૧. પચ્ચયચતુક્કવણ્ણના

અવિજ્જં અઙ્ગં અગ્ગહેત્વા તતો પરં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારો’’તિઆદીનિ પચ્ચયસહિતાનિ પચ્ચયુપ્પન્નાનિ અઙ્ગભાવેન વુત્તાનીતિ આહ ‘‘ન, તસ્સ અનઙ્ગત્તા’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા નિદ્દેસે (વિભ. ૨૨૬) ‘‘તત્થ કતમા અવિજ્જા’’તિ અવિજ્જં વિસું વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘તત્થ કતમો અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારો’’તિઆદિના તંતંપચ્ચયવન્તો સઙ્ખારાદયો વિસ્સજ્જિતાતિ. તીસુ પકારેસુ પઠમપઠમવારો દુતિયવારાદીસુ પવિસન્તો પચ્ચયવિસેસાદિસબ્બનાનત્તસાધારણત્તા તે વારવિસેસે ગણ્હાતીતિ ‘‘સબ્બસઙ્ગાહકો’’તિ વુત્તો. પઠમવારો એવ હિ ન કેવલં છટ્ઠાયતનમેવ, અથ ખો નામઞ્ચ ફસ્સસ્સ પચ્ચયો, નામં વા ન કેવલં છટ્ઠાયતનસ્સેવ, અથ ખો ફસ્સસ્સાપીતિ પચ્ચયવિસેસદસ્સનત્થં, યેન અત્થવિસેસેન મહાનિદાનસુત્તદેસના પવત્તા, તંદસ્સનત્થઞ્ચ છટ્ઠાયતનઙ્ગં પરિહાપેત્વા વુત્તોતિ તસ્સ દુતિયવારે ચ પવેસો વુત્તો, ન સબ્બઙ્ગસમોરોધતો.

યત્થાતિ વારચતુક્કે એકેકવારે ચ. અઞ્ઞથાતિ સુત્તન્તભાજનીયતો અઞ્ઞથા સઙ્ખારોતિ વુત્તં. અવુત્તન્તિ ‘‘રૂપં સળાયતન’’ન્તિ, તેસુપિ ચ વારેસુ ચતૂસુપિ સોકાદયો અવુત્તા સુત્તન્તભાજનીયેસુ વુત્તા. તત્થ ચ વુત્તમેવ ઇધ ‘‘છટ્ઠાયતન’’ન્તિ અઞ્ઞથા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બટ્ઠાનસાધારણતોતિ વુત્તનયેન સબ્બવારસાધારણતો, સબ્બવિઞ્ઞાણપવત્તિટ્ઠાનભવસાધારણતો વા. વિના અભાવેન વિઞ્ઞાણસ્સ ખન્ધત્તયમ્પિ સમાનં ફલં પચ્ચયો ચાતિ આહ ‘‘અવિસેસેના’’તિ. ‘‘તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪; સં. નિ. ૨.૪૩) વચનતો પન વિઞ્ઞાણં ફસ્સસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ તસ્સ ફસ્સો વિસિટ્ઠં ફલં, સતિપિ પચ્ચયસમ્પયુત્તાનં આહારપચ્ચયભાવે મનોસઞ્ચેતનાય વિઞ્ઞાણાહરણં વિસિટ્ઠં કિચ્ચન્તિ સઙ્ખારો ચસ્સ વિસિટ્ઠો પચ્ચયો. અચિત્તક્ખણમત્તાનીતિ ચિત્તક્ખણપ્પમાણરહિતાનિ. તસ્સત્થોતિ તસ્સ વુત્તસ્સ અવિજ્જાદિકસ્સ અત્થો સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

હેતુકાદીનીતિ એત્થ યસ્મિં ચતુક્કે હેતુક-સદ્દો વુત્તો, તં હેતુક-સદ્દસહચરિતત્તા ‘‘હેતુક’’ન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. હેતુ-સદ્દો ગતિસૂચકો અવિગતતા ચ વિગતતાનિવારણવસેન ગતિ એવ હોતીતિ હેતુકચતુક્કં અવિગતપચ્ચયવસેન વુત્તન્તિ વુત્તં.

તિધા ચતુધા પઞ્ચધા વાતિ વા-સદ્દો ‘‘છધા વા’’તિપિ વિકપ્પેતીતિ દટ્ઠબ્બો. સમાધિ હિ સાધારણેહિ તીહિ ઝાનિન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયેહિ ચ પચ્ચયોતિ. ઉપાદાનં ભવસ્સ મગ્ગપચ્ચયેન ચાતિ સત્તધાતિ કામુપાદાનવજ્જાનં વસેન વદતિ. કામુપાદાનં પન યથા ભવસ્સ પચ્ચયો હોતિ, સો પકારો તણ્હાયં વુત્તો એવાતિ ન વુત્તો.

ઇમસ્મિં ચતુક્કે સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયા હોન્તીતિ વચનવસેનાતિ અધિપ્પાયો. અત્થો હિ ન કત્થચિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ યથાસકેહિ પચ્ચયો ન હોતિ, સહજાતપચ્ચયવસેનેવ પન ઇમસ્સ ચતુક્કસ્સ વુત્તત્તા સોયેવેત્થ હોતીતિ વદન્તિ. પઠમવારોતિ પઠમચતુક્કોતિ એવં વત્તબ્બં. ભવાદીનં તથા અભાવન્તિ યદિ સહજાતપચ્ચયવસેનેવ પઠમચતુક્કો વુત્તો, ભવો જાતિયા, જાતિ ચ મરણસ્સ સહજાતપચ્ચયો ન હોતીતિ યથા અવિગતચતુક્કાદીસુ ‘‘ભવપચ્ચયા જાતિ ભવહેતુકા’’તિઆદિ ન વુત્તં ભવાદીનં અવિગતાદિપચ્ચયતાય અભાવતો, એવમિધાપિ ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં સિયા. પચ્ચયવચનમેવ હિ તેસં સહજાતસૂચકં આપન્નં અવિગતચતુક્કાદીસુ વિય ઇધ પચ્ચયવિસેસસૂચકસ્સ વચનન્તરસ્સ અભાવા, ન ચ તં ન વુત્તં, ન ચ ભવાદયો સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા ન સહજાતપચ્ચયવસેનેવાયં ચતુક્કો વુત્તો. સેસપચ્ચયાનઞ્ચ સમ્ભવન્તિ ઇદં ‘‘ભવાદીન’’ન્તિ એતેન સહ અયોજેત્વા સામઞ્ઞેન અવિજ્જાદીનં સહજાતેન સહ સેસપચ્ચયભાવાનઞ્ચ સમ્ભવં સન્ધાય વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – પચ્ચયવિસેસસૂચકસ્સ વચનન્તરસ્સ અભાવા સહજાતતો અઞ્ઞે પચ્ચયભાવા અવિજ્જાદીનં ન સમ્ભવન્તીતિ સહજાતપચ્ચયવસેનેવાયં ચતુક્કો આરદ્ધોતિ વુચ્ચેય્ય, ન ચ તે ન સમ્ભવન્તિ, તસ્મા નાયં તથા આરદ્ધોતિ.

‘‘મહાનિદાનસુત્તન્તે એકાદસઙ્ગિકો પટિચ્ચસમુપ્પાદો વુત્તો’’તિ વુત્તં, તત્થ પન ‘‘નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામપચ્ચયા ફસ્સો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૯૭) દ્વિક્ખત્તું આગતે નામરૂપે એકધા ગહિતે નવઙ્ગિકો, દ્વિધા ગહિતે દસઙ્ગિકો વુત્તો, અઞ્ઞત્થ પન વુત્તેસુ અવિજ્જાસઙ્ખારેસુ અદ્ધત્તયદસ્સનત્થં યોજિયમાનેસુ એકાદસઙ્ગિકો હોતીતિ કત્વા એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. મહાનિદાનસુત્તન્તદેસનાય પરિગ્ગહત્થન્તિ તત્થ હિ ચક્ખાયતનાદીનિ વિય રૂપે છટ્ઠાયતનઞ્ચ નામે અન્તોગધં કત્વા ફસ્સસ્સ નિરવસેસરૂપપચ્ચયં વિય નિરવસેસનામપચ્ચયઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ વુત્તં, એવમિધાપિ તત્થ દસ્સિતવિસેસદસ્સનેન તંદેસનાપરિગ્ગહત્થં એકચિત્તક્ખણિકે પટિચ્ચસમુપ્પાદે છટ્ઠાયતનં નામન્તોગધં કત્વા ‘‘નામપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ વુત્તન્તિ અત્થો.

રૂપપ્પવત્તિદેસં સન્ધાય દેસિતત્તા ‘‘ઇમસ્સા’’તિ વચનસેસો, ન પુરિમાનન્તિ, તેનેવ ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિમાહ.

યોનિવસેન ઓપપાતિકાનન્તિ ચેત્થ સંસેદજયોનિકાપિ પરિપુણ્ણાયતનભાવેન ઓપપાતિકસઙ્ગહં કત્વા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. પધાનાય વા યોનિયા સબ્બપરિપુણ્ણાયતનયોનિં દસ્સેતું ‘‘ઓપપાતિકાન’’ન્તિ વુત્તં. એવં સઙ્ગહનિદસ્સનવસેનેવ હિ ધમ્મહદયવિભઙ્ગેપિ (વિભ. ૧૦૦૯) ‘‘ઓપપાતિકાનં પેતાન’’ન્તિઆદિના ઓપપાતિકગ્ગહણમેવ કતં, ન સંસેદજગ્ગહણન્તિ. એકચિત્તક્ખણે છહાયતનેહિ ફસ્સસ્સ પવત્તિ નત્થિ, ન ચેકસ્સ અકુસલફસ્સસ્સ છટ્ઠાયતનવજ્જં આયતનં સમાનક્ખણે પવત્તમાનં પચ્ચયભૂતં અત્થિ, આરમ્મણપચ્ચયો ચેત્થ પવત્તકો ન હોતીતિ ન ગય્હતિ, તસ્મા ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘યસ્મા પનેસો’’તિઆદિમાહ.

પુરિમયોનિદ્વયે સમ્ભવન્તમ્પિ કેસઞ્ચિ સળાયતનં કલલાદિકાલે ન સમ્ભવતીતિ ‘‘સદા અસમ્ભવતો’’તિ આહ. પચ્છિમયોનિદ્વયે પન યેસં સમ્ભવતિ, તેસં સદા સમ્ભવતીતિ. ઇતોતિ ઇમસ્મા ચતુક્કતો, નયતો વા, યો વિસેસો.

પચ્ચયચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.