૧. મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

સમ્પજાનમુસાવાદેતિ એત્થ મુસાતિ અભૂતં અતચ્છં વત્થુ, વાદોતિ તસ્સ ભૂતતો તચ્છતો વિઞ્ઞાપનં, સમ્પજાનસ્સ મુસાવાદો સમ્પજાનમુસાવાદો, તસ્મિં સમ્પજાનમુસાવાદેતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પુબ્બે’’તિઆદિ. સો ચ પન મુસાવાદો પુબ્બભાગક્ખણે, તઙ્ખણે ચ વિજાનન્તસ્સ હોતિ ‘‘પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘મુસા ભણિસ્સ’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘મુસા ભણામી’’’તિ (પાચિ. ૪) વુત્તત્તાતિ આહ ‘‘પુબ્બેપિ જાનિત્વા વચનક્ખણેપિ જાનન્તસ્સા’’તિ. એતઞ્હિ દ્વયં અઙ્ગભૂતં, ઇતરં પન હોતુ વા, મા વા, અકારણમેતં. નનુ ચેતં ભણનમેવ ઞાયતીતિ આહ ‘‘ભણનઞ્ચ નામા’’તિઆદિ. અભૂતસ્સાતિ અતચ્છસ્સ.

હત્થકં સક્યપુત્તન્તિ એત્થ હત્થકોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. સક્યાનં પુત્તોતિ સક્યપુત્તો. બુદ્ધકાલે કિર સક્યકુલતો અસીતિ પુરિસસહસ્સાનિ પબ્બજિંસુ, તેસં સો અઞ્ઞતરો. અવજાનિત્વા પટિજાનનાદિવત્થુસ્મિન્તિ એત્થ અવજાનિત્વા પટિજાનનં નામ તિત્થિયેહિ સદ્ધિં કથેન્તો અત્તનો વાદે કઞ્ચિ દોસં સલ્લક્ખેન્તો ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ અવજાનિત્વા પુન કથેન્તો કથેન્તો નિદ્દોસતં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘મમેવ અયં વાદો’’તિ પટિજાનાતિ. આદિસદ્દેન પટિજાનિત્વા અવજાનનં, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણં, સમ્પજાનમુસાભાસનં, સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદકરણઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. ઇદાનિ આપત્તિભેદદસ્સનત્થં ‘‘ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનત્થ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

અનુપધારેત્વા સહસા ભણન્તસ્સાતિ અવીમંસિત્વા વેગેન દિટ્ઠમ્પિ ‘‘અદિટ્ઠં મે’’તિઆદિના ભણન્તસ્સ. ‘‘અઞ્ઞં ભણિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞં ભણન્તસ્સાતિ યો મન્દત્તા મોમૂહત્તા પક્ખલન્તો ‘‘ચીવર’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘ચીર’’ન્તિઆદીનિ ભણતિ, અયં ‘‘અઞ્ઞં ભણિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞં ભણતિ નામ. યો પન સામણેરેન ‘‘અપિ, ભન્તે, મય્હં ઉપજ્ઝાયં પસ્સિત્થા’’તિ વુત્તો કેળિં કુરુમાનો ‘‘તવ ઉપજ્ઝાયો દારુસકટં યોજેત્વા ગતો ભવિસ્સતી’’તિ વા સિઙ્ગાલસદ્દં સુત્વા ‘‘કસ્સાયં સદ્દો’’તિ વુત્તો ‘‘માતુયા તે યાનેન ગચ્છન્તિયા કદ્દમે લગ્ગચક્કં ઉદ્ધરન્તાનં અયં સદ્દો’’તિ વા એવં નેવ દવા, ન રવા અઞ્ઞં ભણતિ, સો આપત્તિં આપજ્જતિયેવ. અઞ્ઞા પૂરણકથા નામ હોતિ – એકો ગામે થોકં તેલં લભિત્વા વિહારં આગતો સામણેરં ભણતિ ‘‘ત્વં અજ્જ કુહિં ગતો, ગામો એકતેલો અહોસી’’તિ વા, પચ્છિકાય ઠપિતં પૂવખણ્ડં લભિત્વા ‘‘અજ્જ ગામે પચ્છિકાહિ પૂવે ચારેસુ’’ન્તિ વા, અયં મુસાવાદોવ હોતિ. વિસંવાદનપુરેક્ખારતાતિ વિસં વાદેન્તિ એતેનાતિ વિસંવાદનં, વઞ્ચનાધિપ્પાયવસપ્પવત્તં ચિત્તં, તસ્સ પુરેક્ખારતા વિસંવાદનપુરેક્ખારતા, વિસંવાદનચિત્તસ્સ પુરતો કરણન્તિ અત્થો.

મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.