૧. પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

અવિકપ્પિતોતિ ‘‘ઇમં પત્તં તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિઆદિના નયેન અવિકપ્પિતો. અડ્ઢાળ્હકોદનં ગણ્હાતીતિ મગધનાળિયા દ્વિન્નં તણ્ડુલનાળીનં ઓદનં ગણ્હાતિ. ‘‘મગધનાળિ નામ અડ્ઢતેરસપલા હોતી’’તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં. ‘‘સીહળદીપે પકતિનાળિ મહન્તા, દમિળનાળિ ખુદ્દકા, મગધનાળિ પમાણયુત્તા, તાય મગધનાળિયા દિયડ્ઢનાળિ એકા સીહળનાળિ હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૦૨) મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. અનુત્તણ્ડુલન્તિ પાકતો ઉક્કન્તં તણ્ડુલં ઉત્તણ્ડુલં, ન ઉત્તણ્ડુલં અનુત્તણ્ડુલં. સબ્બસમ્ભારસઙ્ખતોતિ જીરકાદિસબ્બસમ્ભારેહિ સઙ્ખતો. આલોપસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણં બ્યઞ્જનં આલોપસ્સ અનુરૂપબ્યઞ્જનં.

એવં ઉક્કટ્ઠપત્તં દસ્સેત્વા ઇદાનિ મજ્ઝિમોમકાનિ દસ્સેતું ‘‘ઉક્કટ્ઠતો’’તિઆદિમાહ. તત્રાયં નયો – સચે નાળિકોદનાદિ સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં વુત્તનયેનેવ હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, અયં મજ્ઝિમો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં અતિક્કમ્મ થૂપીકતં તિટ્ઠતિ, અયં મજ્ઝિમોમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં ન સમ્પાપુણાતિ, અન્તોગધમેવ હોતિ, અયં મજ્ઝિમુક્કટ્ઠો નામ પત્તો. સચે પત્તોદનાદિ સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, અયં ઓમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં અતિક્કમ્મ થૂપીકતં તિટ્ઠતિ, અયં ઓમકોમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં ન સમ્પાપુણાતિ, અન્તોગધમેવ હોતિ, અયં ઓમકુક્કટ્ઠો નામ પત્તોતિ. તેનાહ ‘‘તેસમ્પિ વુત્તનયેનેવ ભેદો વેદિતબ્બો’’તિ.

ઇદાનિ તેસુ અધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનધિટ્ઠાનાવિકપ્પનુપગે દસ્સેતું ‘‘ઇચ્ચેતેસૂ’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠોતિ ઉક્કટ્ઠતો ઉક્કટ્ઠો. તતો હિ સો ‘‘અપત્તો’’તિ વુત્તો. ઓમકોમકોતિ ઓમકતો ઓમકો. તતો હિ સો ‘‘અપત્તો’’તિ વુત્તો. એતે પન ભાજનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બા, ન અધિટ્ઠાનુપગા ન વિકપ્પનુપગા, ઇતરે પન સત્ત અધિટ્ઠહિત્વા વા વિકપ્પેત્વા વા પરિભુઞ્જિતબ્બા. તેનાહ ‘‘સેસા સત્ત પત્તા પમાણયુત્તા નામા’’તિ.

તસ્માતિ યસ્મા સત્ત પત્તા પમાણયુત્તા, તસ્મા. સમણસારુપ્પેન પક્કન્તિ એત્થ અયોપત્તો પઞ્ચહિ પાકેહિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૦૮) પક્કો સમણસારુપ્પેન પક્કો હોતિ, મત્તિકાપત્તો દ્વીહિ પાકેહિ. સચે એકો પાકો ઊનો હોતિ, ન અધિટ્ઠાનુપગો. યથા ચ સમણસારુપ્પેન પક્કોયેવ અધિટ્ઠાનુપગો, તથા ઉભોપિ યં મૂલં દાતબ્બં, તસ્મિં દિન્નેયેવ અધિટ્ઠાનુપગા. યદિ પન અપ્પકમ્પિ અદિન્નં હોતિ, ન અધિટ્ઠાનુપગા. તેનાહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. ‘‘કાકણિકમત્તં નામ દિયડ્ઢવીહી’’તિ વદન્તિ. સચેપિ પત્તસામિકો વદતિ ‘‘યદા તુમ્હાકં મૂલં ભવિસ્સતિ, તદા દસ્સથ, અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જથા’’તિ, નેવ અધિટ્ઠાનુપગો હોતિ. પાકસ્સ હિ ઊનત્તા પત્તસઙ્ખં ન ગચ્છતિ. મૂલસ્સ સકલસ્સ વા એકદેસસ્સ વા અદિન્નત્તા સકભાવં ન ઉપેતિ, અઞ્ઞસ્સેવ સન્તકો હોતિ. તસ્મા પાકે ચ મૂલે ચ નિટ્ઠિતેયેવ અધિટ્ઠાનુપગો હોતિ. યો અધિટ્ઠાનુપગો, સ્વેવ વિકપ્પનુપગો ચ. તેનાહ ‘‘અપચ્ચુદ્ધરન્તેના’’તિઆદિ. અપચ્ચુદ્ધરન્તેન વિકપ્પેતબ્બોતિ પુરાણપત્તં અપચ્ચુદ્ધરન્તેન નવો પત્તો વિકપ્પેતબ્બોતિ અત્થો, ઠપેતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. કઙ્ગુસિત્થન્તિ સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં લામકધઞ્ઞસિત્થન્તિ આહ ‘‘કઙ્ગુસિત્થનિક્ખમનમત્તેન છિદ્દેના’’તિ.

પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.