૩. દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના

દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદરાગવસેનાતિ દુટ્ઠુલ્લા વાચા દુટ્ઠુલ્લવાચા, તાય અસ્સાદચેતના દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદો, તેન સમ્પયુત્તરાગવસેન. એત્થાધિપ્પેતં માતુગામં દસ્સેતું ‘‘માતુગામ’’ન્તિઆદિમાહ. દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લસંલક્ખણસમત્થન્તિ અસદ્ધમ્મસદ્ધમ્મપ્પટિસંયુત્તં કથં જાનિતું સમત્થં. યા પન મહલ્લિકાપિ બાલા એળમૂગા, અયં ઇધાનધિપ્પેતા. વણ્ણો નામ દ્વે મગ્ગે ઉદ્દિસ્સ ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિઆદિના (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૫) થોમના. અવણ્ણો નામ દ્વે મગ્ગે ઉદ્દિસ્સ વુત્તવિપરિયાયેન ગરહના, ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન અસમન્નાગતાસી’’તિઆદીહિ ખુંસનાતિ વુત્તં હોતિ. યાચના નામ ‘‘દેહિ મે, અરહસિ મે દાતુ’’ન્તિ (પારા. ૨૮૫) વચનં. આયાચના નામ ‘‘કદા તે માતા પસીદિસ્સતિ, કદા તે પિતા પસીદિસ્સતિ, કદા તે દેવતાયો પસીદિસ્સન્તિ, કદા તે સુખણો સુલયો સુમુહુત્તો ભવિસ્સતિ, કદા તે મેથુનં ધમ્મં લભિસ્સામી’’તિ (પારા. ૨૮૫) વચનં. પુચ્છનં નામ ‘‘કથં ત્વં સામિકસ્સ દેસિ, કથં જારસ્સ દેસી’’તિ (પારા. ૨૮૫) વચનં. પટિપુચ્છનં નામ ‘‘એવં કિર ત્વં સામિકસ્સ દેતિ, એવં જારસ્સ દેસી’’તિ (પારા. ૨૮૫) વચનં. આચિક્ખનં નામ પુટ્ઠસ્સ ‘‘એવં દેહિ, એવં દેન્તા સામિકસ્સ પિયા ભવિસ્સસિ, મનાપા ચા’’તિ (પારા. ૨૮૫) ભણનં. અનુસાસનં નામ અપુટ્ઠસ્સ ‘‘એવં દેહિ, એવં દેન્તા સામિકસ્સ પિયા ભવિસ્સસિ, મનાપા ચા’’તિ (પારા. ૨૮૫) ભવનં. અક્કોસનં (પારા. ૨૮૫) નામ ‘‘અનિમિત્તાસિ, નિમિત્તમત્તાસિ, અલોહિતાસિ, ધુવલોહિતાસિ, ધુવચોળાસિ, પગ્ઘરન્તીસિ, સિખરણીસિ, ઇત્થિપણ્ડકાસિ, વેપુરિસિકાસિ, સમ્ભિન્નાસિ, ઉભતોબ્યઞ્જનકાસી’’તિ (પારા. ૨૮૫) વચનં. યસ્મા મેથુનુપસંહિતાય વાચાય અધિકં દુટ્ઠુલ્લં નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘મેથુનુપસંહિતાહી’’તિ ઇદં દુટ્ઠુલ્લવાચાય સિખાપત્તલક્ખણદસ્સનન્તિ વુત્તં, ન પન મેથુનુપસંહિતાયેવ દુટ્ઠુલ્લવાચત્તા. સિખરણીસીતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૫) બહિનિક્ખન્તઆણિમંસા. સમ્ભિન્નાસીતિ સમ્ભિન્નવચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગા. ઉભતોબ્યઞ્જનકાસીતિ પુરિસનિમિત્તેન, ઇત્થિનિમિત્તેન ચાતિ ઉભતોબ્યઞ્જનેહિ સમન્નાગતા.

એત્થ ચ વણ્ણભણને તાવ ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ વદતિ, ન તાવ સીસં એતિ. ‘‘તવ વચ્ચમગ્ગો ચ પસ્સાવમગ્ગો ચ સુભો સુભસણ્ઠાનો દસ્સનીયો, ઈદિસેન નામ ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ વદતિ, સીસં એતિ, સઙ્ઘાદિસેસો હોતીતિ અત્થો.

અવણ્ણભણને પન ‘‘અનિમિત્તાસી’’તિઆદીહિ એકાદસહિ પદેહિ અવણ્ણે અઘટિતે સીસં ન એતિ, ઘટિતેપિ તેસુ ‘‘સિખરણીસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનકાસી’’તિ ઇમેહિ તીહિ ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો.

યાચનાયપિ ‘‘દેહિ મે’’તિ એત્તકેનેવ સીસં ન એતિ, ‘‘મેથુનં ધમ્મં દેહી’’તિ એવં મેથુનધમ્મેન ઘટિતે એવ સઙ્ઘાદિસેસો.

‘‘કદા તે માતા પસીદિસ્સતી’’તિઆદીસુ આયાચનવચનેસુપિ એત્તકેનેવ સીસં ન એતિ, ‘‘કદા તે માતા પસીદિસ્સતિ, કદા તે મેથુનં ધમ્મં લભિસ્સામી’’તિ વા ‘‘તવ માતરિ પસન્નાય વા મેથુનં ધમ્મં લભિસ્સામી’’તિઆદિના પન નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો.

‘‘કથં ત્વં સામિકસ્સ દેસી’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૮૫) પુચ્છાવચનેસુપિ ‘‘મેથુનં ધમ્મ’’ન્તિ વુત્તેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો. ‘‘એવં કિર ત્વં સામિકસ્સ દેસી’’તિ (પારા. ૨૮૫) પટિપુચ્છાવચનેસુપિ એસેવ નયો.

આચિક્ખનાય ચ ‘‘એવં દેહી’’તિ, ‘‘એવં દદમાના’’તિ વુત્તેપિ સીસં ન એતિ, ‘‘મેથુનં ધમ્મં એવં દેહિ, એવં ઉપનેહિ, એવં મેથુનં ધમ્મં દદમાના ઉપનયમાના સામિકસ્સ પિયા હોતી’’તિઆદિના પન નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો. અનુસાસનિવચનેસુપિ એસેવ નયો.

અક્કોસવચનેસુ પન એકાદસસુ ‘‘સિખરણીસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનકાસી’’તિ ઇમાનિ તીણિયેવ પદાનિ સુદ્ધાનિ સીસં એન્તિ, ઇતિ ઇમાનિ ચ તીણિ, પુરિમાનિ ચ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગમેથુનધમ્મપદાનિ તીણીતિ છ પદાનિ સુદ્ધાનિ આપત્તિકરાનિ, સેસાનિ ‘‘અનિમિત્તાસી’’તિઆદીનિ અનિમિત્તે ‘‘મેથુનં ધમ્મં મે દેહી’’તિ વા ‘‘અનિમિત્તાસિ, મેથુનં ધમ્મં મે દેહી’’તિ વા આદિના નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતાનેવ આપત્તિકરાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ.

અધક્ખકન્તિ અક્ખકતો પટ્ઠાય અધો. ઉબ્ભજાણુમણ્ડલન્તિ જાણુમણ્ડલતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં. ઉબ્ભક્ખકન્તિ અક્ખકતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં. અધોજાણુમણ્ડલન્તિ જાણુમણ્ડલતો પટ્ઠાય અધો. અક્ખકં, પન જાણુમણ્ડલઞ્ચ એત્થેવ દુક્કટખેત્તે સઙ્ગહં ગચ્છતિ ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગે વિય. ન હિ બુદ્ધા ગરુકાપત્તિં સાવસેસં પઞ્ઞાપેન્તીતિ. કાયપ્પટિબદ્ધન્તિ વત્થં વા પુપ્ફં વા આભરણં વા.

અત્થધમ્મઅનુસાસનિપુરેક્ખારાનન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૭) એત્થ ‘‘અનિમિત્તા’’તિઆદીનં પદાનં અત્થં કથેન્તો, અટ્ઠકથં વા સજ્ઝાયં કરોન્તો અત્થપુરેક્ખારો નામ, પાળિં વાચેન્તો, સજ્ઝાયં વા કરોન્તો ધમ્મપુરેક્ખારો નામ, ‘‘ઇદાનિપિ અનિમિત્તાસિ, ઉભતોબ્યઞ્જનકાસિ, અપ્પમાદં દાનિ કરેય્યાસિ, યથા આયતિમ્પિ એવરૂપા મા હોહિસી’’તિ ભણન્તો અનુસાસનિપુરેક્ખારો નામ. ઇતિ અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ અનુસાસનિઞ્ચ પુરક્ખિત્વા ભણન્તાનં અનાપત્તિ. યો પન ભિક્ખુનીનં પાળિં વાચેન્તો પકતિવાચનામગ્ગં પહાય હસન્તો હસન્તો ‘‘સિખરણીસિ, સમ્ભિન્નાસિ, ઉભતોબ્યઞ્જનકાસી’’તિ પુનપ્પુનં ભણતિ, તસ્સ આપત્તિયેવ. ઇધ આદિકમ્મિકો ઉદાયિત્થેરો, તસ્સ અનાપત્તિ આદિકમ્મિકસ્સ. નનુ ‘‘સિખરણી’’તિઆદીહિ અક્કોસન્તસ્સ પટિઘચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ દુક્ખવેદનાયપિ ભવિતબ્બં, અથ કસ્મા દ્વિવેદનન્તિ? નાયં દોસો. રાગવસેન હિ અયં આપત્તિ, ન પટિઘવસેન, તસ્મા રાગવસેનેવ પવત્તો અક્કોસો ઇધાધિપ્પેતો, ન પટિઘવસેનાપીતિ.

દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.