૨. દુતિયપારાજિકવણ્ણના

એત્થાતિ એતેસુ દ્વીસુ. એકકુટિકાદિભેદો સબ્બોપિ ગામોતિ વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. તત્થ એકકુટિકાદિભેદોતિ યસ્મિં ગામે એકા એવ કુટિ એકં ગેહં સેય્યથાપિ મલયજનપદે, અયં એકકુટિકો ગામો નામ. આદિસદ્દેન ‘‘દ્વિકુટિકોપિ ગામો, તિકુટિકોપિ ગામો, ચતુક્કુટિકોપિ ગામો’’તિ (પારા. ૯૨) વુત્તપ્પભેદં સઙ્ગણ્હાતિ. અભિનવનિવિટ્ઠો એકકુટિકાદિગામો પન યાવ મનુસ્સા પવિસિત્વા વાસં ન કપ્પેન્તિ, તાવ ગામસઙ્ખં ન ગચ્છતિ. કિંભૂતોતિ આહ ‘‘પરિક્ખિત્તો વા’’તિઆદિ. તત્થ પરિક્ખિત્તો નામ ઇટ્ઠકપાકારં આદિં કત્વા અન્તમસો કણ્ટકસાખાહિપિ પરિક્ખિત્તો. તબ્બિપરીતો અપરિક્ખિત્તો. અમનુસ્સો નામ યો સબ્બસો વા મનુસ્સાનં અભાવેન યક્ખપરિગ્ગહભૂતો, યતો વા મનુસ્સા કેનચિ કરણીયેન પુનપિ આગન્તુકામા એવ અપક્કન્તા, યતો પન નિરપેક્ખા હુત્વા પક્કમન્તિ, સો ગામસઙ્ખં ન ગચ્છતિ. ન કેવલં એકકુટિકાદિભેદોવાતિ આહ ‘‘અન્તમસો’’તિઆદિ. યો કોચિ સત્થોપીતિ જઙ્ઘસત્થસકટસત્થાદીસુ યો કોચિ સત્થોપિ. ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે નિગમનગરાનિ વિય ગામગ્ગહણેનેવ ગામૂપચારોપિ સઙ્ગહિતોતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ. અઞ્ઞથા પન માતિકાય અનવસેસતો અવહારટ્ઠાનપરિગ્ગહો કતો નામ ન હોતિ, ન ચ બુદ્ધા સાવસેસં પારાજિકં પઞ્ઞાપેન્તિ.

તત્થાતિ તેસુ ગામગામૂપચારેસુ. દ્વારેતિ નિબ્બકોસસ્સ ઉદકપતનટ્ઠાનતો અબ્ભન્તરે. અન્તોગેહેતિ પમુખસ્સ અબ્ભન્તરે. કતપરિક્ખેપોતિ પાકારવતિઆદીહિ કતપરિક્ખેપો. સુપ્પપતનાદિપરિચ્છેદો પનેત્થ અપરિક્ખિત્તઘરં સન્ધાય વુત્તો. ન કેવલં ઘરસ્સ પુરતો, અથ ખો સમન્તતો તત્તકોવ પરિચ્છેદો ઘરૂપચારો નામાતિ ગહેતબ્બં. ‘‘પુરતો’’તિઆદિકં પન લોકિયેહિ તથાકરણતો વુત્તં. થામમજ્ઝિમસ્સાતિ મજ્ઝિમથામસ્સ, નેવ અપ્પથામસ્સ, ન મહાથામસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘યથા તરુણમનુસ્સા’’તિઆદિના યથા માતુગામો કાકે ઉડ્ડાપેન્તો ઉજુકમેવ હત્થં ઉક્ખિપિત્વા લેડ્ડું ખિપતિ, યથા ચ ઉદકુક્ખેપે ઉદકં ખિપન્તિ, એવં ખિત્તસ્સ લેડ્ડુસ્સ પતિતટ્ઠાનં પટિક્ખિપતિ. પવત્તિત્વાતિ લુઠિત્વા, પરિવત્તિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ સચે દ્વે ઇન્દખીલા હોન્તીતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨) તસ્સ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ સચે અનુરાધપુરસ્સેવ દ્વે ઉમ્મારા હોન્તિ. યસ્સ પન એકો, તસ્સ ગામદ્વારબાહાનં વેમજ્ઝે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતબ્ભન્તરં ગામૂપચારો નામ. યત્ર પન ઇન્દખીલો નત્થિ, તત્ર ગામદ્વારબાહાનં વેમજ્ઝં. યત્ર દ્વારબાહાપિ નત્થિ, તત્થ ઉભોસુ પસ્સેસુ વતિયા વા પાકારસ્સ વા કોટિવેમજ્ઝંવ ઇન્દખીલટ્ઠાનિયત્તા ઇન્દખીલોતિ ગહેતબ્બં. યો પન ગામો પુબ્બે મહા હુત્વા પચ્છા કુલેસુ નટ્ઠેસુ અપ્પકો હોતિ, સો ઘરૂપચારતો લેડ્ડુપાતેનેવ પરિચ્છિન્દિતબ્બો. પુરિમપરિચ્છેદો પનસ્સ પરિક્ખિત્તસ્સાપિ અપરિક્ખિત્તસ્સાપિ અપ્પમાણમેવાતિ. નનુ ચેતં અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારદસ્સનં પદભાજનેન વિરુદ્ધમિવ દિસ્સતિ. તત્થ હિ ‘‘ગામૂપચારો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ (પારા. ૯૨) વત્વા ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ (પારા. ૯૨) એત્તકમેવ વુત્તં, ન પન તં લેડ્ડુપાતં ગામસઙ્ખેપં કત્વા તતો પરં ગામૂપચારોતિ વુત્તોતિ આહ ‘‘પદભાજનેપિ હિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ.

અયમેત્થ અધિપ્પાયો – ઇધ ગામો નામ દુવિધો હોતિ પરિક્ખિત્તો ચ અપરિક્ખિત્તો ચ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨). તત્ર પરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોયેવ પરિચ્છેદો. તસ્મા તસ્સ વિસું પરિચ્છેદં અવત્વા ‘‘ગામૂપચારો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ પાળિયં વુત્તં. અપરિક્ખિત્તસ્સ પન ગામસ્સ ગામપરિચ્છેદો વત્તબ્બો. તસ્મા તસ્સ ગામસ્સ ગામપરિચ્છેદદસ્સનત્થં ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ (પારા. ૯૨) વુત્તં. ગામપરિચ્છેદે ચ દસ્સિતે ગામૂપચારલક્ખણં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ સક્કા ઞાતુન્તિ પુન ‘‘તત્થ ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ ન વુત્તં, અત્થો પન તત્થાપિ અયમેવ યથાવુત્તોતિ. યો પન ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતંયેવ ‘‘ગામૂપચારો’’તિ વદતિ, તસ્સ ઘરૂપચારો ‘‘ગામો’’તિ આપજ્જતિ. તતો ઘરં ઘરૂપચારો, ગામો ગામૂપચારોતિ એસ વિભાગો સઙ્કરીયતિ. અસંકરતો ચેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તસ્મા પાળિઞ્ચ અટ્ઠકથઞ્ચ સંસન્દિત્વા વુત્તનયેનેવેત્થ ગામો, ગામૂપચારો ચ વેદિતબ્બોતિ.

તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ ઉપચારેસુ. ય્વાયં ઉપચારો દસ્સિતોતિ સમ્બન્ધો. વિકાલે ગામપ્પવેસનાદીસૂતિ એત્થ આદિસદ્દેન અસંકચ્ચિકાગામપ્પવેસનં (પાચિ. ૧૨૨૫) સઙ્ગણ્હાતિ. યો પન પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો વુત્તો, સો ન કત્થચિ વિનયપિટકે ઉપયોગં ગતો. કેવલં અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોકાસતો અપરો એકો લેડ્ડુપાતો ગામૂપચારો નામાતિ ઞાપનત્થં વુત્તો. એવં વુત્તે હિ ઞાયતિ ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સાપિ ચે ગામસ્સ એકો લેડ્ડુપાતો કપ્પિયભૂમિ સમાનો ઉપચારોતિ વુત્તો, પગેવ અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોકાસતો એકો’’તિ. ઇમેસં પરિચ્છેદદસ્સનત્થન્તિ ઇમેસં ગામારઞ્ઞાનં પરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તા અટ્ઠકથાયં. પારાજિકવત્થુન્તિ પાદગ્ઘનકં. અવહરન્તસ્સાતિ ગણ્હન્તસ્સ.

અદિન્નન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૯૨) દન્તપોનસિક્ખાપદે અત્તનો સન્તકમ્પિ અપ્પટિગ્ગહિતકં કપ્પિયં અજ્ઝોહરણીયં વુચ્ચતિ, ઇધ પન યં કિઞ્ચિ પરપરિગ્ગહિતં સસામિકં ભણ્ડં, તદેતં તેહિ સામિકેહિ કાયેન વા વાચાય વા ન દિન્નન્તિ અદિન્નં. અવહારપ્પહોનકમેવ પન દસ્સેતું ‘‘અઞ્ઞસ્સ મનુસ્સજાતિકસ્સ સન્તક’’ન્તિ વુત્તં. સઙ્ખાસદ્દસ્સેવ ત-કારેન વડ્ઢેત્વા વુત્તત્તા ‘‘સઙ્ખા સઙ્ખાતન્તિ અત્થતો એક’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ અત્થતો એકન્તિ પદત્થતો એકં, અનત્થન્તરન્તિ વુત્તં હોતિ. કોટ્ઠાસસ્સેતં નામં ભાગતો સઙ્ખાયતિ ઉપટ્ઠાતીતિ કત્વા. પપઞ્ચસઙ્ખાતિ સત્તાનં સંસારે પપઞ્ચેન્તિ ચિરાયન્તીતિ પપઞ્ચા, તણ્હામાનદિટ્ઠિયો, યસ્સ વા ઉપ્પન્ના, તં ‘‘રત્તો’’તિ વા ‘‘મત્તો’’તિ વા ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિનિવિટ્ઠો’’તિ વા પપઞ્ચેન્તિ બ્યઞ્જેન્તીતિ પપઞ્ચા, સઙ્ખા વુચ્ચતિ કોટ્ઠાસો, પપઞ્ચાવ સઙ્ખા પપઞ્ચસઙ્ખા, પપઞ્ચકોટ્ઠાસાતિ અત્થો, તણ્હામાનદિટ્ઠિયોતિ વુત્તં હોતિ. થેય્યચિત્તસઙ્ખાતોતિ ‘‘થેય્યચિત્તો’’તિ કથિતો. એકો ચિત્તકોટ્ઠાસોતિ વિસ્સાસતાવકાલિકાદિગ્ગાહવસપ્પવત્તઅથેય્યચિત્તકોટ્ઠાસતો અઞ્ઞો ચિત્તકોટ્ઠાસો. થેય્યસઙ્ખાતેનાતિ થેય્યભૂતચિત્તકોટ્ઠાસેન. યદિ એવં અથ કસ્મા એતસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘થેય્યચિત્તો અવહરણચિત્તો’’તિ (પારા. ૯૨) વુત્તન્તિ આહ ‘‘યો ચા’’તિઆદિ. બ્યઞ્જનં અનાદિયિત્વાતિ બ્યઞ્જને આદરં અકત્વાતિ અત્થો, સદ્દત્થમનપેક્ખિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. અત્થમેવાતિ ભાવત્થમેવ.

તે પન અવહારાતિ તે પઞ્ચવીસતિ અવહારા. સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકવસેન નાનાવિધો ભણ્ડો એતસ્સ પઞ્ચકસ્સાતિ નાનાભણ્ડં, પઞ્ચન્નં અવહારાનં સમૂહો પઞ્ચકં, પઞ્ચપરિમાણમસ્સાતિ વા પઞ્ચકં, નાનાભણ્ડમેવ પઞ્ચકં નાનાભણ્ડપઞ્ચકં. સવિઞ્ઞાણકવસેન એકો ભણ્ડો એતસ્સાતિ એકભણ્ડં. સેસં વુત્તનયમેવ. સાહત્થિકોવ પઞ્ચકં સાહત્થિકપઞ્ચકં. આદિપદવસેન ચેતં નામં કુસલાદિત્તિકસ્સ કુસલત્તિકવોહારો વિય. તસ્મા સાહત્થિકાદિપઞ્ચકન્તિ અત્થતો દટ્ઠબ્બં. એસ નયો સેસેસુ પઞ્ચકદ્વયેસુ. એતસ્સેવાતિ ‘‘આદિયેય્યા’’તિ એતસ્સેવ માતિકાપદસ્સ. ઇમેસં પદાનં વસેનાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં પદાનં વસેન. એત્થ ચ પઠમપદં અભિયોગવસેન વુત્તં, દુતિયપદં અઞ્ઞેસં ભણ્ડં હરન્તસ્સ ગચ્છતો વસેન, તતિયપદં ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડવસેન, ચતુત્થં સવિઞ્ઞાણકવસેન, પઞ્ચમં થલે નિક્ખિત્તાદિવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ નેસં અત્થયોજનં દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ પઞ્ચકેસુ. ઇતરન્તિ એકભણ્ડપઞ્ચકં. આરામન્તિ પુપ્ફારામફલારામં. અભિયુઞ્જતીતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૨) પરસન્તકં ‘‘મમ સન્તકોવ અય’’ન્તિ મુસા ભણિત્વા અભિયુઞ્જતિ ચોદેતિ, અટ્ટં કરોતીતિ અત્થો. સમ્પજાનમુસાવાદેપિ અદિન્નાદાનસ્સ પુબ્બપયોગત્તા દુક્કટન્તિ આહ ‘‘આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ, દુક્કટસઙ્ખાતા આપત્તિ ભવેય્યાતિ અત્થો. અથ વા દુક્કટસઞ્ઞિતસ્સ વીતિક્કમસ્સ આપજ્જનન્તિ અત્થો. એસ નયો ‘‘આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિઆદીસુ. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતીતિ વિનિચ્છયકુસલતાય, બલવનિસ્સિતાદિભાવેન વા આરામસામિકસ્સ સંસયં જનેતિ. કથં? તઞ્હિ તથા વિનિચ્છયપ્પસુતં દિસ્વા સામિકો ચિન્તેતિ ‘‘સક્ખિસ્સામિ નુ ખો અહં ઇમં આરામં અત્તનો કાતું, ન સક્ખિસ્સામિ નુ ખો’’તિ. એવં તસ્સ વિમતિ ઉપ્પજ્જમાના તેન ઉપ્પાદિતા હોતિ. ધુરં નિક્ખિપતીતિ યદા પન સામિકો ‘‘અયં થદ્ધો કક્ખળો જીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયમ્પિ મે કરેય્ય, અલં દાનિ મય્હં ઇમિના આરામેના’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, ઉસ્સાહં ઠપેતિ, અત્તનો સન્તકકરણે નિરુસ્સાહો હોતીતિ અત્થો. આપત્તિ પારાજિકસ્સ સચે સયમ્પિ કતધુરનિક્ખેપો ચાતિ અધિપ્પાયો. અથ પન સામિકેન ધુરે નિક્ખિત્તેપિ અભિયુઞ્જકો ધુરં અનિક્ખિપિત્વાવ ‘‘ઇમં સુટ્ઠુ પીળેત્વા મમ આણાપવત્તિં દસ્સેત્વા કિઙ્કારપ્પટિસ્સાવિભાવે ઠપેત્વા દસ્સામી’’તિ દાતબ્બભાવે સઉસ્સાહો, રક્ખતિ તાવ. અથાપિ અભિયુઞ્જકો અચ્છિન્દિત્વા ‘‘ન દાનિ ઇમં ઇમસ્સ દસ્સામી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, સામિકો પન ધુરં ન નિક્ખિપતિ, પક્ખં પરિયેસતિ, કાલં આગમેતિ, ‘‘લજ્જિપરિસં તાવ લભામિ, પચ્છા જાનિસ્સામી’’તિ ગહણેયેવ સઉસ્સાહો હોતિ, રક્ખતિયેવ. યદા પન ‘‘સોપિ ન દસ્સામી’’તિ, ‘‘સામિકોપિ ન લચ્છામી’’તિ એવં ઉભો ધુરં નિક્ખિપન્તિ, તદા અભિયુઞ્જકસ્સ પારાજિકં.

અઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં હરન્તોતિ વેતનેન વા મિત્તભાવેન વા અઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં હરન્તો. સીસે ભારન્તિ સીસે ઠિતભારં. સીસસ્સ તાવ પુરિમગલે ગલવાટકો, પિટ્ઠિગલે કેસઞ્ચિ કેસન્તે આવટ્ટો હોતિ, ગલસ્સેવ ઉભોસુ પસ્સેસુ કેસઞ્ચિ કેસા ઓરુય્હ જાયન્તિ, યે ‘‘કણ્ણચૂળિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં અધોભાગો ચાતિ અયં હેટ્ઠિમકો પરિચ્છેદો, તતો ઉપરિ સીસં, એત્થન્તરે ઠિતભારન્તિ વુત્તં હોતિ. ખન્ધં ઓરોપેતીતિ ઉભોસુ પસ્સેસુ કણ્ણચૂળિકાહિ પટ્ઠાય હેટ્ઠા, કપ્પરેહિ પટ્ઠાય ઉપરિ, પિટ્ઠિગલાવટ્ટતો ચ ગલવાટકતો ચ પટ્ઠાય હેટ્ઠા, પિટ્ઠિવેમજ્ઝાવટ્ટતો ચ ઉરપરિચ્છેદમજ્ઝે, હદયાવાટકતો ચ પટ્ઠાય ઉપરિ ખન્ધો, તં ઓરોપેતિ.

અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – યો ભિક્ખુ ‘‘ઇદં ગહેત્વા એત્થ યાહી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૧) સામિકેહિ અનાણત્તો સયમેવ ‘‘મય્હં ઇદં નામ દેથ, અહં વો ભણ્ડં વહામી’’તિ તેસં ભણ્ડં સીસેન આદાય ગચ્છન્તો થેય્યચિત્તેન તં ભણ્ડં આમસતિ, દુક્કટં. યથાવુત્તસીસપરિચ્છેદં અનતિક્કમન્તોવ ઇતો ચિતો ચ ઘંસન્તો સારેતિપિ પચ્ચાસારેતિપિ, થુલ્લચ્ચયં. ખન્ધં ઓરોપિતમત્તે કિઞ્ચાપિ સામિકાનં ‘‘વહતૂ’’તિ ચિત્તં અત્થિ, તેહિ પન અનાણત્તત્તા પારાજિકં. ખન્ધં પન અનોરોપેત્વાપિ સીસતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ ચાવેન્તસ્સ પારાજિકં. યમકભારસ્સ પન એકો ભાગો સીસે પતિટ્ઠાતિ, એકો પિટ્ઠિયં, તત્થ દ્વિન્નં ઠાનાનં વસેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અયં પન સુદ્ધસીસભારસ્સેવ વસેન વુત્તો. યો ચાયં સીસભારે વુત્તો, ખન્ધભારાદીસુપિ અયમેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

ઉપનિક્ખિત્તં ભણ્ડન્તિ સઙ્ગોપનત્થાય અત્તનો હત્થે પરેહિ ઠપિતભણ્ડં. અહં ન ગણ્હામીતિ સમ્બન્ધો. અતીતત્થે ચેતં વત્તમાનવચનં, નાહં ગહેસિન્તિ અત્થો. દુક્કટં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૧) સમ્પજાનમુસાવાદેપિ અદિન્નાદાનસ્સ પુબ્બપયોગત્તા. ‘‘કિં તુમ્હે ભણથ, નેવિદં મય્હં અનુરૂપં, ન તુમ્હાક’’ન્તિઆદીનિ વદન્તસ્સાપિ દુક્કટમેવ. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતીતિ ‘‘રહો મયા એતસ્સ હત્થે ઠપિતં, ન અઞ્ઞો કોચિ જાનાતિ, દસ્સતિ નુ ખો મે, નો’’તિ સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ. ધુરં નિક્ખિપતીતિ તસ્સ ફરુસાદિભાવં દિસ્વા ઉસ્સાહં ઠપેતિ. તત્ર સચાયં ભિક્ખુ ‘‘કિલમેત્વા નં દસ્સામી’’તિ દાને સઉસ્સાહો, રક્ખતિ તાવ. સચે સો દાને નિરુસ્સાહો, ભણ્ડસામિકો પન ગહણે સઉસ્સાહો, રક્ખતેવ. યદિ પન સો તસ્મિં દાને નિરુસ્સાહો, ભણ્ડસામિકોપિ ‘‘ન મય્હં દસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, એવં ઉભિન્નં ધુરનિક્ખેપેન ભિક્ખુનો પારાજિકં. યદિપિ મુખેન ‘‘દસ્સામી’’તિ વદતિ, ચિત્તેન પન અદાતુકામો, એવમ્પિ સામિકસ્સ ધુરનિક્ખેપેન ભિક્ખુનો પારાજિકં.

સહભણ્ડહારકં નેસ્સામીતિ ‘‘સહભણ્ડહારકં ભણ્ડં નેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા. પઠમં પાદં અતિક્કામેતીતિ ભણ્ડહારકં તજ્જેત્વા તસ્સ ગમનપથં વારેત્વા અત્તના રુચિતમગ્ગં એકપાદં અતિક્કામેતિ. થલટ્ઠન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૫) થલે નિક્ખિત્તં, ભૂમિતલે વા પાસાણપબ્બતતલાદીસુ વા યત્થ કત્થચિ પટિચ્છન્ને વા અપ્પટિચ્છન્ને વા ઠપિતન્તિ અત્થો. ફન્દાપેતિ, થુલ્લચ્ચયન્તિ યો ફન્દાપેતિ, તસ્સ પયોગે પયોગે થુલ્લચ્ચયં, આમસને દુક્કટં, ફન્દાપને થુલ્લચ્ચયઞ્ચ વિસું વિસું થેય્યચિત્તેન આમસનફન્દાપનપયોગે કરોન્તસ્સેવ હોતિ. ‘‘એકપયોગેન ગણ્હન્તસ્સ પન ઉદ્ધારે પારાજિકમેવ, ન દુક્કટથુલ્લચ્ચયાની’’તિ વદન્તિ. ઠાનાતિ ઠિતટ્ઠાનતો. સચે તં થલટ્ઠં રાસિકતં હોતિ, અન્તોકુમ્ભિયં ભાજનગતકરણમુટ્ઠિચ્છેદનવિનિચ્છયેન વિનિચ્છિનિતબ્બં. સચે એકાબદ્ધં સિલેસનિય્યાસાદિ, પક્કમધુફાણિતવિનિચ્છયેન વિનિચ્છિનિતબ્બં. સચે ગરુકં હોતિ ભારબદ્ધં લોહપિણ્ડિતેલમધુઘટાદિ વા, કુમ્ભિયં ઠાનાચાવનવિનિચ્છયેન વિનિચ્છિનિતબ્બં. સઙ્ખલિકાબદ્ધસ્સ ચ ઠાનભેદો સલ્લક્ખેતબ્બો. પત્થરિત્વા ઠપિતં પન પાવારત્થરણકટસારકાદિં ઉજુકં ગહેત્વા આકડ્ઢતિ, પારિમન્તે ઓરિમન્તેન ફુટ્ઠોકાસં અતિક્કન્તે પારાજિકં. તથેવ ગહેત્વા પરતો પેલ્લતિ, પારિમન્તે ફુટ્ઠોકાસં ઓરિમન્તે અતિક્કન્તે પારાજિકં. વામતો વા દક્ખિણતો વા અપનામેન્તસ્સ વામન્તેન વા દક્ખિણન્તેન વા ફુટ્ઠોકાસં દક્ખિણન્તે વા વામન્તે વા અતિક્કન્તે પારાજિકં. વેઠેત્વા ઉદ્ધરતિ, કેસગ્ગમત્તં આકાસગતં કરોન્તસ્સ પારાજિકં.

સકો હત્થો સહત્થો, તેન નિબ્બત્તો, તસ્સ વા સમ્બન્ધીતિ સાહત્થિકો, અવહારો. આણાપનં આણત્તિ, તાય આણત્તિયા નિબ્બત્તો અવહારો આણત્તિકો. નિસ્સજ્જનં નિસ્સગ્ગો, સુઙ્કઘાતટ્ઠાને, પરિકપ્પિતોકાસે ચ ઠત્વા ભણ્ડસ્સ બહિ નિપાતનં, નિસ્સગ્ગોવ નિસ્સગ્ગિયો. કિરિયાસિદ્ધિતો પુરેતરમેવ પારાજિકાપત્તિસઙ્ખાતં અત્થં સાધેતીતિ અત્થસાધકો. ધુરસ્સ આલયસઙ્ખાતસ્સ ભારસ્સ નિક્ખિપનં પરિચ્ચજનં નિરુસ્સાહભાવાપજ્જનં ધુરનિક્ખેપો. ઇદાનિ બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા તેસં અત્થમત્તમેવ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ સાહત્થિકો નામા’’તિઆદિમાહ. સહત્થાતિ સહત્થેન. કરણત્થે હિ ઇદં નિસ્સક્કવચનં. ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં અવહરા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતીતિ એત્થાપિ આણત્તિક્ખણે એવ આપત્તિ દટ્ઠબ્બા. યદિ એવં ઇમસ્સ, અત્થસાધકસ્સ ચ કો વિસેસોતિ? તં ખણં એવ ગહણે નિયુઞ્જનં આણત્તિકપયોગો, કાલન્તરેન ગહણત્થં નિયોગો અત્થસાધકોતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૯૨; વિ. વિ. ટી. ૧.૯૨) અયમેતેસં વિસેસોતિ. તેનેવાહ ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં યદા સક્કોસિ, તદા તં અવહરાતિ આણાપેતી’’તિ.

સુઙ્કઘાતપરિકપ્પિતોકાસાનન્તિ સુઙ્કઘાતઞ્ચ પરિકપ્પિતોકાસો ચ સુઙ્કઘાતપરિકપ્પિતોકાસા, તેસં. તત્થ સુઙ્કઘાતન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૩) રુક્ખપબ્બતાદિસઞ્ઞાણેન નિયમિતસ્સ સુઙ્કટ્ઠાનસ્સેતં અધિવચનં. તઞ્હિ યસ્મા તતો રાજદેય્યભાગં સુઙ્કં અદત્વા નીહરન્તા રઞ્ઞો સુઙ્કં હનન્તિ વિનાસેન્તિ, તસ્મા ‘‘સુઙ્કઘાત’’ન્તિ વુત્તં.

કોચિ પરપરિવેણાદીનિ પવિટ્ઠો કિઞ્ચિ લોભનેય્યભણ્ડં દિસ્વા દ્વારપ્પમુખાદિવસેન યં ઠાનં ‘‘સચે મં એત્થન્તરે પસ્સિસ્સન્તિ, દટ્ઠુકામતાય ગહેત્વા વિચરન્તો વિય દસ્સામિ, નો ચે પસ્સિસ્સન્તિ, હરિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પેતિ, અયં પરિકપ્પિતોકાસો. આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૨૧) અત્થસાધકચેતનાક્ખણેયેવ પારાજિકં. સચેપિ અવહારકો સટ્ઠિવસ્સાતિક્કમેનપિ તં ભણ્ડં અવહરતિ, આણાપકો ચ અન્તરાયેવ કાલં કરોતિ, હીનાય વા આવત્તતિ, અસ્સમણોવ હુત્વા કાલં વા કરિસ્સતિ, હીનાય વા આવત્તિસ્સતિ, અવહારકસ્સ પન અવહારક્ખણેયેવ પારાજિકં. પાદગ્ઘનકતેલન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૪) એત્થ પાદો નામ કહાપણસ્સ ચતુત્થો ભાગો, તં અગ્ઘતીતિ પાદગ્ઘનકં, પાદગ્ઘનકઞ્ચ તં તેલઞ્ચાતિ પાદગ્ઘનકતેલં. ઉપાહના આદિ યેસં વત્થૂનં તાનિ ઉપાહનાદીનિ. આદિસદ્દેન દુકૂલસાટકચમ્મક્ખણ્ડાદીનં ગહણં. પક્ખિપતીતિ થેય્યચિત્તેન પક્ખિપતિ. તેનાહ ‘‘હત્થતો મુત્તમત્તેયેવ પારાજિક’’ન્તિ સચે પન અત્તનોપિ કુમ્ભિયં અઞ્ઞો સપ્પિં વા તેલં વા આકિરતિ, તત્ર ચાયં થેય્યચિત્તેન તેલપિવનકં ભણ્ડં પક્ખિપતિ, વુત્તનયેનેવ પારાજિકં.

કાયેન વા વાચાય વા પયુઞ્જનં આણાપનં પયોગો, આણત્તસ્સ ભણ્ડગ્ગહણતો પુબ્બત્તા પુબ્બો, ઇતિ પુબ્બો ચ સો પયોગો ચાતિ પુબ્બપયોગો. પયોગેન સહ વત્તમાનો અવહારો સહપયોગો. સમં એકી હુત્વા વિદહિત્વા મન્તેત્વા અવહરણં સંવિધાવહારો, અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્ઞુપ્પત્તિયા કતાવહારોતિ વુત્તં હોતિ. પુબ્બણ્હાદિકાલપરિચ્છેદેન સઞ્જાનનં સઙ્કેતો, તસ્સ કમ્મં સઙ્કેતકમ્મં. નિમિત્તસ્સ કમ્મં નિમિત્તકમ્મં, સઞ્ઞુપ્પાદનત્થં કસ્સચિ નિમિત્તસ્સ કરણન્તિ અત્થો. તત્થાતિ યથાવુત્તેસુ પુબ્બપયોગાદીસુ પઞ્ચસુ. ખિલાદીનિ સઙ્કામેત્વા ખેત્તાદિગ્ગહણવસેનાતિ ખિલં, રજ્જું, વતિં, મરિયાદં વા પાકારં વા સઙ્કામેત્વા ખેત્તગ્ગહણવસેન, ખિલં, રજ્જું, વતિં, મરિયાદં વા પાકારં વા સઙ્કામેત્વા વત્થુગ્ગહણવસેન. સચે પન દ્વીહિ ખિલેહિ ગહેતબ્બં હોતિ, પઠમે ખિલે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયે પારાજિકં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૪). સચે તીહિ ગહેતબ્બં હોતિ, પઠમે દુક્કટં, દુતિયે થુલ્લચ્ચયં, તતિયે પારાજિકં. એવં બહુકેસુપિ અવસાને દ્વે ઠપેત્વા પુરિમેહિ દુક્કટં, અવસાને દ્વિન્નં એકેન થુલ્લચ્ચયં, ઇતરેન પારાજિકં. રજ્જુપસારણાદીસુપિ એસેવ નયો. યં પન સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘તઞ્ચ ખો સામિકાનં ધુરનિક્ખેપેના’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૪) વુત્તં, તં ‘‘ખેત્તં અભિયુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિ (પારા. ૧૦૪) -અધિકારે વુત્તત્તા અભિયોગવસેન ગહણં સન્ધાયાતિ દટ્ઠબ્બં. સંવિદહિત્વાતિ એતસ્સેવ વેવચનં. સંમન્તયિત્વાતિ એકચ્છન્દતાય એકજ્ઝાસયતાય ભણિત્વાતિ અત્થો. ઇમસ્મિં અવહારે અસમ્મોહત્થં ‘‘એવં સંવિદહિત્વા ગતેસુ હી’’તિઆદિમાહ. સઞ્જાનનકમ્મન્તિ પુબ્બણ્હાદિકાલપરિચ્છેદવસેન સઞ્ઞાણકરણં. તેનાહ ‘‘સચે હી’’તિઆદિ.

એત્થ ચ ‘‘પુરેભત્તં અવહરા’’તિ વુત્તે (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૯) અજ્જ વા પુરેભત્તં અવહરતુ, સ્વે વા, અનાગતે વા સંવચ્છરે, નત્થિ વિસઙ્કેતો, ઉભિન્નમ્પિ પારાજિકં. સચે પન ‘‘અજ્જ પુરેભત્તં અવહરા’’તિ વુત્તે સ્વે અવહરતિ. ‘‘અજ્જા’’તિ નિયમિતં સઙ્કેતં અતિક્કમ્મ પચ્છા અવહટં હોતિ. સચે ‘‘સ્વે પુરેભત્તં અવહરા’’તિ વુત્તે અજ્જ પુરેભત્તં અવહરતિ, ‘‘સ્વે’’તિ નિયમિતં તં સઙ્કેતં અપત્વા પુરે અવહટં હોતિ, એવં અવહરન્તસ્સ અવહારકસ્સેવ પારાજિકં, મૂલટ્ઠસ્સ અનાપત્તિ. ‘‘સ્વેવ પુરેભત્ત’’ન્તિ વુત્તે તદહેવ વા, સ્વે પચ્છાભત્તં વા અવહરન્તોપિ તંસઙ્કેતતો પુરે ચ પચ્છા ચ અવહરતિ. યો પન એવંઅકત્વા યથાપરિચ્છિન્નકાલમેવ અવહરતિ, અયં સઙ્કેતતો અપુરે અપચ્છા તં અવહરતીતિ વેદિતબ્બો. એસ નયો પચ્છાભત્તરત્તિન્દિવેસુપિ, પુરિમયામમજ્ઝિમયામપચ્છિમયામકાળજુણ્હમાસઉતુસંવચ્છરાદિવસેનાપિ એત્થ સઙ્કેતવિસઙ્કેતતા વેદિતબ્બા. પરભણ્ડાવહારસઞ્ઞુપ્પાદસ્સ હેતુત્તા અક્ખિનિખણાદીનેવ નિમિત્તન્તિ અક્ખિનિખણાદિનિમિત્તં, તસ્સ કરણં અક્ખિનિખણાદિનિમિત્તકરણં. આદિસદ્દેન ભમુકુક્ખેપસીસકમ્પનહત્થલઙ્ઘનપાણિપ્પહારઅઙ્ગુલિફોટનગીવુન્નામનઉક્કાસનાદિઅનેકપ્પકારં સઙ્ગણ્હાતિ. સેસમેત્થ સઙ્કેતકમ્મે વુત્તનયમેવ.

થેનો વુચ્ચતિ ચોરો, તસ્સ ભાવો થેય્યં, તેન અવહરણં થેય્યાવહારો. પસય્હ અભિભવિત્વા અવહરણં પસય્હાવહારો. વત્થસુત્તાદિકં પરિચ્છિજ્જ કપ્પનં પરિકપ્પો, તેન અવહરણં પરિકપ્પાવહારો. તિણપણ્ણાદીહિ પટિચ્છન્નસ્સ અવહારો પટિચ્છન્નાવહારો. કુસેન અવહારો કુસાવહારો. કૂટમાનકૂટકહાપણાદીહીતિ એત્થ કૂટમાનં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૯૩; પુ. પ. અટ્ઠ. ૧૭૯) નામ હદયભેદસિખાભેદરજ્જુભેદવસેન તિવિધં માનકૂટં. તત્થ હદયન્તિ નાળિઆદિમાનભાજનાનં અબ્ભન્તરં, તસ્સ ભેદો છિદ્દકરણં હદયભેદો, સો સપ્પિતેલાદિમિનનકાલે લબ્ભતિ. તાનિ હિ ગણ્હન્તો હેટ્ઠાછિદ્દેન માનેન ‘‘સણિકં આસિઞ્ચા’’તિ વત્વા અન્તોભાજને બહું પગ્ઘરાપેત્વા ગણ્હાતિ, દદન્તો ચ છિદ્દં પિધાય સીઘં પૂરેત્વા દેતિ.

સિખાભેદો પન તિલતણ્ડુલાદિમિનનકાલે લબ્ભતિ. તાનિ હિ ગણ્હન્તો સણિકં સિખં ઉસ્સાપેત્વા ગણ્હાતિ, દદન્તો વેગેન પૂરેત્વા સિખં છિન્દન્તો દેતિ.

રજ્જુભેદો ખેત્તવત્થુમિનનકાલે લબ્ભતિ. ખેત્તાદિં મિનન્તા હિ અમહન્તમ્પિ મહન્તં કત્વા મિનન્તિ, મહન્તમ્પિ અમહન્તં.

તમ્બકંસાદિમયો કૂટો કહાપણો કૂટકહાપણો. આદિસદ્દેન તુલાકૂટકંસકૂટવઞ્ચનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ તુલાકૂટં રૂપકૂટં, અઙ્ગકૂટં, ગહણકૂટં, પટિચ્છન્નકૂટન્તિ ચતુબ્બિધં હોતિ. તત્થ રૂપકૂટં નામ દ્વે તુલા સમરૂપા કત્વા ગણ્હન્તો મહતિયા ગણ્હાતિ, દદન્તો ખુદ્દિકાય દેતિ. અઙ્ગકૂટં નામ ગણ્હન્તો પચ્છાભાગે હત્થેન તુલં અક્કમતિ, દદન્તો પુબ્બભાગે અક્કમતિ. ગહણકૂટં નામ ગણ્હન્તો મૂલે રજ્જું ગણ્હાતિ, દદન્તો અગ્ગે. પટિચ્છન્નકૂટં નામ તુલં સુસિરં કત્વા અન્તો અયચુણ્ણં પક્ખિપિત્વા ગણ્હન્તો તં પચ્છાભાગે કરોતિ, દદન્તો અગ્ગભાગે.

કંસો વુચ્ચતિ સુવણ્ણપાતિ, તાય વઞ્ચનં કંસકૂટં. કથં? એકં સુવણ્ણપાતિં કત્વા અઞ્ઞા દ્વે તિસ્સો લોહપાતિયો સુવણ્ણવણ્ણા કરોન્તિ. તતો જનપદં ગન્ત્વા કિઞ્ચિદેવ અડ્ઢં કુલં પવિસિત્વા ‘‘સુવણ્ણભાજનાનિ કિણાથા’’તિ વત્વા અગ્ઘે પુચ્છિતે સમગ્ઘતરં દાતુકામા હોન્તિ. તતો તેહિ ‘‘કથં ઇમેસં સુવણ્ણભાવો જાનિતબ્બો’’તિ વુત્તે ‘‘વીમંસિત્વા ગણ્હથા’’તિ સુવણ્ણપાતિં પાસાણે ઘંસિત્વા સબ્બા પાતિયો દત્વા ગચ્છતિ.

વઞ્ચનં નામ તેહિ તેહિ ઉપાયેહિ પરેસં વઞ્ચનં. તત્રિદમેકં વત્થુ – એકો કિર લુદ્દકો મિગઞ્ચ મિગપોતકઞ્ચ ગહેત્વા આગચ્છતિ, તમેકો ધુત્તો ‘‘કિં ભો મિગો અગ્ઘતિ, કિં મિગપોતકો’’તિ આહ. ‘‘મિગો દ્વે કહાપણે, મિગપોતકો એક’’ન્તિ વુત્તે એકં કહાપણં દત્વા મિગપોતકં ગહેત્વા થોકં ગન્ત્વા નિવત્તેન્તો ‘‘ન મે ભો મિગપોતકેન અત્થો, મિગં મે દેહી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ દ્વે કહાપણે દેહી’’તિ આહ. સો આહ ‘‘નનુ ભો મયા પઠમં એકો કહાપણો દિન્નો’’તિ. આમ દિન્નો, ઇમં મિગપોતકં ગણ્હ, એવં સો ચ કહાપણો, અયઞ્ચ કહાપણગ્ઘનકો મિગપોતકોતિ દ્વે કહાપણા ભવિસ્સન્તીતિ. સો ‘‘કારણં વદતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા મિગપોતકં ગહેત્વા મિગં અદાસીતિ.

પસય્હાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૩૮) પરે અભિભુય્ય. ગામં ઘાતેન્તીતિ ગામઘાતકા, ગામં પહરન્તા ચોરા, તે આદિ યેસં તે ગામઘાતકાદયો. આદિસદ્દેન ચેત્થ પન્થઘાતકાદીનં ગહણં. ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકન્તિ ‘‘સચે સાટકો ભવિસ્સતિ, ગણ્હિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પસ્સ પવત્તત્તા, સાટકસ્સ ચ તત્થ સબ્ભાવતો. પદવારેન કારેતબ્બોતિ ભૂમિયં અનિક્ખિપિત્વાવ વીમંસિતત્તા વુત્તં. ભણ્ડદેય્યન્તિ યં પરસ્સ નટ્ઠં, તસ્સ મૂલં વા તદેવ વા ભણ્ડં દાતબ્બન્તિ અત્થો.

તસ્સાતિ યો એવં પરિકપ્પેતિ, તસ્સ. ઇમસ્સ ‘‘અવહારો હોતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો.

પરેસન્તિ કીળન્તાનં, પવિસન્તાનં વા પરેસં મનુસ્સાનં. ‘‘પચ્છા ગણ્હિસ્સામી’’તિ પંસુના વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેતીતિ ‘‘સચે ઇદાનેવ ઓનમિત્વા ગણ્હિસ્સામિ, ‘કિં સમણો ગણ્હાતી’તિ મં જાનિત્વા વિહેઠેય્યું પચ્છા ગણ્હિસ્સામી’’તિ પંસુના વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેતિ. ઉદ્ધારો નત્થીતિ ઠાનાચાવનં નત્થીતિ અત્થો. સામિકાતિ અન્તાગામં પવિસિતુકામા ભણ્ડસામિકા મનુસ્સા. ઉદ્ધારેતિ ઉદ્ધરણે, ઠાનાચાવનેતિ અત્થો. ઠાનાચાવનઞ્ચેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. પવેસેતીતિ ઠાનાચાવનવસેન પવેસેતિ, હેટ્ઠિમન્તેન ફુટ્ઠોકાસં કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઉપરિમન્તેન અતિક્કામેન્તો પવેસેતીતિ અત્થો.

સમગ્ઘતરન્તિ અપ્પગ્ઘતરં. ઉદ્ધટમત્તે અવહારોતિ સકભાવપ્પયોગસ્સ નિટ્ઠાપિતત્તા, ન અત્થસાધકવસેન. ઉદ્ધારે રક્ખતિ અત્તનો કોટ્ઠાસે પાતેતુકામતાય ઉદ્ધટત્તા. એસેવ નયો પાતનેપિ રક્ખતીતિ એત્થાપિ. ‘‘ઉદ્ધારેયેવ રક્ખતી’’તિ ઇમિનાવ પાતને ન રક્ખતીતિ અત્થે સિદ્ધેપિ અત્થસાધકવસેન અત્થં દસ્સેતું ‘‘તં ઉદ્ધરિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. સચે પન દ્વીસુપિ કોટ્ઠાસેસુ પતિતદણ્ડકે અદસ્સનં ગમેતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૩૮), તતો અવસેસભિક્ખૂસુ ગતેસુ ઇતરો ‘‘મય્હં, ભન્તે, દણ્ડકો ન પઞ્ઞાયતી’’તિ, ‘‘મય્હમ્પિ, આવુસો, ન પઞ્ઞાયતી’’તિ, ‘‘કતમો પન, ભન્તે, મય્હં ભાગો’’તિ. ‘‘અયં તુય્હં ભાગો’’તિ અત્તનો ભાગં દસ્સેતિ. તસ્મિં વિવદિત્વા વા અવિવદિત્વા વા તં ગણ્હિત્વા ગતે ઇતરો તસ્સ ભાગં ઉદ્ધરતિ, ઉદ્ધારે પારાજિકં. સચેપિ તેન ‘‘અહં મમ ભાગં તુય્હં ન દેમિ, ત્વં પન અત્તનો ભાગં ઞત્વા ગણ્હા’’તિ વુત્તેપિ ‘‘નાયં મમા’’તિ જાનન્તોપિ તસ્સેવ ભાગં ગણ્હાતિ, ઉદ્ધારે પારાજિકં. સચે પન ઇતરો ‘‘અયં તુય્હં ભાગો, અયં મય્હં ભાગોતિ કિં ઇમિના વિવાદેના’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘મય્હં વા પત્તો હોતુ, તુમ્હાકં વા, યો વરભાગો, તં તુમ્હે ગણ્હથા’’તિ વદતિ, દિન્નકં નામ ગહિતં હોતિ, નત્થેત્થ અવહારો. સચે સો વિવાદભીરુકો ભિક્ખુ ‘‘યં તુય્હં રુચ્ચતિ, તં ગણ્હા’’તિ વુત્તો અત્તનો પત્તં વરભાગં ઠપેત્વા લામકંયેવ ગહેત્વા ગચ્છતિ, તતો ઇતરસ્સ વિચિનિતાવસેસં ગણ્હન્તસ્સાપિ અવહારો નત્થેવ. એવમિમાનિ પઞ્ચ પઞ્ચકાનિ સમોધાનેત્વા ઇમે પઞ્ચવીસતિ અવહારા વેદિતબ્બા. નિટ્ઠિતો ‘‘આદિયેય્યા’’તિ ઇમસ્સ પદસ્સ વિનિચ્છયો. તેનાહ ‘‘ઇતિ યં વુત્તં…પે… યસ્સત્થો પકાસિતો હોતી’’તિ.

રાજાનોતિ કિઞ્ચાપિ અવિસેસેન વુત્તં, અપરાધાનુરૂપં પન છેજ્જભેજ્જાનુસાસકો પમાણભૂતોવ ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘રાજાનોતિ ઇદં બિમ્બિસારંયેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. સો હિ ધમ્મિકરાજત્તા યથાપવેણિયાવ કરોતિ. અઞ્ઞે પન કાકણિકમત્તસ્સપિ સીસં છિન્દેય્યું, બહુકસ્સાપિ ન વા કિઞ્ચિ કરેય્યું. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞે પના’’તિઆદિ. હનનં નામ પોથનઞ્ચેવ છેદનઞ્ચાતિ આહ ‘‘હત્થાદીહિ વા’’તિઆદિ. આદિસદ્દેન પાદકસાવેત્તઅડ્ઢદણ્ડકાનં ગહણં. રજ્જુબન્ધનાદીહીતિ આદિસદ્દેન અન્દુબન્ધનસઙ્ખલિકાબન્ધનઘરબન્ધનનગરબન્ધનપુરિસગુત્તીનં ગહણં. નીહરેય્યુન્તિ રટ્ઠતો નિક્ખામેય્યું. ચોરોસિ…પે… થેનોસીતિ એત્થ ‘‘પરિભાસેય્યુ’’ન્તિ પદં અજ્ઝાહરિતબ્બં ઊનત્તા પદપ્પયોગસ્સ. તેનાહ ‘‘ઇમેહિ વચનેહિ પરિભાસેય્યુ’’ન્તિ. યથારૂપં પન યસ્મા પાદતો પટ્ઠાય હોતિ, તસ્મા ‘‘પાદસ્સ વા પાદારહસ્સ વા’’તિ આહ. પોરાણકસ્સ કહાપણસ્સ ચતુત્થો ભાગો પાદો, પાદં અરહતીતિ પાદારહો, તસ્સ પાદસ્સ વા પાદારહસ્સ વા. એત્થ ચ પાદેન કહાપણસ્સ ચતુત્થભાગં અકપ્પિયભણ્ડમેવ દસ્સેતિ, પાદારહેન પાદગ્ઘનકં કપ્પિયભણ્ડં. એત્તાવતા હેટ્ઠિમન્તદસ્સનેન સબ્બાકારેન દુતિયપારાજિકપ્પહોનકવત્થુ દસ્સિતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. પોરાણકસ્સાતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૮૮; વિ. વિ. ટી. ૧.૮૮) પોરાણસત્થાનુરૂપં ઉપ્પાદિતસ્સ લક્ખણસમ્પન્નસ્સ નીલકહાપણસદિસસ્સ કહાપણસ્સ. એતેન રુદ્રદામકાદીનિ પટિક્ખિપતિ.

એવં અસાધારણવિનિચ્છયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સાધારણવિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘રાજગહે’’તિઆદિમાહ. રઞ્ઞોતિ બિમ્બિસારરઞ્ઞો. માસકો નામ પોરાણકસ્સ કહાપણસ્સ વીસતિમો ભાગો. યો લોકે ‘‘મઞ્જેટ્ઠી’’તિપિ વુચ્ચતિ. ઇદાનિ ઇમસ્મિં અદિન્નાદાને વિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘સબ્બત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બત્થાતિ ઊનમાસકાતિરેકમાસકપઞ્ચમાસકેસુ. પરિહીનાપરિહીનવસેનાતિ અગ્ઘસ્સ પરિહીનાપરિહીનવસેન. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન એવં વેદિતબ્બો – ઇદઞ્હિ અદિન્નાદાનં વિનિચ્છિનન્તેન ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં સહસા અવિનિચ્છિનિત્વા પઞ્ચ ઠાનાનિ ઓલોકેતબ્બાનિ. યાનિ સન્ધાય પોરાણા આહુ –

‘‘વત્થું કાલઞ્ચ દેસઞ્ચ, અગ્ઘં પરિભોગપઞ્ચમં;

તુલયિત્વા પઞ્ચઠાનાનિ, ધારેય્યત્થં વિચક્ખણો’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨);

તત્થ ચ વત્થૂતિ ભણ્ડં. અવહારકેન હિ ‘‘મયા ઇદં નામ અવહટ’’ન્તિ વુત્તેપિ આપત્તિં અનારોપેત્વાવ તં ભણ્ડં સસામિકં વા અસામિકં વાતિ ઉપપરિક્ખિતબ્બં. સસામિકેપિ સામિકાનં સાલયભાવો વા નિરાલયભાવો વા ઉપપરિક્ખિતબ્બો. સચે તેસં સાલયકાલે અવહટં, ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા આપત્તિ કારેતબ્બા. સચે નિરાલયકાલે, ન પારાજિકેન કારેતબ્બો. ભણ્ડસામિકેસુ પન ભણ્ડં આહરાપેન્તેસુ ભણ્ડં દાતબ્બં. અયમેત્થ સામીચિ. એવં વત્થુ ઓલોકેતબ્બં.

કાલોતિ અવહારકાલો. તદેવ હિ ભણ્ડં કદાચિ સમગ્ઘં હોતિ, કદાચિ મહગ્ઘં. તસ્મા તં ભણ્ડં યસ્મિં કાલે અવહટં, તસ્મિંયેવ કાલે યો તસ્સ અગ્ઘો, તેન અગ્ઘેન આપત્તિ કારેતબ્બા. એવં કાલો ઓલોકેતબ્બો.

દેસોતિ અવહારદેસો. તઞ્હિ ભણ્ડં યસ્મિં દેસે અવહટં, તસ્મિંયેવ દેસે યો તસ્સ અગ્ઘો, તેન અગ્ઘેન આપત્તિ કારેતબ્બા. ભણ્ડુટ્ઠાનદેસે હિ ભણ્ડં સમગ્ઘં હોતિ, અઞ્ઞત્થ મહગ્ઘં. એવં દેસો ઓલોકેતબ્બો.

અગ્ઘોતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨) ભણ્ડગ્ઘો. નવભણ્ડસ્સ હિ યો અગ્ઘો, સો પચ્છા પરિહાયતિ. યથા નવધોતો પત્તો અટ્ઠ વા દસ વા અગ્ઘતિ, સો પચ્છા ભિન્નો વા છિદ્દો વા આણિગણ્ઠિકાહતો વા અપ્પગ્ઘો હોતિ, તસ્મા ન સબ્બદા ભણ્ડં પકતિઅગ્ઘેનેવ કાતબ્બન્તિ. એવં અગ્ઘો ઓલોકેતબ્બો.

પરિભોગોતિ ભણ્ડસ્સ પરિભોગો. પરિભોગેનાપિ હિ વાસિઆદિભણ્ડસ્સ અગ્ઘો પરિહાયતિ, તસ્મા એવં ઉપપરિક્ખિતબ્બં – સચે કોચિ કસ્સચિ પાદગ્ઘનકં વાસિં હરતિ, તત્ર વાસિસામિકો પુચ્છિતબ્બો ‘‘તયા અયં વાસિ કિત્તકેન કીતા’’તિ. ‘‘પાદેન, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન તે કિણિત્વાવ ઠપિતા, ઉદાહુ તં વલઞ્જેસી’’તિ? સચે વદતિ ‘‘એકદિવસં મે દન્તકટ્ઠં વા રજનછલ્લિ વા પત્તપચનદારુ વા છિન્નં, ઘંસિત્વા વા નિસિતા’’તિ. અથસ્સ પોરાણો અગ્ઘો ભટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો. યથા ચ વાસિયા, એવં અઞ્જનિયા વા અઞ્જનિસલાકાય વા કુઞ્ચિકાય વા પલાલેન વા થુસેહિ વા ઇટ્ઠકચુણ્ણેન વા એકવારં ઘંસિત્વા ધોવનમત્તેનાપિ અગ્ઘો ભસ્સતિ. તિપુમણ્ડલસ્સ મકરદન્તચ્છેદનેનાપિ પરિમદ્દનમત્તેનાપિ, ઉદકસાટિકાય સકિં નિવાસનપારુપનેનાપિ, પરિભોગસીસેન અંસે વા સીસે વા ઠપનમત્તેનાપિ, તણ્ડુલાદીનં પપ્ફોટનેનાપિ તતો એકં વા દ્વે વા અપનયનેનપિ, અન્તમસો એકં પાસાણસક્ખરં ઉદ્ધરિત્વા છડ્ડિતમત્તેનાપિ, સપ્પિતેલાદીનં ભાજનન્તરપરિવત્તનેનપિ, અન્તમસો તતો મક્ખિકં વા કિપિલ્લિકં વા ઉદ્ધરિત્વા છડ્ડિતમત્તેનપિ, ગુળપિણ્ડકસ્સ મધુરભાવજાનનત્થં નખેન વિજ્ઝિત્વા અણુમત્તં ગહિતમત્તેનપિ અગ્ઘો ભસ્સતિ. તસ્મા યં કિઞ્ચિ પાદગ્ઘનકં વુત્તનયેનેવ સામિકેન પરિભોગેન ઊનં કતં હોતિ, ન તં અવહારકો ભિક્ખુ પારાજિકેન કારેતબ્બોતિ. એવં પરિભોગો ઓલોકેતબ્બો.

એવં ઇમાનિ તુલયિત્વા પઞ્ચ ઠાનાનિ ધારેય્ય અત્થં વિચક્ખણો આપત્તિં વા અનાપત્તિં વા ગરુકં વા લહુકં વા આપત્તિં યથાઠાને ઠપેય્યાતિ.

એવં તત્થ વિનિચ્છયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનાપત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘સકસઞ્ઞિસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સકસઞ્ઞિસ્સાતિ ‘‘મય્હં સન્તકં ઇદં ભણ્ડ’’ન્તિ એવં સકસઞ્ઞિસ્સ પરભણ્ડમ્પિ ગણ્હતો ગહણે અનાપત્તિ, ગહિતં પન પુન દાતબ્બં. સચે સામિકેહિ ‘‘દેહી’’તિ વુત્તો ન દેતિ, તેસં ધુરનિક્ખેપે પારાજિકં. વિસ્સાસગ્ગાહેતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૩૧) વિસ્સાસગ્ગહણેપિ અનાપત્તિ. વિસ્સાસગ્ગાહલક્ખણં પન ઇમિના સુત્તેન જાનિતબ્બં –

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ વિસ્સાસં ગહેતું, સન્દિટ્ઠો ચ હોતિ, સમ્ભત્તો ચ આલપિતો ચ જીવતિ ચ જાનાતિ ચ ‘ગહિતે મે અત્તમનો’’’તિ (મહાવ. ૩૫૬).

તત્થ સન્દિટ્ઠોતિ દિટ્ઠમત્તકમિત્તો. સમ્ભત્તોતિ દળ્હમિત્તો. આલપિતોતિ ‘‘મમ સન્તકં યં ઇચ્છસિ, તં ગણ્હેય્યાસિ, આપુચ્છિત્વા ગહણે કારણં નત્થી’’તિ વુત્તો. જીવતીતિ અનુટ્ઠાનસેય્યાય સયિતોપિ યાવ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદં ન પાપુણાતિ. ગહિતે ચ અત્તમનોતિ ગહિતે તુટ્ઠચિત્તો. એવરૂપસ્સ સન્તકં ‘‘ગહિતે મે અત્તમનો ભવિસ્સતી’’તિ જાનન્તેન ગહેતું વટ્ટતિ. અનવસેસપરિયાદાનવસેન ચેતાનિ પઞ્ચઙ્ગાનિ વુત્તાનિ. વિસ્સાસગ્ગાહો પન તીહિ અઙ્ગેહિ રુહતિ. કથં? સન્દિટ્ઠો, જીવતિ, ગહિતે અત્તમનો, સમ્ભત્તો, જીવતિ, ગહિતે અત્તમનો, આલપિતો, જીવતિ, ગહિતે અત્તમનોતિ એવં.

યો પન જીવતિ, ન ચ ગહિતે અત્તમનો હોતિ, તસ્સ સન્તકં વિસ્સાસભાવેન ગહિતમ્પિ પુન દાતબ્બં. દદન્તેન ચ મતકધનં તાવ યે તસ્સ ધને ઇસ્સરા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા, તેસં દાતબ્બં. અનત્તમનસ્સ સન્તકં તસ્સેવ દાતબ્બં. યો પન પઠમંયેવ ‘‘સુટ્ઠુ કતં તયા મમ સન્તકં ગણ્હન્તેના’’તિ વચીભેદેન વા ચિત્તુપ્પાદમત્તેન વા અનુમોદિત્વા પચ્છા કેનચિ કારણેન કુપિતો, સો પચ્ચાહરાપેતું ન લભતિ. યો ચ અદાતુકામો, ચિત્તેન પન અધિવાસેતિ, ન કિઞ્ચિ વદતિ, સોપિ પુન પચ્ચાહરાપેતું ન લભતિ. યો પન ‘‘મયા તુમ્હાકં સન્તકં ગહિત’’ન્તિ વા ‘‘પરિભુત્ત’’ન્તિ વા વુત્તો ગહિતં વા હોતુ, પરિભુત્તં વા, ‘‘મયા પન તં કેનચિદેવ કરણીયેન ઠપિતં, પાકતિકં કાતું વટ્ટતી’’તિ વદતિ, અયં પચ્ચાહરાપેતું લભતિ.

તાવકાલિકેતિ ‘‘પટિદસ્સામિ પટિકરિસ્સામી’’તિ એવં ગણ્હન્તસ્સ તાવકાલિકેપિ ગહણે અનાપત્તિ. ગહિતં પન સચે ભણ્ડસામિકો પુગ્ગલો વા ગણો વા ‘‘તુય્હેવેતં હોતૂ’’તિ અનુજાનાતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે અનુજાનાતિ, આહરાપેન્તે દાતબ્બં. સઙ્ઘસન્તકં પન પટિદાતુમેવ વટ્ટતિ.

પેતપરિગ્ગહેતિ એત્થ પન પેત્તિવિસયે ઉપપન્નાપિ, કાલં કત્વા તસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિબ્બત્તાપિ, ચાતુમહારાજિકાદયો દેવાપિ સબ્બે ‘‘પેતા’’ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતા, તેસં પરિગ્ગહે અનાપત્તિ. દેવતાય પન ઉદ્દિસ્સ બલિકમ્મં કરોન્તેહિ રુક્ખાદીસુ લગ્ગિતસાટકે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તઞ્ચ ખો આરક્ખકેહિ અપરિગ્ગહિતે, પરિગ્ગહિતં પન ગહેતું ન વટ્ટતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૧૩૧).

તિરચ્છાનગતપરિગ્ગહેતિ નાગસુપણ્ણાદીનં તિરચ્છાનગતાનં પરિગ્ગહે. સચેપિ હિ દેવો વા નાગસુપણ્ણો વા મનુસ્સરૂપેન આપણં પસારેતિ, તતો ચસ્સ સન્તકં કોચિ દિબ્બચક્ખુકો ભિક્ખુ તં ઞત્વા ગહેત્વા ગચ્છતિ, વટ્ટતિ.

પંસુકૂલસઞ્ઞિસ્સાતિ ‘‘અસામિકં ઇદં પંસુકૂલ’’ન્તિ એવસઞ્ઞિસ્સાપિ ગહણે અનાપત્તિ. સચે પન તં સસામિકં હોતિ, આહરાપેન્તે દાતબ્બં. ઉમ્મત્તકાદીનિ પુબ્બે વુત્તપ્પકારાનેવ. આદિકમ્મિકો પનેત્થ ધનિયો. અવસેસાનં પન રજકભણ્ડિકાદિચોરાનં છબ્બગ્ગિયાદીનં આપત્તિયેવ.

સચિત્તકેહિ તીહિ સમુટ્ઠાનેહિ ઇદં સમુટ્ઠાતીતિ આહ ‘‘અદિન્નાદાનસમુટ્ઠાન’’ન્તિ. તથા હિ સાહત્થિકં કાયચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ. આણત્તિકં વાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ. સાહત્તિકાણત્તિકં કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, તઞ્ચ ખો ‘‘ભારિયમિદં, ત્વં એકપસ્સં ગણ્હ, અહં એકપસ્સ’’ન્તિ સંવિધાય ઉભયેસં પયોગેન એકસ્સ વત્થુનો ઠાનાચાવને લબ્ભતિ. ‘‘કાયવચીકમ્મ’’ન્તિ અવચનં પન કાયવાચાનં ઈદિસે ઠાને અઙ્ગમત્તત્તા. યાય પન ચેતનાય સમુટ્ઠાપિતો પયોગો સાહત્થિકો વા આણત્તિકો વા પધાનભાવેન ઠાનાચાવનં સાધેતિ, તસ્સા વસેન આપત્તિ કારેતબ્બા. અઞ્ઞથા સાહત્થિકં વા આણત્તિકસ્સ અઙ્ગં ન હોતિ, આણત્તિકં વા સાહત્થિકસ્સાતિ ઇદં વિરુજ્ઝતિ. ‘‘અદિન્નં આદિયામી’’તિ સઞ્ઞાય અભાવેન મુચ્ચનતો સઞ્ઞાવિમોક્ખં. કાયેન કતં કમ્મં કાયકમ્મં, કાયદ્વારેન કતન્તિ અત્થો. વચીકમ્મન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તુટ્ઠો વા ભીતો વા મજ્ઝત્તો વા નં આપજ્જતીતિ તિવેદનં. સેસં પઠમસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

દુતિયપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.