૧. લસુણવગ્ગો

૧. લસુણસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘લસુણ’’ન્તિ કિઞ્ચાપિ અવિસેસેન વુત્તં, તથાપિ મગધેસુ જાતં લસુણમેવ ઇધાધિપ્પેતં, તમ્પિ ભણ્ડિકલસુણમેવાતિ આહ મગધરટ્ઠે જાત’’ન્તિઆદિ.

ભણ્ડિકલસુણન્તિ પોટ્ટલિકલસુણમેવ, સમ્પુણ્ણમિઞ્જાનમેતં અધિવચનં. તેનાહ ‘‘ન એકદ્વિતિમિઞ્જક’’ન્તિ. અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારેતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૭૯૫) એત્થ સચે દ્વે તયો ભણ્ડિકે એકતોયેવ સઙ્ખાદિત્વા અજ્ઝોહરતિ, એકં પાચિત્તિયં. ભઞ્જિત્વા એકેકમિઞ્જકં ખાદન્તિયા પન પયોગગણનાય પાચિત્તિયાનિ.

પલણ્ડુકાદીનં વણ્ણેન વા મિઞ્જાય વા નાનાત્તં વેદિતબ્બં – વણ્ણેન તાવ પલણ્ડુકો નામ પણ્ડુવણ્ણો હોતિ, ભઞ્જનકો લોહિતવણ્ણો, હરિતકો હરિતપણ્ણવણ્ણો. મિઞ્જાય પન પલણ્ડુકસ્સ એકા મિઞ્જા હોતિ, ભઞ્જનકસ્સ દ્વે, હરિતકસ્સ તિસ્સો. ચાપલસુણો અમિઞ્જકો. અઙ્કુરમત્તમેવ હિ તસ્સ હોતિ. મહાપચ્ચરિયાદીસુ પન ‘‘પલણ્ડુકસ્સ તીણિ મિઞ્જાનિ, ભઞ્જનકસ્સ દ્વે, હરિતકસ્સ એક’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૭૯૭) વુત્તં. એતે પલણ્ડુકાદયો સભાવેનેવ વટ્ટન્તિ. સૂપસમ્પાકાદીસુ પન માગધકમ્પિ વટ્ટતિ. તઞ્હિ પચ્ચમાનેસુ મુગ્ગસૂપાદીસુ વા મચ્છમંસવિકતિયા વા તેલે વા બદરસાળવાદીસુ વા અમ્બિલસાકાદીસુ વા ઉત્તરિભઙ્ગેસુ વા યત્થ કત્થચિ અન્તમસો યાગુભત્તેપિ પક્ખિત્તં વટ્ટતિ. બદરસાળવં (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૭૯૩-૭૯૭) નામ બદરફલાનિ સુક્ખાપેત્વા ચુણ્ણેત્વા કત્તબ્બા ખાદનીયવિકતિ.

લસુણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સમ્બાધલોમસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘પટિચ્છન્નોકાસે’’તિ એતસ્સ વિભાગદસ્સનત્થં ‘‘ઉપકચ્છકેસુ ચ મુત્તકરણે ચાતિ અત્થો’’તિ વુત્તં.

આબાધપચ્ચયાતિ કણ્ડુકચ્છુઆદિઆબાધપચ્ચયા સંહરાપેન્તિયા અનાપત્તિ. ‘‘ભિક્ખુસ્સ એત્થ ચ લસુણે ચ દુક્કટ’’ન્તિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૮૦૦) પોરાણા.

સમ્બાધલોમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તલઘાતકસિક્ખાપદવણ્ણના

તલઘાતકેતિ મત્થકે પહારદાને, તઞ્ચ ખો તલં ‘‘મુત્તકરણે પહારં દેતી’’તિ (પાચિ. ૮૦૪) પદભાજનિયંવુત્તત્તા ‘‘મુત્તકરણસ્સા’’તિ વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘મુત્તકરણસ્સ તલઘાતને’’તિ. પુરિમનયેનેવ સાણત્તિકન્તિ અત્તનો અત્થાય અઞ્ઞં આણાપેન્તિયા સાણત્તિકં.

તલઘાતકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. જતુમટ્ઠકસિક્ખાપદવણ્ણના

વત્થુવસેનેતં વુત્તન્તિ ‘‘જતુમટ્ઠકે’’તિ એતં નિદાનવસેન ઉપ્પન્નસ્સ વત્થુનો વસેનેવ વુત્તં. યં કિઞ્ચિ પન દણ્ડકં પવેસેન્તિયા આપત્તિયેવ. તેનાહ ‘‘કામરાગેન પના’’તિઆદિ.

જતુમટ્ઠકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઉદકસુદ્ધિકસિક્ખાપદવણ્ણના

આદાતબ્બન્તિ પવેસેતબ્બં. અગ્ગપબ્બન્તિ કેસગ્ગમત્તમ્પિ અગ્ગપબ્બં. તતિયં પબ્બં પવેસેતીતિ કેસગ્ગમત્તમ્પિ તતિયં પબ્બં પવેસેતિ. વુત્તઞ્હેતં સમન્તપાસાદિકાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૧૨) ‘‘ગમ્ભીરતો દ્વિન્નં પબ્બાનં ઉપરિ કેસગ્ગમત્તમ્પિ પવેસેન્તિયા પાચિત્તિય’’ન્તિ.

અતિગમ્ભીરં ઉદકસુદ્ધિકં આદિયનવત્થુસ્મિન્તિ અતિઅન્તો પવેસેત્વા ઉદકધોવનકરણવત્થુસ્મિં. ઉદકસુદ્ધિપચ્ચયેન (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૮૧૨) પન સતિપિ ફસ્સસ્સાદિયને યથાવુત્તપરિચ્છેદે અનાપત્તિ.

ઉદકસુદ્ધિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઉપતિટ્ઠનસિક્ખાપદવણ્ણના

તક્કાદીસુ વા અઞ્ઞતરેનાતિ તક્કદધિમત્થુરસખીરાદીસુ અઞ્ઞતરેન. યાય કાયચિ બીજનિયાતિ અન્તમસો ચીવરકણ્ણં ઉપાદાય યાય કાયચિ બીજનિયા.

ઇમં પિવથાતિ ઇમં પાનીયં વા સૂપાદિં વા પિવથ. ઇમિના બીજથાતિ ઇમિના તાલવણ્ટેન બીજથ. દાપેન્તિયાતિ અઞ્ઞેન ઉભયમ્પિ દાપેન્તિયા.

ઉપતિટ્ઠનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. આમકધઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના

તસ્માતિ યસ્મા વિઞ્ઞત્તિ ચેવ ભોજનઞ્ચ પમાણં, તસ્મા. ન કેવલઞ્ચેત્થ પટિગ્ગહણેયેવ દુક્કટં હોતિ, પટિગ્ગણ્હિત્વા પન અરઞ્ઞતો આહરણેપિ સુક્ખાપનેપિ વદ્દલિદિવસે ભજ્જનત્થાય ઉદ્ધનસજ્જનેપિ કપલ્લસજ્જનેપિ દબ્બિસજ્જનેપિ દારૂનિ આદાય અગ્ગિકરણેપિ કપલ્લમ્હિ ધઞ્ઞપક્ખિપનેપિ દબ્બિયા સઙ્ઘટ્ટનેસુપિ કોટ્ટનત્થં ઉદુક્ખલમુસલાદિસજ્જનેસુપિ કોટ્ટનપપ્ફોટનધોવનાદીસુપિ યાવ મુખે ઠપેત્વા અજ્ઝોહરણત્થં દન્તેહિ સઙ્ખાદતિ, તાવ સબ્બપ્પયોગેસુ દુક્કટાનીતિ આહ ‘‘પટિગ્ગહણતો પટ્ઠાય યાવ દન્તેહિ સંખાદનં, તાવ પુબ્બપ્પયોગેસુ દુક્કટાની’’તિ.

આમકધઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પઠમઉચ્ચારછડ્ડનસિક્ખાપદવણ્ણના

તિરોકુટ્ટેતિ ઘરકુટ્ટસ્સ પરભાગે. તિરોપાકારેતિ પરિક્ખેપપાકારસ્સ તિરોભાગે, તે ચ ખો કુટ્ટપાકારા ઇટ્ઠકસિલદારૂનં વસેન તિપ્પકારાતિ આહ ‘‘યસ્સ કસ્સચિ કુટ્ટસ્સ વા પાકારસ્સ વા પરતો’’તિ. સબ્બાનિપેતાનિ એકતો છડ્ડેન્તિયાતિ એતાનિ ચત્તારિપિ વત્થૂનિ એકતો છડ્ડેન્તિયા. પાટેક્કં પન છડ્ડેન્તિયા વત્થુગણનાય આપત્તિયો. આણત્તિયમ્પિ એસેવ નયો.

ભિક્ખુસ્સ દુક્કટન્તિ ભિક્ખુસ્સ સબ્બત્થ દુક્કટં.

પઠમઉચ્ચારછડ્ડનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુતિયઉચ્ચારછડ્ડનસિક્ખાપદવણ્ણના

ભિક્ખુનિયાપીતિ પિ-સદ્દેન ભિક્ખું સમુચ્ચિનોતિ. અનિક્ખિત્તબીજેસુ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૩૦) પન ખેત્તેસુ કોણાદીસુ વા અસઞ્જાતરોપિમેસુ ખેત્તમરિયાદાદીસુ વા છડ્ડેતું વટ્ટતિ. મનુસ્સાનં કચવરછડ્ડનટ્ઠાનેપિ વટ્ટતિયેવ. છડ્ડિતખેત્તેતિ મનુસ્સેસુ સસ્સં ઉદ્ધરિત્વા ગતેસુ છડ્ડિતખેત્તં નામ હોતિ, તત્થ વટ્ટતિ. યત્થ પન ‘‘લાયિતમ્પિ પુબ્બણ્ણાદિ પુન ઉટ્ઠહિસ્સતી’’તિ રક્ખન્તિ, તત્થ યથાવત્થુકમેવ. સામિકે અપલોકેત્વાતિ એત્થ ખેત્તપાલકા, આરામાદિગોપકા ચ સામિકાવ. ઇમિના ચ સઙ્ઘસન્તકે ભિક્ખુસ્સ છડ્ડેતું વટ્ટતિ સઙ્ઘપરિયાપન્નત્તા, ન ભિક્ખુનીનં. ભિક્ખુનીનં પન અત્તનો સન્તકે ભિક્ખુસન્તકે વુત્તનયેનેવ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ, એવં સન્તેપિ સારુપ્પવસેન કાતબ્બં.

દુતિયઉચ્ચારછડ્ડનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. નચ્ચગીતસિક્ખાપદવણ્ણના

નચ્ચન્તિ નટાદયો વા નચ્ચન્તુ, સોણ્ડા વા અન્તમસો મોરસુવમક્કટાદયોપિ, સબ્બમેતં નચ્ચમેવ. તેનાહ ‘‘નચ્ચન્તિ અન્તમસો મોરનચ્ચમ્પી’’તિ. ગીતન્તિ નટાદીનં વા ગીતં હોતુ, અરિયાનં પરિનિબ્બાનકાલે રતનત્તયગુણૂપસંહિતં સાધુકીળિતગીતં વા, અન્તમસો ‘‘દન્તગીતમ્પિ ગાયિસ્સામા’’તિ પુબ્બભાગે ઓકૂજન્તા કરોન્તિ, સબ્બમેતં ગીતમેવ. તેનાહ ‘‘ગીતન્તિ અન્તમસો ધમ્મભાણકગીતમ્પી’’તિ. તત્થ ધમ્મભાણકગીતં નામ અસઞ્ઞતભિક્ખૂનં તં તં વત્તં ભિન્દિત્વા અતિદીઘં કત્વા ગીતસ્સરેન ધમ્મભણનં, તમ્પિ નેવ ભિક્ખુનો, ન ભિક્ખુનીનં વટ્ટતિ. તથા હિ વુત્તં પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દકટ્ઠકથાય (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૨.પચ્છિમપઞ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘ધમ્મૂપસંહિતં ગીતં વટ્ટતિ, ગીતૂપસંહિતો પન ધમ્મો ન વટ્ટતી’’તિ. તસ્મા ધમ્મં ભણન્તેન જાતકવત્તાદિં તં તં વત્તં અવિનાસેત્વા ચતુરસ્સેન (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૪૯) વત્તેન પરિમણ્ડલાનિ પદબ્યઞ્જનાનિ દસ્સેતબ્બાનિ. વાદિતન્તિ તન્તિબદ્ધાદિવાદનીયભણ્ડવાદિતં વા હોતુ, કુટભેરિવાદિતં વા અન્તમસો ઉદકભેરિવાદિતમ્પિ, સબ્બમેવેતં વાદિતમેવ. તેનાહ ‘‘વાદિતન્તિ અન્તમસો ઉદકભેરિવાદિત’’ન્તિ. યં પન નિટ્ઠુભન્તી વા સાસઙ્કે વા ઠિતા અચ્છરિકં વા ફોટેતિ, પાણિં વા પહરતિ, તત્થ અનાપત્તિ. દસ્સનેન ચેત્થ સવનમ્પિ સઙ્ગહિતં વિરૂપેકસેસનયેન. આલોચનસભાવતાય વા પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સવનકિરિયાયપિ દસ્સનસઙ્ખેપસબ્ભાવતો ‘‘દસ્સનાય’’ઇચ્ચેવ વુત્તન્તિ આહ ‘‘એતેસુ યં કિઞ્ચિ દસ્સનાય ગચ્છન્તિયા’’તિ. યત્થ ઠિતાતિ એવં ગન્ત્વા યસ્મિં પદેસે ઠિતા.

નનુ ચ સયંનચ્ચનાદીસુ પાચિત્તિયં પાળિયં ન વુત્તં, અથ કથં ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્ત’’ન્તિ, ઇમિના પાળિયં અવુત્તેપિ અટ્ઠકથાપમાણેન ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનીતિ પન માતિકાગતપાચિત્તિયસ્સેવ વસેન વુત્તં, સબ્બેસં વસેન પન છસમુટ્ઠાનન્તિ ગહેતબ્બં. ‘‘આરામે ઠત્વા’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં સેસઇરિયાપથેહિ યુત્તાય પસ્સન્તિયા અનાપત્તિયા ઇચ્છિતબ્બત્તા. ઇતરથા હિ નિસિન્નાપિ પસ્સિતું ન લભેય્ય. ‘‘પસ્સિસ્સામી’’તિ વિહારતો વિહારં ગચ્છન્તિયા આપત્તિયેવ. આસનસાલાય નિસિન્ના પસ્સતિ, અનાપત્તિ, ‘‘પસ્સિસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠહિત્વા ગચ્છન્તિયા આપત્તિ. વીથિયં ઠત્વા ગીવં પરિવત્તેત્વા પસ્સન્તિયાપિ આપત્તિયેવ. ભિક્ખુસ્સાપિ એસેવ નયો, આપત્તિભેદોવ નાનં.

નચ્ચગીતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

લસુણવગ્ગો પઠમો.