૮. દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

દૂસીયતીતિ દુટ્ઠો, દૂસેતિ પરં વિનાસેતીતિ દોસો. તેનાહ ‘‘દૂસિતો ચેવા’’તિઆદિ. ઇદાનિ ‘‘દૂસિતો ચેવ દૂસકો ચા’’તિ ઇમિના સઙ્ખેપેન વુત્તમેવત્થં વિત્થારેત્વા દસ્સેતું ‘‘ઉપ્પન્ને હિ દોસે’’તિઆદિમાહ. પકતિભાવં જહાપિતોતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૮૫-૩૮૬) સોમ્મભાવં જહાપિતોતિ અત્થો, વિકારમાપાદિતોતિ વુત્તં હોતિ. આકારનાનાત્તેનાતિ દૂસિતાકારસ્સ ચેવ દૂસકાકારસ્સ ચાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં આકારાનં નાનાભાવેન. નપ્પતિતોતિ પીતિસુખાદીહિ ન અભિગતો અનુપગતો, ન ઉપગતોતિ અત્થો. યો ચ પીતિસુખાદીહિ અનુપગતો, સો તેહિ વજ્જિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘પીતિસુખાદીહિ વિવજ્જિતો’’તિ. યો ચ તેહિ વજ્જિતો, ન સો તેહિ અભિસટો નામ હોતીતિ આહ ‘‘ન અભિસટો’’તિ, પીતિસુખાદીહિ ન પત્થટોતિ અત્થો. નાસ્સ મૂલન્તિ અમૂલકં. તં પન અમૂલકત્તં યસ્મા ચોદકવસેન અધિપ્પેતં, ન ચુદિતકવસેન, તસ્મા તદત્થં દસ્સેતું ‘‘યં ચોદકેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યન્તિ પારાજિકં. એતન્તિ ચુદિતકસ્સ આપન્નાનાપન્નત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે.

ઇદાનિ અત્તના વુત્તમેવ દિટ્ઠાદિં વિવરિતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તથેવાતિ ‘‘પસાદસોતેન વા દિબ્બસોતેન વા’’તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. પરિસઙ્કિતં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬) પન તિવિધં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં, સુતપરિસઙ્કિતં, મુતપરિસઙ્કિતન્તિ. તત્થ ભિક્ખુઞ્ચ માતુગામઞ્ચ તથારૂપે ઠાને દિસ્વા ‘‘અદ્ધા ઇમેહિ કત’’ન્તિ વા ‘‘કરિસ્સન્તી’’તિ વા પરિસઙ્કિતં, ઇદં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં નામ. અન્ધકારે વા પટિચ્છન્નોકાસે વા ભિક્ખુસ્સ ચ માતુગામસ્સ ચ વચનં સુત્વા દુતિયસ્સ અત્થિભાવં અજાનતો પુબ્બે વુત્તનયેન પરિસઙ્કિતં, ઇદં સુતપરિસઙ્કિતં નામ. ધુત્તેહિ ઇત્થીહિ સદ્ધિં પચ્ચન્તવિહારે મણ્ડપે વા સાલાદીસુ વા પુપ્ફગન્ધમંસસુરાદીનિ અનુભવિત્વા ગતટ્ઠાનં દિસ્વા ‘‘કેન નુ ખો ઇદં કત’’ન્તિ વીમંસન્તેન તત્ર કેનચિ ભિક્ખુના ગન્ધાદીહિ પૂજા કતા હોતિ, ભેસજ્જત્થાય અરિટ્ઠં વા પીતં, સો તસ્સ ગન્ધં ઘાયિત્વા ‘‘અયં સો ભવિસ્સતી’’તિ પરિસઙ્કિતં, ઇદં મુતપરિસઙ્કિતં નામ. એવં તિવિધસ્સ પરિસઙ્કિતસ્સ અભાવો અપરિસઙ્કિતં. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠસુતમુતવસેન ચેતસા અપરિસઙ્કિત’’ન્તિ. તઞ્ચ પનેતં દિટ્ઠાદિકં ન કેવલં અત્તનો વાતિ આહ ‘‘અત્તનો વા પરસ્સ વા’’તિ. યસ્મા ‘‘ત્વં પણ્ડકો’’તિઆદિવચનેનાપિ ચોદયતો આપત્તિયેવ, તસ્મા ‘‘ભિક્ખુનો અનુરૂપેસુ એકૂનવીસતિયા અઞ્ઞતરેના’’તિ વુત્તં. યદિ એવં અથ કસ્મા પદભાજને ‘‘પારાજિકેન ધમ્મેનાતિ ચતુન્નં અઞ્ઞતરેના’’તિ (પારા. ૩૮૬) વુત્તન્તિ આહ ‘‘પદભાજને પના’’તિઆદિ. ઉપસગ્ગનિપાતાનં વાચકસદ્દસન્નિટ્ઠાને તદત્થજોતનભાવેન પવત્તનતો ‘‘ધંસેય્યા’’તિ વુત્તં. ધંસનઞ્ચેત્થ અભિભવનં. તેનાહ ‘‘અભિભવેય્યા’’તિ. ‘‘ત્વં મેથુનં ધમ્મં પટિસેવી’’તિઆદિના નયેન પવત્તાતિ ‘‘ત્વં મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિ, અદિન્નં આદિયિ, મનુસ્સં ઘાતયિત્થ, અભૂતં આરોચયિત્થા’’તિ એવં પવત્તા. એત્થ ચ ‘‘અસ્સમણોસી’તિ અવન્દનકારણસ્સ અવુત્તત્તા અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નો ન વન્દિતબ્બો’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં અવન્દિયેસુ અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સ અવુત્તત્તા, ‘‘પચ્છા ઉપસમ્પન્નેન પુરે ઉપસમ્પન્નો વન્દિયો’’તિ (પરિ. ૪૬૮) વુત્તત્તા ચ. ઇદં પન અત્તના વત્તબ્બં દસ્સેતું વુત્તં.

સમીપેતિ દ્વાદસહત્થપમાણે પદેસે. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનમેવ હિ હત્થમુદ્દાય સીસં ન એતિ, ઇદં પન અનુદ્ધંસનં, અભૂતરોચનઞ્ચ એતિયેવ. તેનાહ ‘‘હત્થમુદ્દાય એવ વા’’તિ. બ્રહ્મચરિયાતિ બ્રહ્મં સેટ્ઠં પસત્થં ચરિયન્તિ બ્રહ્મચરિયં, બ્રહ્મૂનં વા સેટ્ઠાનં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધઅરિયસાવકાનં, બ્રહ્માનઞ્ચ ચરિયન્તિ બ્રહ્મચરિયં, તમ્હા બ્રહ્મચરિયા. તેનાહ ‘‘સેટ્ઠચરિયા’’તિ. સાધુ વતસ્સ એકન્તેન ભદ્દકં ભવેય્ય. ‘‘તજ્જનીયકમ્માદિસત્તવિધમ્પિ કમ્મં કરિસ્સામા’’તિ આપત્તિયા ચોદેન્તસ્સ અધિપ્પાયો કમ્માધિપ્પાયો. ‘‘આપત્તિતો વુટ્ઠાપેસ્સામા’’તિ અધિપ્પાયો વુટ્ઠાનાધિપ્પાયો. અનુવિજ્જનાધિપ્પાયોતિ વીમંસનાધિપ્પાયો, ઉપપરિક્ખાધિપ્પાયો. અનુવિજ્જકેનાતિ સઙ્ઘમજ્ઝે ઓતિણ્ણં અધિકરણં વિનિચ્છિનિતું નિસિન્નેન વિનયધરેન. કિં તે દિટ્ઠન્તિ તયા કિં દિટ્ઠં, પઠમં પારાજિકં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો, દુતિયં તતિયં ચતુત્થં પારાજિકં આપજ્જન્તો દિટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. આદિસદ્દેન ‘‘કિન્તિ તે દિટ્ઠં, કદા તે દિટ્ઠં, કત્થ તે દિટ્ઠ’’ન્તિ ઇમં નયં સઙ્ગણ્હાતિ.

સમનત્થાય પવત્તમાનેહિ સમથેહિ અધિકાતબ્બન્તિ અધિકરણં. યથા હિ સમનવસેન સમથાનં વિવાદાદીસુ અધિકતભાવો, એવં વિવાદાદીનં તેહિ અધિકત્તબ્બતાતિ. તેનાહ ‘‘સમથેહિ અધિકરણીયભાવેના’’તિઆદિ. ઇમિના હિ અધિકરણસદ્દસ્સ કમ્મસાધનતા વુત્તા. અધિકરણન્તિ વિવાદાધિકરણં અનુવાદાધિકરણં આપત્તાધિકરણં કિચ્ચાધિકરણન્તિ ચતુબ્બિધં અધિકરણં. વિવાદાદીનિ અધિકરણાનિ સમેન્તિ વૂપસમેન્તીતિ સમથા, સમ્મુખાવિનયાદયો. અથ વા અધિકરીયન્તિ એત્થાતિ અધિકરણં. કે અધિકરીયન્તિ? સમથા. કથં અધિકરીયન્તિ? સમનવસેન. અધિકરણં સમેન્તિ વૂપસમેન્તીતિપિ સમથાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. આપત્તાધિકરણં ઠપેત્વા સેસાધિકરણેહિ ચોદનાય અભાવતો ‘‘ઇદં પન પારાજિકસઙ્ખાતં આપત્તાધિકરણમેવ અધિપ્પેત’’ન્તિ વુત્તં. આપત્તિયેવ અધિકરણં આપત્તાધિકરણં. અનુદ્ધંસિતક્ખણેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો, સો ચે તઙ્ખણેયેવ જાનાતીતિ અધિપ્પાયો.

મેત્તિયભૂમજકેતિ મેત્તિયઞ્ચ ભૂમજકઞ્ચ. છબ્બગ્ગિયાનં અગ્ગપુરિસા એતે. સુદ્ધં વાતિ પારાજિકમનાપન્નં વા. ‘‘સચે સો તઙ્ખણેયેવ જાનાતી’’તિ ઇમિના આવજ્જનસમયમાહ. તઙ્ખણેયેવ જાનનં નામ દુક્કરં, સમયેન આવજ્જિત્વા ઞાતે પન ઞાતમેવ હોતિ. પચ્છા ચે જાનાતિ, સીસં ન એતિ. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનઅભૂતારોચનદુટ્ઠુલ્લવાચાઅત્તકામદુટ્ઠદોસભૂતારોચનસિક્ખાપદાનીતિ સબ્બાનેવ હિ ઇમાનિ એકપરિચ્છેદાનિ. યસ્મા પન પરમ્મુખા સત્તહિપિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વદતો દુક્કટમેવ, તસ્મા ‘‘પરમ્મુખા ચોદેન્તસ્સ પન સીસં ન એતી’’તિ વુત્તં. વુત્તનયાપત્તિયોતિ ‘‘વાચાય વાચાયા’’તિઆદિના વુત્તનયા સઙ્ઘાદિસેસદુક્કટાપત્તિયો. તથેવાતિ વાચાય વાચાયેવ. વદન્તસ્સાતિ સત્તહિપિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ ઉપસમ્પન્નં સમ્મુખા વદન્તસ્સ. વુત્તનયેનેવાતિ વાચાય વાચાયેવ. ઓકાસં કારેત્વા ઉપસમ્પન્નં સમ્મુખા વદન્તસ્સ વાચાય વાચાય પાચિત્તિયન્તિ આહ ‘‘ઓકાસં કારેત્વા વદન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવા’’તિ. એવસદ્દેન દુક્કટં નિવત્તીયતિ. અસમ્મુખા સત્તહિપિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વદન્તસ્સ દુક્કટં. સત્તવિધમ્પિ કમ્મન્તિ તજ્જનીયં, નિયસં, પબ્બાજનીયં, પટિસારણીયં, તિવિધઞ્ચ ઉક્ખેપનીયન્તિ સત્તવિધમ્પિ કમ્મં.

ઉપોસથં વા પવારણં વા ઠપેન્તસ્સ ચ ઓકાસકમ્મં નત્થીતિ એત્થ ઉપોસથતો પુરે વા પચ્છા વા ઠપિતોપિ અટ્ઠપિતો હોતિ. ખેત્તે ઠપિતો પન ઠપિતો હોતિ, તસ્મા ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અજ્જુપોસથો પન્નરસો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઉપોસથં કરેય્યા’’તિ એત્થ યાવ રે-કારં ભણતિ, તાવ ઠપેતબ્બો, ઇદં ખેત્તં. ય્ય-કારે પન વુત્તે ઠપેન્તેન પચ્છા ઠપિતો નામ હોતિ. ‘‘સુણાતુ મે’’તિ અનારદ્ધે ઠપેન્તેન પુરે ઠપિતો હોતિ. પવારણાટ્ઠપનં પન સબ્બસઙ્ગાહિકં, પુગ્ગલિકઞ્ચાતિ દુવિધં. તત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો…પે… સઙ્ઘો તેવાચિકં પવારેય્યા’’તિ સુ-કારતો યાવ રે-કારો, તાવ અપરિયોસિતાવ હોતિ પવારણા, એત્થન્તરે એકપદેપિ ઠપેન્તેન ઠપિતા હોતિ પવારણા. ય્ય-કારે પન પત્તે પરિયોસિતાવ હોતિ, તસ્મા તતો પટ્ઠાય ઠપેન્તેન અટ્ઠપિતા હોતિ. પુગ્ગલિકટ્ઠપને પન ‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, પવારેમિ…પે… તતિયમ્પિ ભન્તે સઙ્ઘં પવારેમિ દિટ્ઠેન વા…પે… પસ્સન્તો પટી’’તિ (મહાવ. ૨૧૦) સં-કારતો યાવ અયં સબ્બપચ્છિમો ટિ-કારો, તાવ અપરિયોસિતાવ હોતિ પવારણા, એત્થન્તરે એકપદેપિ ઠપેન્તેન ઠપિતા હોતિ પવારણા. ‘‘કરિસ્સામી’’તિ વુત્તે પન પરિયોસિતા હોતિ, તસ્મા ‘‘કરિસ્સામી’’તિ એતસ્મિં પદે સમ્પત્તે ઠપિતાપિ અટ્ઠપિતા હોતિ. એસેવ નયો દ્વેવાચિકએકવાચિકસમાનવસ્સિકાસુ. એતાસુપિ હિ ટિ-કારાવસાનંયેવ ઠપનક્ખેત્તન્તિ. તેનાહ ‘‘ઠપનક્ખેત્તં પન જાનિતબ્બ’’ન્તિ. ઓસટે વત્થુસ્મિન્તિ ચોદકેન અત્તના વત્તબ્બે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહટે. ઇદઞ્ચ ઇદઞ્ચ કરોતીતિ પાણાતિપાતં, અદિન્નાદાનઞ્ચ કરોતિ, જાતરૂપરજતઞ્ચ પટિગ્ગણ્હાતિ. અસુકો ચ અસુકો ચ અસ્સમણો, અનુપાસકોતિ અક્કોસાધિપ્પાયેન પરમ્મુખા વદન્તસ્સ દુક્કટં, સમ્મુખા વદન્તસ્સ પન પાચિત્તિયમેવ. તેનાહ ‘‘સચે પન ઓદિસ્સ નિયમેત્વા’’તિઆદિ. સઙ્ખ્યુપગમનન્તિ વોહારૂપગમનં.

દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.