૩. એકગામન્તરગમનસિક્ખાપદવણ્ણના

અઞ્ઞો ગામો ગામન્તરં. નદિપારન્તિ નદિયા પારિમતીરં. ‘‘ગામન્તરં ગચ્છેય્યા’’તિ (પાચિ. ૬૮૭, ૬૯૧) વુત્તત્તા અઞ્ઞસ્મિં ગામેયેવ આપત્તિ, ન સકગામેતિ આહ ‘‘સકગામતો તાવા’’તિઆદિ. પરિક્ખેપે વા ઉપચારે વા અતિક્કન્તેતિ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપે વા અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાને વા અતિક્કન્તે. દુતિયેન અતિક્કન્તમત્તેતિ દુતિયેન પાદેન ઇતરસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપે વા ઉપચારે વા અતિક્કન્તમત્તે. યેસુ પન પોત્થકેસુ ‘‘એકેન પાદેન ઇતરસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપે વા અતિક્કન્તે, ઉપચારે વા ઓક્કન્તે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયેન અતિક્કન્તમત્તે, ઓક્કન્તમત્તે વા સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, તત્થ ‘‘ઓક્કન્તે, ઓક્કન્તમત્તે વા’’તિ એતાનિ દ્વે પદાનિ પાળિયા વિરુજ્ઝન્તિ. ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કામેન્તિયા’’તિ (પાચિ. ૬૯૨) હિ પાળિ. તથા સમન્તપાસાદિકાયપિ વિરુજ્ઝન્તિ. તત્થ હિ –

‘‘પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં એકેન પાદેન અતિક્કમતિ, થુલ્લચ્ચયં. દુતિયેન અતિક્કન્તમત્તે સઙ્ઘાદિસેસો. અપિચેત્થ સકગામતો…પે… એકેન પાદેન ઇતરસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપે વા ઉપચારેવા અતિક્કન્તમત્તે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયેન અતિક્કન્તમત્તે સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ –

વુત્તં. ‘‘પઠમં પાદં અતિક્કામેન્તિયા’’તિઆદિવચનતો (પાચિ. ૬૯૨) પદસા ગમનમેવ ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘પદસા પવિસન્તિયા આપત્તી’’તિ. ઇમિના સચેપિ હત્થિપિટ્ઠિઆદીહિ વા ઇદ્ધિયા વા પવિસતિ, વટ્ટતિયેવાતિ દસ્સેતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાય (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૯૨) વુત્તોતિ અધિપ્પાયો.

નદિપારગમને વુત્તલક્ખણાય નદિયાતિ ‘‘નદી નામ તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેત્વા યત્થ કત્થચિ ઉત્તરન્તિયા અન્તરવાસકો તેમિયતી’’તિ (પાચિ. ૬૯૨) નદિપારગમનવિભઙ્ગે વુત્તલક્ખણાય નદિયા. નદિપારગમનવિભઙ્ગો હિ ઇધ નદિપારગમનસદ્દેન વુત્તો. પુન ઓરિમતીરમેવ પચ્ચુત્તરન્તિયા વાતિ પરતીરં ગન્તુકામતાય ઓતિણ્ણત્તા વુત્તં. ઇતરિસ્સા પન અયં પક્કન્તટ્ઠાને ઠિતા હોતિ, તસ્મા પરતીરં ગચ્છન્તિયા અનાપત્તિ. સચે સજ્ઝાયં વા પધાનં વા અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ કમ્મં કુરુમાના ‘‘પુરે અરુણેયેવ દુતિયિકાય સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૯૨) આભોગં કરોતિ, અજાનન્તિયા એવ તસ્સા અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, અનાપત્તીતિ આહ ‘‘પુરે અરુણેયેવા’’તિઆદિ. અથ પન ‘‘યાવ અરુણુગ્ગમના ઇધેવ ભવિસ્સામી’’તિ વા અનાભોગેન વા વિહારસ્સ એકદેસે અચ્છતિ, દુતિયિકાય હત્થપાસં ન ઓતરતિ, અરુણુગ્ગમને સઙ્ઘાદિસેસો. હત્થપાસોયેવ હિ ઇધ પમાણં. હત્થપાસાતિક્કમે એકગબ્ભોપિ ન રક્ખતિ. તેનાહ ‘‘એકગબ્ભે…પે… આપત્તી’’તિ.

દસ્સનૂપચારં વા સવનૂપચારં વાતિ એત્થ દસ્સનૂપચારો નામ યત્થ ઠિતં દુતિયિકા પસ્સતિ. સવનૂપચારો નામ યત્થ ઠિતા મગ્ગમૂળ્હસદ્દેન વિય, ધમ્મસ્સવનારોચનસદ્દેન વિય ચ ‘‘અય્યે’’તિ સદ્દાયન્તિયા સદ્દં સુણાતિ. તસ્માતિ યસ્મા ઓહીયનં નામ દસ્સનૂપચારસવનૂપચારાનમઞ્ઞતરસ્સ વિજહનં, તસ્મા. અન્તોગામે પન ઓહીયનં વટ્ટતીતિ આહ ‘‘ઇન્દખીલાતિક્કમતો પટ્ઠાયા’’તિ આદિ. તત્થ ઇન્દખીલાતિક્કમતોતિ ઉમ્મારાતિક્કમતો. બહિગામેતિ ગામસ્સ બહિપદેસે. મગ્ગમૂળ્હા ઉચ્ચાસદ્દં કરોન્તીતિ આહ ‘‘મગ્ગમૂળ્હસદ્દેન વિયા’’તિ. મગ્ગમૂળ્હં અવ્હાયન્તસ્સ સદ્દેન વિયાતિપિ વદન્તિ. સદ્દાયન્તિયાતિ સદ્દં કરોન્તિયા. ‘‘સદ્દસ્સવનાતિક્કમે આપત્તિયેવા’’તિ ઇમિના દસ્સનૂપચારો એવરૂપે સવનૂપચારે વિજહિતે ન રક્ખતિ, જહિતમત્તેવ આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સાતિ દસ્સેતિ.

મગ્ગં ગચ્છન્તીતિ એકમગ્ગં ગચ્છન્તિ. સચે પુરિમાયો અઞ્ઞેન મગ્ગેન ગચ્છન્તિ, પક્કન્તા નામ હોન્તિ, અનાપત્તિયેવ. દ્વિન્નં ગચ્છન્તીનં એકા અનુબન્ધિતું અસક્કોન્તી ‘‘ગચ્છતુ અય’’ન્તિ ઓહીયતિ, ઇતરાપિ ‘‘ઓહીયતુ અય’’ન્તિ ગચ્છતિ, દ્વિન્નમ્પિ આપત્તિ. સચે પન ગચ્છન્તીસુ પુરિમાપિ અઞ્ઞં મગ્ગં ગણ્હાતિ, પચ્છિમાપિ અઞ્ઞં, એકા એકિસ્સા પક્કન્તટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તિ.

‘‘સઙ્ઘાદિસેસા ચતુરો’’તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૭૯) અયં પઞ્હો અરુણુગ્ગમને ગામન્તરપરિયાપન્નં નદિપારં ઓક્કન્તભિક્ખુનિં સન્ધાય વુત્તો. સા હિ સકગામતો પચ્ચૂસસમયે નિક્ખમિત્વા અરુણુગ્ગમનકાલે વુત્તપ્પકારં નદિપારં ઓક્કન્તમત્તાવ રત્તિવિપ્પવાસગામન્તરનદિપારગમનગણમ્હાઓહીયનલક્ખણે એકપ્પહારેનેવ ચતુરો સઙ્ઘાદિસેસે આપજ્જતિ.

પક્ખસઙ્કન્તાય વાતિ તિત્થાયતનં સઙ્કન્તાય. અનન્તરાયેનાતિ હત્થિમોચનાદિઅન્તરાયં વિના.

એકગામન્તરગમનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.