૨. હેતુચતુક્કવણ્ણના

૨૪૪. જાતિક્ખણમત્તે એવ અભાવતોતિ તતો ઉદ્ધં ભાવતોતિ અત્થો. અવિગતપચ્ચયનિયમાભાવતો ભવે ઉપાદાનહેતુકગ્ગહણં ન કતં, અભાવતો અવિગતપચ્ચયસ્સ જાતિઆદીસુ ભવહેતુકાદિગ્ગહણં ન કતન્તિ યોજેતબ્બં. યથા પન યાવ વત્થુ, તાવ અનુપલબ્ભમાનસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ અવિગતપચ્ચયો હોતિ વિઞ્ઞાણતો ઉદ્ધં પવત્તનકમ્પિ, એવં ઉપાદાનં ભવસઙ્ગહિતાનં જાતિઆદીનં, ભવો ચ જાતિયા અવિગતપચ્ચયો સિયા. અથ ન સિયા, સઙ્ખારક્ખન્ધે જાતિઆદીનં સઙ્ગહિતત્તા વિઞ્ઞાણં નામસ્સ, નામઞ્ચ અતક્ખણિકસમ્ભવા છટ્ઠાયતનસ્સ અવિગતપચ્ચયો ન સિયાતિ ઇધ વિય તત્થાપિ હેતુકગ્ગહણં ન કત્તબ્બં સિયા, તસ્મા યાવ ઉપાદાનં, તાવ જાતિઆદીનં અનુપલબ્ભો, જાતિક્ખણમત્તે એવ ભવસ્સ અભાવો ચ કારણન્તિ ન સક્કા કાતું. સઙ્ખતલક્ખણાનં પન જાતિઆદીનં અસભાવધમ્માનં ભવેન સઙ્ગહિતત્તા અસભાવધમ્મસ્સ ચ પરમત્થતો ભવન્તરસ્સ અભાવતો હેતુઆદિપચ્ચયા ન સન્તીતિ ભવસ્સ ઉપાદાનં ન નિયમેન અવિગતપચ્ચયો, ભવો પન જાતિયા, જાતિ જરામરણસ્સ નેવ અવિગતપચ્ચયોતિ અવિગતપચ્ચયનિયમાભાવતો અભાવતો ચ અવિગતપચ્ચયસ્સ ભવાદીસુ હેતુકગ્ગહણં ન કતન્તિ યુત્તં.

નનુ એવં ‘‘નામં વિઞ્ઞાણહેતુકં છટ્ઠાયતનં નામહેતુક’’ન્તિ વચનં ન વત્તબ્બં. ન હિ નામસઙ્ગહિતાનં જાતિઆદીનં અવિગતપચ્ચયો અઞ્ઞસ્સ અવિગતપચ્ચયભાવો ચ અત્થિ અસભાવધમ્મત્તાતિ? ન, તેસં નામેન અસઙ્ગહિતત્તા. નમનકિચ્ચપરિચ્છિન્નઞ્હિ નામં, તઞ્ચ કિચ્ચં સભાવધમ્માનમેવ હોતીતિ સભાવધમ્મભૂતા એવ તયો ખન્ધા ‘‘નામ’’ન્તિ વુત્તા, તસ્મા તત્થ હેતુકગ્ગહણં યુત્તં, ઇધ પન ભવતીતિ ભવો, ન ચ જાતિઆદીનિ ન ભવન્તિ ‘‘ભવપચ્ચયા જાતિ સમ્ભવતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સમ્ભવતી’’તિ યોજનતો, તસ્મા સઙ્ખરણતો સઙ્ખારે વિય ભવનતો ભવે જાતિઆદીનિ સઙ્ગહિતાનીતિ નિયમાભાવાભાવેહિ યથાવુત્તેહિ હેતુકગ્ગહણં ન કતન્તિ.

કેચિ પનાતિઆદિના રેવતત્થેરમતં વદતિ. અરૂપક્ખન્ધા હિ ઇધ ભવોતિ આગતા. વુત્તઞ્હિ ‘‘તત્થ કતમો ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ઠપેત્વા ઉપાદાનં વેદનાક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ (વિભ. ૨૪૯).

‘‘વત્તબ્બપદેસાભાવતો’’તિ વુત્તં, સતિપિ પન પદેસે ઉપાદાનં વિય સભાવાનિ જાતિઆદીનિ ન હોન્તીતિ ઠપેતબ્બસ્સ ભાવન્તરસ્સ અભાવતો એવ ઠપનં ન કાતબ્બન્તિ યુત્તં. જાયમાનાનં પન જાતિ, જાતાનઞ્ચ જરામરણન્તિ ‘‘ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ (વિભ. ૨૨૫) વુત્તં. યથા પન ‘‘નામપચ્ચયા ફસ્સોતિ તત્થ કતમં નામં? ઠપેત્વા ફસ્સં વેદનાક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. ઇદં વુચ્ચતિ નામ’’ન્તિ (વિભ. ૨૫૯), ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ અત્થિ નામં અત્થિ રૂપં. તત્થ કતમં નામં? વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધો. ઇદં વુચ્ચતિ નામં. તત્થ કતમં રૂપં? ચત્તારો મહાભૂતા યઞ્ચ રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ વત્તતિ, ઇદં વુચ્ચતિ રૂપ’’ન્તિ (વિભ. ૨૬૧) ચ યં નામરૂપઞ્ચ ફસ્સસ્સ સળાયતનસ્સ પચ્ચયો, તસ્સ વત્તબ્બપદેસો નિદ્દિટ્ઠો, એવં યો ભવો જાતિયા પચ્ચયો, તસ્સપિ ઠપેતબ્બગહેતબ્બવિસેસે સતિ ન સક્કા વત્તબ્બપદેસો નત્થીતિ વત્તુન્તિ.

હેતુચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.