ વેદિતબ્બા. યત્થ ઠિતો સુણાતિ, તં ઠાનન્તિ અત્થો. સુતીતિ પનેત્થ પરેસં વચનસદ્દો ચ. સો હિ સુય્યતીતિ સુતિ નામ. ઉપસુય્યતિ વા એત્થાતિ ઉપસ્સુતિ. ઓકાસો હિ સુતિ નામ. ઇમેસં સુત્વાતિ એત્થ ‘‘વચન’’ન્તિ પાઠસેસો.

સમુટ્ઠાનાદીનિ અતીતદ્વયસદિસાનીતિ ન ગહેતબ્બાનિ. થેય્યસત્થસમુટ્ઠાનં. સિયા કિરિયં ગન્ત્વા સવને. સિયા અકિરિયં ઠિતટ્ઠાનં આગન્ત્વા વદન્તાનં અજાનાપનવસેન સમુટ્ઠાનતો. ‘‘સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદન’’ન્તિ લિખિતં.

ઉપસ્સુતિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કમ્મપ્પટિબાહનસિક્ખાપદવણ્ણના