૧૦. સઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના

સહિતસ્સાતિ કાયચિત્તેહિ એકીભૂતસ્સ. તેનાહ ‘‘ચિત્તેન ચ સરીરેન ચ અવિયુત્તસ્સાતિ અત્થો’’તિ. અસ્સાતિ ‘‘સમગ્ગસ્સા’’તિ પદસ્સ. સમાનસંવાસકોતિ સમાનો એકૂપોસથાદિભેદો સંવાસો અસ્સાતિ સમાનસંવાસકો, લદ્ધિનાનાસંવાસકેન વા કમ્મનાનાસંવાસકેન વા વિરહિતો. કાયસામગ્ગિદાનતોતિ કાયેન, કાયસ્સ વા સામગ્ગિયા સહિતભાવસ્સ દાનતો, તેસુ તેસુ સઙ્ઘકમ્મેસુ હત્થપાસૂપગમનતોતિ વુત્તં હોતિ. કથં નામાયં ભિજ્જેય્યાતિ અયં સઙ્ઘો કેન નુ ખો ઉપાયેન વગ્ગો ભવેય્ય. વાયામેય્યાતિ ઉસ્સાહં કરેય્ય, પક્ખં પરિયેસેય્ય, ગણં બન્ધેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. અત્તનો ફલં કરોતીતિ કરણં, યં કિઞ્ચિ કારણં, અધિકં કરણન્તિ અધિકરણં, વિસેસકારણં, વિસેસકારણઞ્ચ સઙ્ઘભેદસ્સાતિ વુત્તં ‘‘ભેદનસ્સા’’તિઆદિ. ભેદકરવત્થુવસેન અટ્ઠારસવિધન્તિ –

‘‘ઇધુપાલિ ભિક્ખૂ અધમ્મં ‘ધમ્મો’તિ દીપેન્તિ, ધમ્મં ‘અધમ્મો’તિ દીપેન્તિ. અવિનયં ‘વિનયો’તિ દીપેન્તિ, વિનયં ‘અવિનયો’તિ દીપેન્તિ. અભાસિતં અલપિતં તથાગતેન ‘ભાસિતં લપિતં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ, ભાસિતં લપિતં તથાગતેન ‘અભાસિતં અલપિતં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ. અનાચિણ્ણં તથાગતેન ‘આચિણ્ણં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ, આચિણ્ણં તથાગતેન ‘અનાચિણ્ણં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ. અપઞ્ઞત્તં તથાગતેન ‘પઞ્ઞત્તં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ, પઞ્ઞત્તં તથાગતેન ‘અપઞ્ઞત્તં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ. અનાપત્તિં ‘આપત્તી’તિ દીપેન્તિ, આપત્તિં ‘અનાપત્તી’તિ દીપેન્તિ. લહુકં આપત્તિં ‘ગરુકા આપત્તી’તિ દીપેન્તિ, ગરુકં આપત્તિં ‘લહુકા આપત્તી’તિ દીપેન્તિ. સાવસેસં આપત્તિં ‘અનવસેસા આપત્તી’તિ દીપેન્તિ, અનવસેસં આપત્તિં ‘સાવસેસા આપત્તી’તિ દીપેન્તિ. દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં ‘અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તી’તિ દીપેન્તિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં ‘દુટ્ઠુલ્લા આપત્તી’તિ દીપેન્તી’’તિ (ચૂળવ. ૩૫૨) –

એવં કમ્મક્ખન્ધકે વુત્તાનં અટ્ઠારસન્નં ભેદકરણાનં વસેન અટ્ઠારસવિધં. કારણઞ્હિ તદાયત્તવુત્તિતાય ફલં એત્થ વસતીતિ ‘‘વત્થૂ’’તિ વુચ્ચતિ. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘ધમ્મવિનયભાસિતા-ચિણ્ણપઞ્ઞત્તિકા દુકા;

આપત્તિલહુદુટ્ઠુલ્લ-સાવસેસદુકાનિ ચ.

‘‘એતાનટ્ઠારસ ‘ભેદ-કરવત્થૂ’તિ વુચ્ચરે;

વિપલ્લાસગહિતાનિ, વાદમૂલૂપનિસ્સયા’’તિ.

પગ્ગય્હાતિ પગ્ગહિતં અબ્ભુસ્સિતં પાકટં કત્વા. તિટ્ઠેય્યાતિ યથાસમાદિન્નં, યથાપગ્ગહિતમેવ ચ કત્વા અચ્છેય્ય. યસ્મા પન એવં પગ્ગણ્હતા, તિટ્ઠતા ચ તં દીપિતઞ્ચેવ અવિનિસ્સટ્ઠઞ્ચ હોતિ, તસ્મા ‘‘દીપેય્ય ચેવ નપ્પટિનિસ્સજ્જેય્ય ચા’’તિ વુત્તં. કીવ દૂરે સુત્વા ગન્ત્વા અવદન્તાનં દુક્કટન્તિ આહ ‘‘સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેના’’તિઆદિ. પિ-સદ્દો ચેત્થ અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, તસ્સ ‘‘અડ્ઢયોજનમત્ત’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ ‘‘અડ્ઢયોજનમત્ત’’ન્તિ ઇમિના એકવિહારે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દીપેતિ. ‘‘ગન્ત્વા’’તિ ઇમિના દૂતં વા પણ્ણં વા પેસેત્વા વદતોપિ આપત્તિમોક્ખો નત્થિ, સયમેવ પન ગન્ત્વા ‘‘ગરુકો ખો, આવુસો, સઙ્ઘભેદો, મા સઙ્ઘભેદાય પરક્કમી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૧૧) નિવારેતબ્બોતિ દીપેતિ.

સમાગચ્છતૂતિ એકીભવતુ. એકીભાવો ચ સમાનલદ્ધિવસેન હોતીતિ આહ ‘‘એકલદ્ધિકો હોતૂ’’તિ. એકા લદ્ધિ ગહણં અસ્સાતિ એકલદ્ધિકો, એકદિટ્ઠિકોતિ અત્થો. અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પત્તિયાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સમાનદિટ્ઠિચિત્તતાસઙ્ખાતાય સમ્પત્તિયા. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગુણલાભાદિકાય સમ્પત્તિયા’’તિ કેચિ. અસમગ્ગો હિ વિસું પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસતિ, બહિસીમાયં વા અનુપરિવેણિયં વાતિ ન એકુદ્દેસો. તેનાહ ‘‘એકતો પવત્તપાતિમોક્ખુદ્દેસોતિ અત્થો’’તિ. અપ્પટિનિસ્સજ્જતો દુક્કટન્તિ વિસું વિસું વદન્તાનં ગણનાય દુક્કટં. સમનુભાસનકમ્મં કાતબ્બન્તિ યાવતતિયં સમનુભાસનકમ્મં કાતબ્બં, ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભેદાય પરક્કમતી’’તિઆદિના (પારા. ૪૧૩) પદભાજને વુત્તાહિ ઞત્તિચતુત્થાહિ તીહિ સમનુભાસનકમ્મવાચાહિ કમ્મં કાતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ભેદાય પરક્કમેય્યા’’તિ વિસું વુત્તત્તા ભેદનસંવત્તનિકસ્સ અધિકરણસ્સ સમાદાય પગ્ગણ્હનતો પુબ્બેપિ પક્ખપરિયેસનાદિવસેન સઙ્ઘભેદાય પરક્કમન્તસ્સ સમનુભાસનકમ્મં કાતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં. પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સ અનાપત્તિભાવતો ‘‘સોત્થિભાવો તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ વુત્તં.

કિઞ્ચાપિ ભિક્ખુની સઙ્ઘં ન ભિન્દતિ, અપિચ ખો ભેદાય પરક્કમતીતિ ‘‘સાધારણપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તં. સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપજ્જન્તસ્સ ઞત્તિયા દુક્કટં, દ્વીહિ કમ્મવાચાહિ થુલ્લચ્ચયા ચ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ આહ ‘‘સમનુભાસનકમ્મે’’તિઆદિ. તઞ્ચ દુક્કટં તે ચ થુલ્લચ્ચયા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ યઞ્ચ ઞત્તિપરિયોસાને દુક્કટં આપન્નો, યે ચ દ્વીહિ કમ્મવાચાહિ થુલ્લચ્ચયે, તા તિસ્સોપિ આપત્તિયો લિઙ્ગપરિવત્તેન અસાધારણાપત્તિયો વિય પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. સચે પનસ્સ ઞત્તિપરિયોસાને લજ્જિધમ્મો ઓક્કમતિ, સંવરો ઉપ્પજ્જતિ, તં પટિનિસ્સજ્જતિ, ઞત્તિયા દુક્કટં દેસેત્વા મુચ્ચતિ. અથ તં ન પટિનિસ્સજ્જતિ, ભેદાય પરક્કમતિ ચેવ ભેદનસંવત્તનિકં અધિકરણં સમાદાય પગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ ચ, ઞત્તિદુક્કટં પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, પઠમકમ્મવાચાય થુલ્લચ્ચયે પતિટ્ઠાતિ. એસ નયો ઇતરકમ્મવાચાયમ્પિ. અસમનુભાસિયમાનસ્સ અપ્પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સાપિ સઙ્ઘાદિસેસેન અનાપત્તિ. પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સાપિ ઞત્તિતો પુબ્બે વા ઞત્તિક્ખણે વા ઞત્તિપરિયોસાને વા પઠમાય વા અનુસ્સાવનાય દુતિયાય વા તતિયાય વા યાવ ય્ય-કારં ન સમ્પાપુણાતિ, તાવ પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસેન અનાપત્તિ. તેનાહ ‘‘અસમનુભાસિયમાનસ્સ ચા’’તિઆદિ.

એત્થ પન (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૧૬) ‘‘દેવદત્તો સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભેદાય પરક્કમિ, તસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ (પરિ. ૧૭) પરિવારે આગતત્તા દેવદત્તો આદિકમ્મિકો, સો ચ ખો સઙ્ઘભેદાય પરક્કમનસ્સેવ, ન અપ્પટિનિસ્સજ્જનસ્સ. ન હિ તસ્સ તં કમ્મં કતં. કથમિદં જાનિતબ્બન્તિ ચે? સુત્તતો. તથા હિ ‘‘અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો પાપિકાય દિટ્ઠિયા યાવતતિયં સમનુભાસનાય ન પટિનિસ્સજ્જિ, તસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ પરિવારે આગતત્તા અરિટ્ઠસ્સ કમ્મં કતન્તિ પઞ્ઞાયતિ, ન તથા દેવદત્તસ્સ. અથાપિસ્સ કતેન ભવિતબ્બન્તિ કોચિ અત્તનો રુચિમત્તેન વદેય્ય, તથાપિ અપ્પટિનિસ્સજ્જને આદિકમ્મિકસ્સ અનાપત્તિ નામ નત્થિ. ન હિ પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં વીતિક્કમન્તસ્સ અઞ્ઞત્ર ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતતો અનાપત્તિ નામ દિસ્સતિ. યમ્પિ અરિટ્ઠસિક્ખાપદસ્સ પદભાજને અનાપત્તિયં ‘‘આદિકમ્મિકસ્સા’’તિ પોત્થકેસુ લિખિતં, તં પમાદલિખિતં, પમાદલિખિતભાવો ચ તસ્સ ‘‘પઠમં અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ચોદેતબ્બો, ચોદેત્વા સારેતબ્બો, સારેત્વા આપત્તિં આરોપેતબ્બો’’તિ (ચૂળવ. ૬૫) એવં કમ્મક્ખન્ધકે આપત્તિરોપનતો વેદિતબ્બો.

ઇધ ભેદાય પરક્કમને આદિકમ્મિકસ્સ દેવદત્તસ્સ યસ્મા તં કમ્મં ન કતં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૧૬), તસ્માસ્સ આપત્તિયેવ ન જાતા. સિક્ખાપદં પન તં આરબ્ભ પઞ્ઞત્તન્તિ કત્વા ‘‘આદિકમ્મિકો’’તિ વુત્તો. ઇતિ આપત્તિયા અભાવતોયેવસ્સ અનાપત્તિ વુત્તા. સા પનેસા કિઞ્ચાપિ ‘‘અસમનુભાસિયમાનસ્સા’’તિ ઇમિનાવ સિદ્ધા. યસ્મા પન અસમનુભાસિયમાનો નામ યસ્સ કેવલં સમનુભાસનં ન કરોન્તિ, સો વુચ્ચતિ, ન આદિકમ્મિકો. અયઞ્ચ દેવદત્તો આદિકમ્મિકોયેવ. તસ્મા ‘‘આદિકમ્મિકસ્સા’’તિ (પારા. ૪૧૬) વુત્તં. એતેનેવ ઉપાયેન ઠપેત્વા અરિટ્ઠસિક્ખાપદં સબ્બસમનુભાસનાસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાનતો સમનુભાસનસમુટ્ઠાનં. ‘‘પટિનિસ્સજ્જામી’’તિ કાયવિકારં વા વચીભેદં વા અકરોન્તસ્સેવ પન આપજ્જનતો અકિરિયં. ‘‘નપ્પટિનિસ્સજ્જામી’’તિ સઞ્ઞાય અભાવેન મુચ્ચનતો સઞ્ઞાવિમોક્ખં. ‘‘નપ્પટિનિસ્સજ્જામી’’તિ જાનનચિત્તેનેવ સચિત્તકં.

સઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.