૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૨૪૩. પથવીઆકાસા વિય પટિચ્ચસમુપ્પાદો મહાપત્થટવિત્થારિતાનં અત્થાનં પરિકપ્પવસેન કથિતો. તઞ્હિ અપત્થટં અવિત્થતઞ્ચ પથવિં આકાસઞ્ચ પત્થરન્તો વિત્થારયન્તો વિય ચ એકેકચિત્તાવરુદ્ધં અકત્વા સબ્બસત્તસબ્બચિત્તસાધારણવસેન પત્થટવિત્થતં કત્વા સુત્તન્તભાજનીયેન ભગવા દસ્સેતિ. તત્થ નાનાચિત્તવસેનાતિ અસહજાતાનં સહજાતાનઞ્ચ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાનં નાનાચિત્તગતાનં દસ્સિતભાવં સન્ધાય વુત્તં. નવ મૂલપદાનિ એતેસન્તિ નવમૂલપદા, નયા. ‘‘એકેકેન નયેન ચતુન્નં ચતુન્નં વારાનં સઙ્ગહિતત્તા’’તિ વુત્તં, એત્થ ‘‘એકેકેન ચતુક્કેના’’તિ વત્તબ્બં. નયચતુક્કવારા હિ એત્થ વવત્થિતા દસ્સિતાનં ચતુક્કાનં નયભાવાતિ.

૧. પચ્ચયચતુક્કવણ્ણના

અવિજ્જં અઙ્ગં અગ્ગહેત્વા તતો પરં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારો’’તિઆદીનિ પચ્ચયસહિતાનિ પચ્ચયુપ્પન્નાનિ અઙ્ગભાવેન વુત્તાનીતિ આહ ‘‘ન, તસ્સ અનઙ્ગત્તા’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા નિદ્દેસે (વિભ. ૨૨૬) ‘‘તત્થ કતમા અવિજ્જા’’તિ અવિજ્જં વિસું વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘તત્થ કતમો અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારો’’તિઆદિના તંતંપચ્ચયવન્તો સઙ્ખારાદયો વિસ્સજ્જિતાતિ. તીસુ પકારેસુ પઠમપઠમવારો દુતિયવારાદીસુ પવિસન્તો પચ્ચયવિસેસાદિસબ્બનાનત્તસાધારણત્તા તે વારવિસેસે ગણ્હાતીતિ ‘‘સબ્બસઙ્ગાહકો’’તિ વુત્તો. પઠમવારો એવ હિ ન કેવલં છટ્ઠાયતનમેવ, અથ ખો નામઞ્ચ ફસ્સસ્સ પચ્ચયો, નામં વા ન કેવલં છટ્ઠાયતનસ્સેવ, અથ ખો ફસ્સસ્સાપીતિ પચ્ચયવિસેસદસ્સનત્થં, યેન અત્થવિસેસેન મહાનિદાનસુત્તદેસના પવત્તા, તંદસ્સનત્થઞ્ચ છટ્ઠાયતનઙ્ગં પરિહાપેત્વા વુત્તોતિ તસ્સ દુતિયવારે ચ પવેસો વુત્તો, ન સબ્બઙ્ગસમોરોધતો.

યત્થાતિ વારચતુક્કે એકેકવારે ચ. અઞ્ઞથાતિ સુત્તન્તભાજનીયતો અઞ્ઞથા સઙ્ખારોતિ વુત્તં. અવુત્તન્તિ ‘‘રૂપં સળાયતન’’ન્તિ, તેસુપિ ચ વારેસુ ચતૂસુપિ સોકાદયો અવુત્તા સુત્તન્તભાજનીયેસુ વુત્તા. તત્થ ચ વુત્તમેવ ઇધ ‘‘છટ્ઠાયતન’’ન્તિ અઞ્ઞથા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બટ્ઠાનસાધારણતોતિ વુત્તનયેન સબ્બવારસાધારણતો, સબ્બવિઞ્ઞાણપવત્તિટ્ઠાનભવસાધારણતો વા. વિના અભાવેન વિઞ્ઞાણસ્સ ખન્ધત્તયમ્પિ સમાનં ફલં પચ્ચયો ચાતિ આહ ‘‘અવિસેસેના’’તિ. ‘‘તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪; સં. નિ. ૨.૪૩) વચનતો પન વિઞ્ઞાણં ફસ્સસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ તસ્સ ફસ્સો વિસિટ્ઠં ફલં, સતિપિ પચ્ચયસમ્પયુત્તાનં આહારપચ્ચયભાવે મનોસઞ્ચેતનાય વિઞ્ઞાણાહરણં વિસિટ્ઠં કિચ્ચન્તિ સઙ્ખારો ચસ્સ વિસિટ્ઠો પચ્ચયો. અચિત્તક્ખણમત્તાનીતિ ચિત્તક્ખણપ્પમાણરહિતાનિ. તસ્સત્થોતિ તસ્સ વુત્તસ્સ અવિજ્જાદિકસ્સ અત્થો સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

હેતુકાદીનીતિ એત્થ યસ્મિં ચતુક્કે હેતુક-સદ્દો વુત્તો, તં હેતુક-સદ્દસહચરિતત્તા ‘‘હેતુક’’ન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. હેતુ-સદ્દો ગતિસૂચકો અવિગતતા ચ વિગતતાનિવારણવસેન ગતિ એવ હોતીતિ હેતુકચતુક્કં અવિગતપચ્ચયવસેન વુત્તન્તિ વુત્તં.

તિધા ચતુધા પઞ્ચધા વાતિ વા-સદ્દો ‘‘છધા વા’’તિપિ વિકપ્પેતીતિ દટ્ઠબ્બો. સમાધિ હિ સાધારણેહિ તીહિ ઝાનિન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયેહિ ચ પચ્ચયોતિ. ઉપાદાનં ભવસ્સ મગ્ગપચ્ચયેન ચાતિ સત્તધાતિ કામુપાદાનવજ્જાનં વસેન વદતિ. કામુપાદાનં પન યથા ભવસ્સ પચ્ચયો હોતિ, સો પકારો તણ્હાયં વુત્તો એવાતિ ન વુત્તો.

ઇમસ્મિં ચતુક્કે સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયા હોન્તીતિ વચનવસેનાતિ અધિપ્પાયો. અત્થો હિ ન કત્થચિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ યથાસકેહિ પચ્ચયો ન હોતિ, સહજાતપચ્ચયવસેનેવ પન ઇમસ્સ ચતુક્કસ્સ વુત્તત્તા સોયેવેત્થ હોતીતિ વદન્તિ. પઠમવારોતિ પઠમચતુક્કોતિ એવં વત્તબ્બં. ભવાદીનં તથા અભાવન્તિ યદિ સહજાતપચ્ચયવસેનેવ પઠમચતુક્કો વુત્તો, ભવો જાતિયા, જાતિ ચ મરણસ્સ સહજાતપચ્ચયો ન હોતીતિ યથા અવિગતચતુક્કાદીસુ ‘‘ભવપચ્ચયા જાતિ ભવહેતુકા’’તિઆદિ ન વુત્તં ભવાદીનં અવિગતાદિપચ્ચયતાય અભાવતો, એવમિધાપિ ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં સિયા. પચ્ચયવચનમેવ હિ તેસં સહજાતસૂચકં આપન્નં અવિગતચતુક્કાદીસુ વિય ઇધ પચ્ચયવિસેસસૂચકસ્સ વચનન્તરસ્સ અભાવા, ન ચ તં ન વુત્તં, ન ચ ભવાદયો સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા ન સહજાતપચ્ચયવસેનેવાયં ચતુક્કો વુત્તો. સેસપચ્ચયાનઞ્ચ સમ્ભવન્તિ ઇદં ‘‘ભવાદીન’’ન્તિ એતેન સહ અયોજેત્વા સામઞ્ઞેન અવિજ્જાદીનં સહજાતેન સહ સેસપચ્ચયભાવાનઞ્ચ સમ્ભવં સન્ધાય વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – પચ્ચયવિસેસસૂચકસ્સ વચનન્તરસ્સ અભાવા સહજાતતો અઞ્ઞે પચ્ચયભાવા અવિજ્જાદીનં ન સમ્ભવન્તીતિ સહજાતપચ્ચયવસેનેવાયં ચતુક્કો આરદ્ધોતિ વુચ્ચેય્ય, ન ચ તે ન સમ્ભવન્તિ, તસ્મા નાયં તથા આરદ્ધોતિ.

‘‘મહાનિદાનસુત્તન્તે એકાદસઙ્ગિકો પટિચ્ચસમુપ્પાદો વુત્તો’’તિ વુત્તં, તત્થ પન ‘‘નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામપચ્ચયા ફસ્સો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૯૭) દ્વિક્ખત્તું આગતે નામરૂપે એકધા ગહિતે નવઙ્ગિકો, દ્વિધા ગહિતે દસઙ્ગિકો વુત્તો, અઞ્ઞત્થ પન વુત્તેસુ અવિજ્જાસઙ્ખારેસુ અદ્ધત્તયદસ્સનત્થં યોજિયમાનેસુ એકાદસઙ્ગિકો હોતીતિ કત્વા એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. મહાનિદાનસુત્તન્તદેસનાય પરિગ્ગહત્થન્તિ તત્થ હિ ચક્ખાયતનાદીનિ વિય રૂપે છટ્ઠાયતનઞ્ચ નામે અન્તોગધં કત્વા ફસ્સસ્સ નિરવસેસરૂપપચ્ચયં વિય નિરવસેસનામપચ્ચયઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ વુત્તં, એવમિધાપિ તત્થ દસ્સિતવિસેસદસ્સનેન તંદેસનાપરિગ્ગહત્થં એકચિત્તક્ખણિકે પટિચ્ચસમુપ્પાદે છટ્ઠાયતનં નામન્તોગધં કત્વા ‘‘નામપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ વુત્તન્તિ અત્થો.

રૂપપ્પવત્તિદેસં સન્ધાય દેસિતત્તા ‘‘ઇમસ્સા’’તિ વચનસેસો, ન પુરિમાનન્તિ, તેનેવ ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિમાહ.

યોનિવસેન ઓપપાતિકાનન્તિ ચેત્થ સંસેદજયોનિકાપિ પરિપુણ્ણાયતનભાવેન ઓપપાતિકસઙ્ગહં કત્વા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. પધાનાય વા યોનિયા સબ્બપરિપુણ્ણાયતનયોનિં દસ્સેતું ‘‘ઓપપાતિકાન’’ન્તિ વુત્તં. એવં સઙ્ગહનિદસ્સનવસેનેવ હિ ધમ્મહદયવિભઙ્ગેપિ (વિભ. ૧૦૦૯) ‘‘ઓપપાતિકાનં પેતાન’’ન્તિઆદિના ઓપપાતિકગ્ગહણમેવ કતં, ન સંસેદજગ્ગહણન્તિ. એકચિત્તક્ખણે છહાયતનેહિ ફસ્સસ્સ પવત્તિ નત્થિ, ન ચેકસ્સ અકુસલફસ્સસ્સ છટ્ઠાયતનવજ્જં આયતનં સમાનક્ખણે પવત્તમાનં પચ્ચયભૂતં અત્થિ, આરમ્મણપચ્ચયો ચેત્થ પવત્તકો ન હોતીતિ ન ગય્હતિ, તસ્મા ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘યસ્મા પનેસો’’તિઆદિમાહ.

પુરિમયોનિદ્વયે સમ્ભવન્તમ્પિ કેસઞ્ચિ સળાયતનં કલલાદિકાલે ન સમ્ભવતીતિ ‘‘સદા અસમ્ભવતો’’તિ આહ. પચ્છિમયોનિદ્વયે પન યેસં સમ્ભવતિ, તેસં સદા સમ્ભવતીતિ. ઇતોતિ ઇમસ્મા ચતુક્કતો, નયતો વા, યો વિસેસો.

પચ્ચયચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. હેતુચતુક્કવણ્ણના

૨૪૪. જાતિક્ખણમત્તે એવ અભાવતોતિ તતો ઉદ્ધં ભાવતોતિ અત્થો. અવિગતપચ્ચયનિયમાભાવતો ભવે ઉપાદાનહેતુકગ્ગહણં ન કતં, અભાવતો અવિગતપચ્ચયસ્સ જાતિઆદીસુ ભવહેતુકાદિગ્ગહણં ન કતન્તિ યોજેતબ્બં. યથા પન યાવ વત્થુ, તાવ અનુપલબ્ભમાનસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ અવિગતપચ્ચયો હોતિ વિઞ્ઞાણતો ઉદ્ધં પવત્તનકમ્પિ, એવં ઉપાદાનં ભવસઙ્ગહિતાનં જાતિઆદીનં, ભવો ચ જાતિયા અવિગતપચ્ચયો સિયા. અથ ન સિયા, સઙ્ખારક્ખન્ધે જાતિઆદીનં સઙ્ગહિતત્તા વિઞ્ઞાણં નામસ્સ, નામઞ્ચ અતક્ખણિકસમ્ભવા છટ્ઠાયતનસ્સ અવિગતપચ્ચયો ન સિયાતિ ઇધ વિય તત્થાપિ હેતુકગ્ગહણં ન કત્તબ્બં સિયા, તસ્મા યાવ ઉપાદાનં, તાવ જાતિઆદીનં અનુપલબ્ભો, જાતિક્ખણમત્તે એવ ભવસ્સ અભાવો ચ કારણન્તિ ન સક્કા કાતું. સઙ્ખતલક્ખણાનં પન જાતિઆદીનં અસભાવધમ્માનં ભવેન સઙ્ગહિતત્તા અસભાવધમ્મસ્સ ચ પરમત્થતો ભવન્તરસ્સ અભાવતો હેતુઆદિપચ્ચયા ન સન્તીતિ ભવસ્સ ઉપાદાનં ન નિયમેન અવિગતપચ્ચયો, ભવો પન જાતિયા, જાતિ જરામરણસ્સ નેવ અવિગતપચ્ચયોતિ અવિગતપચ્ચયનિયમાભાવતો અભાવતો ચ અવિગતપચ્ચયસ્સ ભવાદીસુ હેતુકગ્ગહણં ન કતન્તિ યુત્તં.

નનુ એવં ‘‘નામં વિઞ્ઞાણહેતુકં છટ્ઠાયતનં નામહેતુક’’ન્તિ વચનં ન વત્તબ્બં. ન હિ નામસઙ્ગહિતાનં જાતિઆદીનં અવિગતપચ્ચયો અઞ્ઞસ્સ અવિગતપચ્ચયભાવો ચ અત્થિ અસભાવધમ્મત્તાતિ? ન, તેસં નામેન અસઙ્ગહિતત્તા. નમનકિચ્ચપરિચ્છિન્નઞ્હિ નામં, તઞ્ચ કિચ્ચં સભાવધમ્માનમેવ હોતીતિ સભાવધમ્મભૂતા એવ તયો ખન્ધા ‘‘નામ’’ન્તિ વુત્તા, તસ્મા તત્થ હેતુકગ્ગહણં યુત્તં, ઇધ પન ભવતીતિ ભવો, ન ચ જાતિઆદીનિ ન ભવન્તિ ‘‘ભવપચ્ચયા જાતિ સમ્ભવતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સમ્ભવતી’’તિ યોજનતો, તસ્મા સઙ્ખરણતો સઙ્ખારે વિય ભવનતો ભવે જાતિઆદીનિ સઙ્ગહિતાનીતિ નિયમાભાવાભાવેહિ યથાવુત્તેહિ હેતુકગ્ગહણં ન કતન્તિ.

કેચિ પનાતિઆદિના રેવતત્થેરમતં વદતિ. અરૂપક્ખન્ધા હિ ઇધ ભવોતિ આગતા. વુત્તઞ્હિ ‘‘તત્થ કતમો ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ઠપેત્વા ઉપાદાનં વેદનાક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ (વિભ. ૨૪૯).

‘‘વત્તબ્બપદેસાભાવતો’’તિ વુત્તં, સતિપિ પન પદેસે ઉપાદાનં વિય સભાવાનિ જાતિઆદીનિ ન હોન્તીતિ ઠપેતબ્બસ્સ ભાવન્તરસ્સ અભાવતો એવ ઠપનં ન કાતબ્બન્તિ યુત્તં. જાયમાનાનં પન જાતિ, જાતાનઞ્ચ જરામરણન્તિ ‘‘ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ (વિભ. ૨૨૫) વુત્તં. યથા પન ‘‘નામપચ્ચયા ફસ્સોતિ તત્થ કતમં નામં? ઠપેત્વા ફસ્સં વેદનાક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. ઇદં વુચ્ચતિ નામ’’ન્તિ (વિભ. ૨૫૯), ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ અત્થિ નામં અત્થિ રૂપં. તત્થ કતમં નામં? વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધો. ઇદં વુચ્ચતિ નામં. તત્થ કતમં રૂપં? ચત્તારો મહાભૂતા યઞ્ચ રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ વત્તતિ, ઇદં વુચ્ચતિ રૂપ’’ન્તિ (વિભ. ૨૬૧) ચ યં નામરૂપઞ્ચ ફસ્સસ્સ સળાયતનસ્સ પચ્ચયો, તસ્સ વત્તબ્બપદેસો નિદ્દિટ્ઠો, એવં યો ભવો જાતિયા પચ્ચયો, તસ્સપિ ઠપેતબ્બગહેતબ્બવિસેસે સતિ ન સક્કા વત્તબ્બપદેસો નત્થીતિ વત્તુન્તિ.

હેતુચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અઞ્ઞમઞ્ઞચતુક્કવણ્ણના

૨૪૬. નિપ્પદેસત્તા ભવેન ઉપાદાનં સઙ્ગહિતન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉપાદાનસ્સ વિસું ઠિતસ્સ અભાવા ‘‘ભવપચ્ચયાપિ ઉપાદાન’’ન્તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ દસ્સેતું ‘‘યસ્મા પન ભવો નિપ્પદેસો’’તિઆદિમાહ. એવં સતિ ‘‘નામપચ્ચયાપિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ ન વત્તબ્બં સિયા, નામં પન પચ્ચયુપ્પન્નભૂતં પચ્ચયભૂતઞ્ચ સપ્પદેસમેવ ગહિતન્તિ અધિપ્પાયો. યથા પન ‘‘નામપચ્ચયા છટ્ઠાયતનં, નામપચ્ચયા ફસ્સો’’તિઆદીસુ (વિભ. ૧૫૦-૧૫૪) પચ્ચયુપ્પન્નં ઠપેત્વા નામં ગહિતં, એવં ‘‘ભવપચ્ચયાપિ ઉપાદાન’’ન્તિ ઇધાપિ પચ્ચયુપ્પન્નં ઠપેત્વા ભવસ્સ ગહણં ન ન સક્કા કાતું, તસ્મા ઉપાદાનસ્સ અવિગતપચ્ચયનિયમાભાવો વિય અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયનિયમાભાવો ભવે પુબ્બે વુત્તનયેન અત્થીતિ ‘‘ભવપચ્ચયાપિ ઉપાદાન’’ન્તિ ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયોતિ ચેત્થ સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિપચ્ચયો અધિપ્પેતો સિયા. ‘‘નામરૂપપચ્ચયાપિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ હિ વુત્તં, ન ચ વત્થુ અકુસલવિઞ્ઞાણસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો હોતિ, પુરેજાતવિપ્પયુત્તો પન હોતીતિ. તથા ‘‘છટ્ઠાયતનપચ્ચયાપિ નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તં, ન ચ છટ્ઠાયતનં ચક્ખાયતનુપચયાદીનં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો હોતિ, પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તો પન હોતીતિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઙ્ખારાદિમૂલકનયમાતિકાવણ્ણના

૨૪૭. ‘‘અપુબ્બસ્સ અઞ્ઞસ્સ અવિજ્જાપચ્ચયસ્સ વત્તબ્બસ્સ અભાવતો ભવમૂલકનયો ન વુત્તો’’તિ વુત્તં, એવં સતિ ‘‘છટ્ઠાયતનપચ્ચયા અવિજ્જા’’તિઆદિકા છટ્ઠાયતનાદિમૂલકા ચ ન વત્તબ્બા સિયું. ‘‘નામપચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ એત્થ હિ અવિજ્જાપચ્ચયા સબ્બે ચત્તારો ખન્ધા નામન્તિ વુત્તાતિ. તત્થાયં અધિપ્પાયો સિયા – નામવિસેસાનં છટ્ઠાયતનાદીનં અવિજ્જાય પચ્ચયભાવો વત્તબ્બોતિ છટ્ઠાયતનાદિમૂલકા વુત્તા. યદેવ પન નામં અવિજ્જાય પચ્ચયો, તદેવ ભવપચ્ચયા અવિજ્જાતિ એત્થાપિ વુચ્ચેય્ય, ન વત્તબ્બવિસેસો કોચિ, તસ્મા અપુબ્બાભાવતો ન વુત્તોતિ. ભવગ્ગહણેન ચ ઇધ અવિજ્જાય પચ્ચયભૂતા સભાવધમ્મા ગણ્હેય્યંઉ, ન જાતિઆદીનીતિ અપુબ્બાભાવતો ન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા અવિજ્જાતિપિ વુત્તં સિયા’’તિ વુત્તં, યથા પન ‘‘નામપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ વુત્તે ‘‘ફસ્સપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ વુત્તં ન હોતિ પચ્ચયુપ્પન્નં ઠપેત્વા પચ્ચયસ્સ ગહણતો, એવમિધાપિ ન સિયા, તસ્મા ભવનવસેન સભાવધમ્માસભાવધમ્મેસુ સામઞ્ઞેન પવત્તો ભવ-સદ્દોતિ ન સો અવિજ્જાય પચ્ચયોતિ સક્કા વત્તું. તેન ભવમૂલકનયો ન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ એત્થ વિય ભવેકદેસે વિસું પુબ્બે અગ્ગહિતે ભવ-સદ્દો પચ્ચયસોધનત્થં આદિતો વુચ્ચમાનો નિરવસેસબોધકો હોતિ, ન નામ-સદ્દો. એવંસભાવા હિ એતા નિરુત્તિયોતિ ઇમિનાવા અધિપ્પાયેન ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા અવિજ્જાતિપિ વુત્તં સિયા’’તિ આહાતિ દટ્ઠબ્બં, ઇમિનાવ અધિપ્પાયેન ‘‘ભવસ્સ નિપ્પદેસત્તા ભવપચ્ચયાપિ ઉપાદાનન્તિ ન વુત્ત’’ન્તિ અયમત્થો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયવારે વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. તત્થ પચ્છિન્નત્તાતિ એતેન જાતિજરામરણાનં અવિજ્જાય પચ્ચયભાવો અનુઞ્ઞાતો વિય હોતિ. જાયમાનાનં પન જાતિ, ન જાતિયા જાયમાના, જીયમાનમીયમાનઞ્ચ જરામરણં, ન જરામરણસ્સ જીયમાનમીયમાનાતિ જાતિઆદીનિ એકચિત્તક્ખણે ન અવિજ્જાય પચ્ચયો હોન્તિ, તસ્મા અસમ્ભવતો એવ તમ્મૂલકા નયા ન ગહિતા, પચ્છેદોપિ પન અત્થીતિ ‘‘તત્થ પચ્છિન્નત્તા’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અકુસલનિદ્દેસવણ્ણના

૨૪૮-૨૪૯. ઉપાદાનસ્સ ઉપાદાનપચ્ચયત્તં આપજ્જેય્યાતિ નનુ નાયં દોસો. કામુપાદાનઞ્હિ દિટ્ઠુપાદાનસ્સ, તઞ્ચ ઇતરસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ? સચ્ચં, કામુપાદાનસ્સ પન તણ્હાગહણેન ગહિતત્તા નામે વિય વિસેસપચ્ચયત્તાભાવા ચ ઉપાદાનગ્ગહણેન તણ્હાપચ્ચયા ભવસ્સ ચ પચ્ચયભૂતા દિટ્ઠિ એવ ગહિતાતિ અયં દોસો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. યસ્મા ચ ઉપાદાનટ્ઠાને પચ્ચયુપ્પન્નં પચ્ચયો ચ એકમેવ, તસ્મા ‘‘નામપચ્ચયા ફસ્સો, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ એતેસં નિદ્દેસેસુ વિય ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ એતસ્સ નિદ્દેસે પચ્ચયો વિસું ન વિભત્તો. સતિપિ વા ભવસ્સ પચ્ચયભાવેન કામુપાદાનસ્સપિ ગહણે ‘‘ઠપેત્વા ઉપાદાન’’ન્તિ અવુચ્ચમાને કામુપાદાનં કામુપાદાનસ્સ, દિટ્ઠિ ચ દિટ્ઠિયા પચ્ચયોતિ આપજ્જેય્યાતિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતાનિવારણત્થં ‘‘ઠપેત્વા ઉપાદાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ.

૨૫૨. ચક્ખાયતનાદિઉપત્થમ્ભકસ્સ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ જનકં વિઞ્ઞાણં ચક્ખાયતનુપચયાદીનં પચ્ચયોતિ વુત્તં તદજનકમ્પીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘યસ્સ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સા’’તિઆદિમાહ. તાસમ્પિ હીતિ ઉતુઆહારજસન્તતીનમ્પિ હિ ઉપત્થમ્ભકસમુટ્ઠાપનપચ્છાજાતપચ્ચયવસેન વિઞ્ઞાણં પચ્ચયો હોતિ એવાતિ અત્થો.

૨૫૪. યથાનુરૂપન્તિ મહાભૂતસઙ્ખાતં પઞ્ચન્નં સહજાતાદિપચ્ચયો, વત્થુસઙ્ખાતં છટ્ઠસ્સ પુરેજાતાદિપચ્ચયો, નામં પઞ્ચન્નં પચ્છાજાતાદિપચ્ચયો, છટ્ઠસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયોતિ એસા યથાનુરૂપતા.

૨૬૪. યસ્સાતિ યસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ નામસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ સમ્પયુત્તપચ્ચયભાવો હોતીતિ યોજેતબ્બં.

૨૭૨. ‘‘ફસ્સપચ્ચયાપિ નામ’’ન્તિ ફસ્સપચ્ચયભાવેન વત્તબ્બસ્સેવ નામસ્સ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નેન પવત્તિ દસ્સિતાતિ ‘‘ઠપેત્વા ફસ્સ’’ન્તિ પુન વચને કોચિ અત્થો અત્થીતિ ન વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તથાપી’’તિઆદિમાહ.

૨૮૦. યસ્મા અધિમોક્ખોપિ નત્થિ, તસ્મા ઉપાદાનટ્ઠાનં પરિહીનમેવાતિ સમ્બન્ધો. બલવકિલેસેન પન પદપૂરણસ્સ કારણં તણ્હાય અભાવો દોમનસ્સસહગતેસુ વુત્તો એવાતિ તસ્સ તેન સમ્બન્ધો યોજેતબ્બો. સબ્બત્થાતિ તતિયચિત્તાદીસુ ‘‘તણ્હાપચ્ચયા અધિમોક્ખો’’તિઆદિમ્હિ વિસ્સજ્જનમેવ વિસેસં દસ્સેત્વા પાળિ સંખિત્તા. હેટ્ઠાતિ ચિત્તુપ્પાદકણ્ડાદીસુ.

અકુસલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલાબ્યાકતનિદ્દેસવણ્ણના

૨૯૨. પસાદોતિ સદ્ધા.

૩૦૬. ‘‘અલોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિઆદિવચનતો (અ. નિ. ૩.૩૪) સબ્યાપારાનિ કુસલમૂલાનિ સઙ્ખારાનં નિદાનાનિ હોન્તિ, ન કમ્મવેગક્ખિત્તેસુ વિપાકેસુ અલોભાદિસહગતકમ્મપટિબિમ્બભૂતા વિય પવત્તમાના અલોભાદયોતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ વિય નિદાનરહિતતા સોતપતિતતાતિ દટ્ઠબ્બા. કિરિયધમ્મા કિરિયમત્તત્તા કમ્મનિદાનરહિતાઇચ્ચેવ પરિહીનાવિજ્જાટ્ઠાના વેદિતબ્બા.

તતિયચતુત્થવારા અસમ્ભવતો એવાતિ કસ્મા વુત્તં, કિં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ ચક્ખાયતનુપચયાદીનં પચ્છાજાતપચ્ચયા ન હોન્તીતિ? હોન્તિ, તદુપત્થમ્ભકસ્સ પન ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ અસમુટ્ઠાપનં સન્ધાય ‘‘અસમ્ભવતો’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. સહજાતપચ્છાજાતવિઞ્ઞાણસ્સ પન વસેન તદાપિ વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, પચ્છાજાતસહજાતનામસ્સ સહજાતપુરેજાતભૂતચક્ખાદિરૂપસ્સ ચ વસેન નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનઞ્ચ લબ્ભતીતિ તતિયચતુત્થવારા ન ન સમ્ભવન્તીતિ.

કુસલાબ્યાકતનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અવિજ્જામૂલકકુસલનિદ્દેસવણ્ણના

૩૩૪. સમ્મોહવસેનાતિ કુસલફલે અનિચ્ચાદિતાય સભયે સાદુરસવિસરુક્ખબીજસદિસે તંનિબ્બત્તકકુસલે ચ અનાદીનવદસ્સિતાવસેન. સમતિક્કમત્થં ભાવના સમતિક્કમભાવના, તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનવસેન સમતિક્કમભૂતા વા ભાવના સમતિક્કમભાવના.

તથા ઇધ ન લબ્ભન્તીતિ અવિજ્જાય એવ સઙ્ખારાનં અવિગતાદિપચ્ચયત્તાભાવં સન્ધાય વુત્તં, વિઞ્ઞાણાદીનં પન સઙ્ખારાદયો અવિગતાદિપચ્ચયા હોન્તીતિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારો, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં સઙ્ખારહેતુકન્તિઆદિના યોજના ન ન સક્કા કાતુન્તિ અવિગતચતુક્કાદીનિપિ ન ઇધ લબ્ભન્તિ. વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં નામન્તિઆદિના હિ યથાલાભયોજનાય નયો દસ્સિતોતિ.

અવિજ્જામૂલકકુસલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલમૂલકવિપાકનિદ્દેસવણ્ણના

૩૪૩. ‘‘નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયે પન વત્તબ્બમેવ નત્થી’’તિ વુત્તં, કિં કુસલમૂલં અકુસલમૂલઞ્ચ કમ્મપચ્ચયો હોતીતિ? ન હોતિ, કમ્મપચ્ચયભૂતાય પન ચેતનાય સંસટ્ઠં કમ્મં વિય પચ્ચયો હોતિ. તેન એકીભાવમિવ ગતત્તાતિ એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. યથા કુસલાકુસલમૂલેહિ વિના કમ્મં વિપાકં ન જનેતીતિ તાનિ વિપાકસ્સ પરિયાયેન ઉપનિસ્સયોતિ વુત્તાનિ, એવં કમ્મેન એકીભૂતાનિ સંસટ્ઠાનિ હુત્વા કમ્મજાનં પચ્ચયા હોન્તીતિ પરિયાયેન તેસં કમ્મપચ્ચયતા વુત્તા. એસાતિ એસ કુસલમૂલપચ્ચયો અકુસલમૂલપચ્ચયો ચાતિ યોજેતબ્બં.

કુસલાકુસલવિપાકાનં વિય કિરિયાનં ઉપ્પાદકાનિ અવિજ્જાકુસલાકુસલમૂલાનિ ચ ન હોન્તીતિ આહ ‘‘ઉપનિસ્સયતં ન લભન્તી’’તિ. મનસિકારોપિ જવનવીથિપટિપાદકમત્તત્તા કુસલાકુસલાનિ વિય અવિજ્જં ઉપનિસ્સયં ન કરોતિ, અવિજ્જૂપનિસ્સયાનં પન પવત્તિઅત્થં ભવઙ્ગાવટ્ટનમત્તં હોતિ, પહીનાવિજ્જાનઞ્ચ કિરિયાનં અવિજ્જા નેવુપ્પાદિકા, આરમ્મણમત્તમેવ પન હોતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩), ‘‘વિપાકધમ્મધમ્મો નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૩.૧૦૩) ચ એવમાદીસુ કિરિયાનં અકુસલા ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવેન ન ઉદ્ધટાતિ. અપિચ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ એતસ્સ વસેન અવિજ્જામૂલકો કુસલનયો વુત્તો, ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એતસ્સ વસેન કુસલાકુસલમૂલકો વિપાકનયો, કિરિયાનં પન નેવ સઙ્ખારગ્ગહણેન, ન ચ વિઞ્ઞાણગ્ગહણેન ગહણં ગચ્છતીતિ તંમૂલકો કિરિયાનયો ન લબ્ભતીતિ ન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

અનેકભેદતોતિ અવિજ્જાદીનં મૂલપદાનં એકચિત્તક્ખણિકાનં કિરિયન્તે પઠમનયે સહજાતાદિઅનેકપચ્ચયભાવેન ગહિતત્તા તેસં પચ્ચયાનં વસેન નવાદિમૂલપદાનં નયાનં વસેન, અનેકપ્પકારતો ચતુન્નં ચતુક્કાનં વસેનાતિ વા અધિપ્પાયો. કુસલાકુસલાનં પન વિપાકે ચાતિ એત્થ કુસલાકુસલેસુ કુસલાકુસલાનં વિપાકે ચાતિ વત્તબ્બં. પુરિમપચ્છિમેસુ હિ નયેસુ યથા પચ્ચયાકારો વુત્તો, તંદસ્સનત્થં ‘‘અનેકભેદતો એકધાવા’’તિ વુત્તં, ન ચ પચ્છિમનયે કુસલે અનેકભેદતો પચ્ચયાકારો વુત્તો, અથ ખો ‘‘એકધાવા’’તિ. એકધાવાતિ ચ મૂલપદેકપચ્ચયતાવસેન, એકસ્સેવ વા નયસ્સ વસેન એકપ્પકારેનાતિ અત્થો, પઠમચતુક્કસ્સેવ વસેનાતિ વા અધિપ્પાયો. ધમ્મપચ્ચયભેદેતિ અવિજ્જાદીનં ધમ્માનં પચ્ચયભાવભેદે જરામરણાદીનં ધમ્માનં જાતિઆદિપચ્ચયભેદે, તંતંચિત્તુપ્પાદસમયપરિચ્છિન્નાનં વા ફસ્સાદીનં ધમ્માનં એકક્ખણિકાવિજ્જાદિપચ્ચયભેદે. પરિયત્તિઆદીનં કમો પરિયત્તિ…પે… પટિપત્તિક્કમો. પચ્ચયાકારે હિ પાળિપરિયાપુણનતદત્થસવનપાળિઅત્થચિન્તનાનિ ‘‘જરામરણં અનિચ્ચં સઙ્ખતં…પે… નિરોધધમ્મ’’ન્તિઆદિના ભાવનાપટિપત્તિ ચ કમેન કાતબ્બાતિ કમ-ગ્ગહણં કરોતિ. તતોતિ ઞાણપ્પભેદજનકતો કમતો. અઞ્ઞં કરણીયતરં નત્થિ. તદાયત્તા હિ દુક્ખન્તકિરિયાતિ.

કુસલમૂલકવિપાકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.