૬. પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયં

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૨૨૫. ‘‘‘કિંવાદી ભન્તે સમ્માસમ્બુદ્ધો’તિ? ‘વિભજ્જવાદી મહારાજા’’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.તતિયસઙ્ગીતિકથા) મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરેન વુત્તત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકા વિભજ્જવાદિનો. તે હિ વેનયિકાદિભાવં વિભજ્જ વદન્તિ, ચીવરાદીનં સેવિતબ્બાસેવિતબ્બભાવં વા સસ્સતુચ્છેદવાદે વા વિભજ્જ વદન્તિ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદીનં ઠપનીયાનં ઠપનતો રાગાદિક્ખયસ્સ સસ્સતસ્સ રાગાદિકાયદુચ્ચરિતાદિઉચ્છેદસ્સ ચ વચનતો, ન પન એકંસબ્યાકરણીયાદયો તયો પઞ્હે અપનેત્વા વિભજ્જબ્યાકરણીયમેવ વદન્તીતિ. વિભજ્જવાદીનં મણ્ડલં સમૂહો વિભજ્જવાદિમણ્ડલં, વિભજ્જવાદિનો વા ભગવતો પરિસા વિભજ્જવાદિમણ્ડલન્તિપિ વદન્તિ. આચરિયેહિ વુત્તઅવિપરીતત્થદીપનેન તે અનબ્ભાચિક્ખન્તેન. ‘‘અવિજ્જા પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારાનં હેતુપચ્ચયો હોતી’’તિઆદિં વદન્તો કથાવત્થુમ્હિ પટિક્ખિત્તે પુગ્ગલવાદાદિકે ચ વદન્તો સકસમયં વોક્કમતિ નામ, તથા અવોક્કમન્તેન. પરસમયં દોસારોપનબ્યાપારવિરહેન અનાયૂહન્તેન. ‘‘ઇદમ્પિ યુત્તં ગહેતબ્બ’’ન્તિ પરસમયં અસમ્પિણ્ડેન્તેનાતિ કેચિ વદન્તિ.

‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ અનઞ્ઞ’’ન્તિઆદિં (મ. નિ. ૧.૩૯૬) વદન્તો સુત્તં પટિબાહતિ નામ, તથા અપ્પટિબાહન્તેન. ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા, તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩૪; પાચિ. ૪૧૮, ૪૨૯), ‘‘સુપિનન્તે કતો વીતિક્કમો આપત્તિકરો હોતી’’તિ ચ એવમાદિં વદન્તો વિનયં પટિલોમેતિ નામ, તબ્બિપરિયાયેન તં અનુલોમેન્તેન. પટિલોમેન્તો હિ કમ્મન્તરં ભિન્દન્તો ધમ્મતઞ્ચ વિલોમેતિ. સુત્તન્તે વુત્તે ચત્તારો મહાપદેસે, અટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તે સુત્તસુત્તાનુલોમઆચરિયવાદઅત્તનોમતિમહાપદેસે ઓલોકેન્તેન. તંઓલોકનેન હિ સુત્તે વિનયે ચ સન્તિટ્ઠતિ નાતિધાવતિ. ધમ્મન્તિ પટિચ્ચસમુપ્પાદપાળિં. અત્થન્તિ તદત્થં. હેતુહેતુફલાનિ ઇધ નાધિપ્પેતાનિ. ‘‘દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જા’’તિ વુત્તમત્થં પરિવત્તિત્વા પુન ‘‘પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીહિ અપરેહિપિ પરિયાયેહિ નિદ્દિસન્તેન. ‘‘સઙ્ખારા ઇમિના પરિયાયેન ભવોતિ વુચ્ચન્તિ, તણ્હા ઇમિના પરિયાયેન ઉપાદાન’’ન્તિઆદિના નિદ્દિસન્તેનાતિ વદન્તિ.

સત્તોતિ સત્તસુઞ્ઞતાતિ વદન્તિ, સત્તસુઞ્ઞેસુ વા સઙ્ખારેસુ સત્તવોહારો. પચ્ચયાકારમેવ ચાતિ પચ્ચયાકારો એવ ચ, મ-કારો પદસન્ધિકરો.

તસ્માતિ વુત્તનયેન અત્થવણ્ણનાય કાતબ્બત્તા દુક્કરત્તા ચ.

પતિટ્ઠં નાધિગચ્છામીતિ યત્થ ઠિતસ્સ વણ્ણના સુકરા હોતિ, તં નયં અત્તનોયેવ ઞાણબલેન નાધિગચ્છામીતિ અત્થો. નિસ્સયં પન આચિક્ખન્તો આહ ‘‘સાસનં પનિદ’’ન્તિઆદિ. ઇધ સાસનન્તિ પાળિધમ્મમાહ, પટિચ્ચસમુપ્પાદમેવ વા. સો હિ અનુલોમપટિલોમાદિનાનાદેસનાનયમણ્ડિતો અબ્બોચ્છિન્નો અજ્જાપિ પવત્તતીતિ નિસ્સયો હોતિ. તદટ્ઠકથાસઙ્ખાતો ચ પુબ્બાચરિયમગ્ગોતિ.

‘‘તં સુણાથ સમાહિતા’’તિ આદરજનને કિં પયોજનન્તિ તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ. અટ્ઠિં કત્વાતિ અત્થં કત્વા, યથા વા ન નસ્સતિ, એવં અટ્ઠિગતં વિય કરોન્તો અટ્ઠિં કત્વા. પુબ્બકાલતો અપરકાલે ભવં પુબ્બાપરિયં. પઠમારમ્ભાદિતો પભુતિ ખણે ખણે ઞાણવિસેસં કિલેસક્ખયવિસેસઞ્ચ લભતીતિ અત્થો.

કમ્મવિપાકકિલેસવટ્ટાનં મૂલકારણત્તા આદિતો વુત્તત્તા ચ અવિજ્જા પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ મૂલં. તત્થ વલ્લિયા મૂલે દિટ્ઠે તતો પભુતિ વલ્લિયા હરણં વિય પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ મૂલે દિટ્ઠે તતો પભુતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાતિ ઉપમાસંસન્દના ન કાતબ્બા. ન હિ ભગવતો ‘‘ઇદમેવ દિટ્ઠં, ઇતરં અદિટ્ઠ’’ન્તિ વિભજનીયં અત્થિ સબ્બસ્સ દિટ્ઠત્તા. મૂલતો પભુતિ પન વલ્લિયા હરણં વિય મૂલતો પભુતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસના કતાતિ ઇદમેત્થ સામઞ્ઞમધિપ્પેતં, બોધનેય્યજ્ઝાસયવસેન વા બોધેતબ્બભાવેન મૂલાદિદસ્સનસામઞ્ઞઞ્ચ યોજેતબ્બં.

તસ્સાતિ –

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, કુમારો વુદ્ધિમન્વાય ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકમન્વાય પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો…પે… રજનીયેહિ, સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે સારજ્જતિ, અપિયરૂપે રૂપે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસતી ચ વિહરતિ પરિત્તચેતસો. સો તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ, સો એવં અનુરોધવિરોધં સમાપન્નો યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સો તં વેદનં અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૮) –

એવં વુત્તસ્સ. એવં સોતદ્વારાદીસુપિ. અભિવદતોતિ ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિ વચીભેદકરપ્પત્તાય બલવતણ્હાય ‘‘અહં મમા’’તિ અભિવદતો. તતો બલવતિયા મોચેતું અસક્કુણેય્યભાવેન અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો. તતોપિ બલવતી ઉપાદાનભૂતા તણ્હા નન્દી. એત્થ ચ અભિનન્દનાદિના તણ્હા વુત્તા, નન્દીવચનેન તપ્પચ્ચયં ઉપાદાનં ચતુબ્બિધમ્પિ નન્દિતાતદવિપ્પયોગતાહિ તણ્હાદિટ્ઠાભિનન્દનભાવેહિ ચાતિ વેદિતબ્બં. ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિઆદિકઞ્ચ તત્થેવ મહાતણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિસુત્તે (મ. નિ. ૧.૪૦૨-૪૦૩) વુત્તં.

વિપાકવટ્ટભૂતે પટિસન્ધિપવત્તિફસ્સાદયો કમ્મસમુટ્ઠાનઞ્ચ ઓજં સન્ધાય ‘‘ચત્તારો આહારા તણ્હાનિદાના’’તિઆદિ વુત્તં, વટ્ટૂપત્થમ્ભકા પન ઇતરેપિ આહારા તણ્હાપભવે તસ્મિં અવિજ્જમાને ન વિજ્જન્તીતિ ‘‘તણ્હાનિદાના’’તિ વત્તું વટ્ટન્તિ.

તતો તતોતિ ચતુબ્બિધાસુ દેસનાસુ તતો તતો દેસનાતો. ઞાયપ્પટિવેધાય સંવત્તતીતિ ઞાયોતિ મગ્ગો, સોયેવ વા પટિચ્ચસમુપ્પાદો ‘‘અરિયો ચસ્સ ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૪૧) વચનતો. સયમેવ હિ સમન્તભદ્રકત્તા તથા તથા પટિવિજ્ઝિતબ્બત્તા તાય તાય દેસનાય અત્તનો પટિવેધાય સંવત્તતીતિ. સમન્તભદ્રકત્તં દેસનાવિલાસપ્પત્તિ ચ ચતુન્નમ્પિ દેસનાનં સમાનં કારણન્તિ વિસેસકારણં વત્તુકામો આહ ‘‘વિસેસતો’’તિ. અસ્સ ભગવતો દેસના, અસ્સ વા પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ દેસનાતિ યોજેતબ્બં. પવત્તિકારણવિભાગો અવિજ્જાદિકોવ, કારણન્તિ વા ગહિતાનં પકતિઆદીનં અવિજ્જાદીનઞ્ચ અકારણતા કારણતા ચ. તત્થ સમ્મૂળ્હા કેચિ અકારણં ‘‘કારણ’’ન્તિ ગણ્હન્તિ, કેચિ ન કિઞ્ચિ કારણં બુજ્ઝન્તીતિ તેસં યથાસકેહિ અનુરૂપેહિ કારણેહિ સઙ્ખારાદિપવત્તિસન્દસ્સનત્થં અનુલોમદેસના પવત્તા, ઇતરાસં તદત્થતાસમ્ભવેપિ ન તાસં તદત્થમેવ પવત્તિ અત્થન્તરસબ્ભાવતો. અયં પન તદત્થા એવાતિ એતિસ્સા તદત્થતા વુત્તા. પવત્તિઆદીનવપટિચ્છાદિકા અવિજ્જા આદિ, તતો સઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ તતો વિઞ્ઞાણન્તિ એવં પવત્તિયા ઉપ્પત્તિક્કમસન્દસ્સનત્થઞ્ચ.

અનુવિલોકયતો યો સમ્બોધિતો પુબ્બભાગે તંતંફલપટિવેધો પવત્તો, તદનુસારેન તદનુગમેન જરામરણાદિકસ્સ જાતિઆદિકારણં યં અધિગતં, તસ્સ સન્દસ્સનત્થં અસ્સ પટિલોમદેસના પવત્તા, અનુવિલોકયતો પટિલોમદેસના પવત્તાતિ વા સમ્બન્ધો. દેસેન્તોપિ હિ ભગવા કિચ્છાપન્નં લોકં અનુવિલોકેત્વા પુબ્બભાગ…પે… સન્દસ્સનત્થં દેસેતીતિ. આહારતણ્હાદયો પચ્ચુપ્પન્નદ્ધા, સઙ્ખારાવિજ્જા અતીતદ્ધાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘યાવ અતીતં અદ્ધાનં અતિહરિત્વા’’તિ, આહારા વા તણ્હાય પભાવેતબ્બા અનાગતો અદ્ધા, તણ્હાદયો પચ્ચુપ્પન્નો, સઙ્ખારાવિજ્જા અતીતોતિ. પચ્ચક્ખં પન ફલં દસ્સેત્વા તંનિદાનદસ્સનવસેન ફલકારણપરમ્પરાય દસ્સનં યુજ્જતીતિ આહારા પુરિમતણ્હાય ઉપ્પાદિતા પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા, તણ્હાદયો અતીતો, સઙ્ખારાવિજ્જા તતોપિ અતીતતરો સંસારસ્સ અનાદિભાવદસ્સનત્થં વુત્તોતિ યાવ અતીતં અદ્ધાનન્તિ યાવ અતીતતરં અદ્ધાનન્તિ અત્થો યુત્તો.

આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિઆહારકા વા ચત્તારો આહારા –

‘‘આહારેતીતિ અહં ન વદામિ, આહારેતીતિ ચાહં વદેય્યું, તત્રસ્સ કલ્લો પઞ્હો ‘કો નુ ખો, ભન્તે, આહારેતી’તિ. એવં ચાહં ન વદામિ, એવં પન અવદન્તં મં યો એવં પુચ્છેય્ય ‘કિસ્સ નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારો’તિ. એસ કલ્લો પઞ્હો, તત્ર કલ્લં વેય્યાકરણં, વિઞ્ઞાણાહારો આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૨) –

વચનતો તંસમ્પયુત્તત્તા ફસ્સચેતનાનં તપ્પવત્તિહેતુત્તા ચ કબળીકારાહારસ્સ. તેન હિ ઉપત્થમ્ભિતરૂપકાયસ્સ, તઞ્ચ ઇચ્છન્તસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણાયૂહનં હોતિ. ભોજનઞ્હિ સદ્ધાદીનં રાગાદીનઞ્ચ ઉપનિસ્સયોતિ વુત્તન્તિ. તસ્મા ‘‘તે કમ્મવટ્ટસઙ્ગહિતા આહારા પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા’’તિ ઇમસ્મિં પરિયાયે પુરિમોયેવત્થો યુત્તો. અતીતદ્ધુતો પભુતિ ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૩) અતીતે તતો પરઞ્ચ હેતુફલપટિપાટિં પચ્ચક્ખાનં આહારાનં નિદાનદસ્સનવસેન આરોહિત્વા નિવત્તનેન વિના અબુજ્ઝન્તાનં તંસન્દસ્સનત્થં સા અયં દેસના પવત્તાતિ અત્થો. અનાગતદ્ધુનો સન્દસ્સનત્થન્તિ અનાગતદ્ધુનો દુપ્પટિવિજ્ઝન્તાનં અપસ્સન્તાનં પચ્ચક્ખં પચ્ચુપ્પન્નં હેતું દસ્સેત્વા હેતુફલપરમ્પરાય તસ્સ સન્દસ્સનત્થન્તિ અત્થો.

મૂલકારણસદ્દં અપેક્ખિત્વા ‘‘ન અકારણ’’ન્તિ નપુંસકનિદ્દેસો કતો. અકારણં યદિ સિયા, સુત્તં પટિબાહિતં સિયાતિ દસ્સેન્તો સુત્તં આહરતિ. વટ્ટકથાય સીસભાવો વટ્ટહેતુનો કમ્મસ્સપિ હેતુભાવો. તત્થ ભવતણ્હાયપિ હેતુભૂતા અવિજ્જા, તાય પટિચ્છાદિતાદીનવે ભવે તણ્હુપ્પત્તિતોતિ અવિજ્જા વિસેસેન સીસભૂતાતિ ‘‘મૂલકારણ’’ન્તિ વુત્તા. પુરિમાય કોટિયા અપઞ્ઞાયમાનાય ઉપ્પાદવિરહતો નિચ્ચતં ગણ્હેય્યાતિ આહ ‘‘એવઞ્ચેતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતી’’તિઆદિ. તેન ઇતો પુબ્બે ઉપ્પન્નપુબ્બતા નત્થીતિ અપઞ્ઞાયનતો પુરિમકોટિઅપઞ્ઞાયનં વુત્તન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ.

અવિજ્જાતણ્હાહેતુક્કમેન ફલેસુ વત્તબ્બેસુ ‘‘સુગતિદુગ્ગતિગામિનો’’તિ વચનં સદ્દલક્ખણાવિરોધનત્થં. દ્વન્દે હિ પૂજિતસ્સ પુબ્બનિપાતોતિ. સવરા કિર મંસસ્સ અટ્ઠિના અલગ્ગનત્થં પુનપ્પુનં તાપેત્વા કોટ્ટેત્વા ઉણ્હોદકં પાયેત્વા વિરિત્તં સૂનં અટ્ઠિતો મુત્તમંસં ગાવિં મારેન્તિ. તેનાહ ‘‘અગ્ગિસન્તાપિ’’ચ્ચાદિ. તત્થ યથા વજ્ઝા ગાવી ચ અવિજ્જાભિભૂતતાય યથાવુત્તં ઉણ્હોદકપાનં આરભતિ, એવં પુથુજ્જનો યથાવુત્તં દુગ્ગતિગામિકમ્મં. યથા પન સા ઉણ્હોદકપાને આદીનવં દિસ્વા તણ્હાવસેન સીતુદકપાનં આરભતિ, એવમયં અવિજ્જાય મન્દત્તા દુગ્ગતિગામિકમ્મે આદીનવં દિસ્વા તણ્હાવસેન સુગતિગામિકમ્મં આરભતિ. દુક્ખે હિ અવિજ્જં તણ્હા અનુવત્તતિ, સુખે તણ્હં અવિજ્જાતિ.

એવન્તિ અવિજ્જાય નિવુતત્તા તણ્હાય સંયુત્તત્તા ચ. અયં કાયોતિ સવિઞ્ઞાણકકાયો ખન્ધપઞ્ચકં, ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ વચનતો ફસ્સકારણઞ્ચેતં વુચ્ચતીતિ આયતનછક્કં વા. સમુદાગતોતિ ઉપ્પન્નો. બહિદ્ધા ચ નામરૂપન્તિ બહિદ્ધા સવિઞ્ઞાણકકાયો ખન્ધપઞ્ચકં, સળાયતનાનિ વા. ઇત્થેતન્તિ ઇત્થં એતં. અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ પઞ્ચક્ખન્ધા દ્વાદસાયતનાનિ ચ દ્વારારમ્મણભાવેન વવત્થિતાનિ દ્વયનામાનીતિ અત્થો. ‘‘દ્વયં પટિચ્ચ ફસ્સોતિ અઞ્ઞત્થ ચક્ખુરૂપાદીનિ દ્વયાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા, ઇધ પન અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. મહાદ્વયં નામ કિરેત’’ન્તિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૯) વુત્તં. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – અઞ્ઞત્થ ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૪૩) ‘‘ચક્ખુ ચેવ રૂપા ચ…પે… મનો ચેવ ધમ્મા ચા’’તિ વુત્તાનિ દ્વયાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા, ઇધ પન ‘‘અયઞ્ચેવ કાયો’’તિ ચક્ખાદિનિસ્સયે સેસધમ્મે ચક્ખાદિનિસ્સિતે એવ કત્વા વુત્તં, ચક્ખાદિકાયં એકત્તેન ‘‘અજ્ઝત્તિકાયતન’’ન્તિ ગહેત્વા ‘‘બહિદ્ધા નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તં, રૂપાદિઆરમ્મણં એકત્તેનેવ બાહિરાયતનન્તિ તાનિ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ પટિચ્ચ ફસ્સો વુત્તો, તસ્મા મહાદ્વયં નામેતન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘અત્તનો ચ પરસ્સ ચ પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ છહાયતનેહિ ચાપિ અયમત્થો દીપેતબ્બોવા’’તિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૯) વુત્તં. ‘‘અયં કાયો’’તિ હિ વુત્તાનિ સનિસ્સયાનિ ચક્ખાદીનિ અત્તનો પઞ્ચક્ખન્ધા, ‘‘બહિદ્ધા નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તાનિ રૂપાદીનિ પરેસં. તથા અયં કાયો અત્તનોવ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, બહિદ્ધા નામરૂપં પરેસં બાહિરાનીતિ. અઞ્ઞથા અજ્ઝત્તિકાયતનમત્તે એવ ‘‘અયં કાયો’’તિ વુત્તે ન અજ્ઝત્તિકાયતનાનેવ અત્તનો પઞ્ચક્ખન્ધા હોન્તીતિ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ પઞ્ચક્ખન્ધેહિ દીપના ન સમ્ભવેય્યાતિ. સળેવાયતનાનીતિ સળેવ સમ્ફસ્સકારણાનિ, યેહિ કારણભૂતેહિ આયતનેહિ ઉપ્પન્નેન ફસ્સેન ફુટ્ઠો બાલો સુખદુક્ખં પટિસંવેદેતિ.

આદિ-સદ્દેન ‘‘એતેસં વા અઞ્ઞતરેન અવિજ્જાનીવરણસ્સ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતસ્સ તણ્હાય સંયુત્તસ્સા’’તિઆદિ યોજેતબ્બં. તસ્મિઞ્હિ સુત્તે સઙ્ખારે અવિજ્જાતણ્હાનિસ્સિતે એવ કત્વા કાયગ્ગહણેન વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનાનિ ગહેત્વા એતસ્મિઞ્ચ કાયે સળાયતનાનં ફસ્સં તંનિસ્સિતમેવ કત્વા વેદનાય વિસેસપચ્ચયભાવં દસ્સેન્તેન ભગવતા બાલપણ્ડિતાનં અતીતદ્ધાવિજ્જાતણ્હામૂલકો વેદનાન્તો પટિચ્ચસમુપ્પાદો દસ્સિતો. પુન ચ બાલપણ્ડિતાનં વિસેસં દસ્સેન્તેન –

‘‘યાય ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જાય નિવુતસ્સ બાલસ્સ યાય ચ તણ્હાય સંયુત્તસ્સ અયં કાયો સમુદાગતો, સા ચેવ અવિજ્જા બાલસ્સ અપ્પહીના, સા ચ તણ્હા અપરિક્ખીણા. તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, બાલો અચરિ બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખક્ખયાય, તસ્મા બાલો કાયસ્સ ભેદા કાયૂપગો હોતિ, સો કાયૂપગો સમાનો ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા…પે… દુક્ખસ્માતિ વદામી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૯) –

વેદનાપભવં સાવિજ્જં તણ્હં દસ્સેત્વા ઉપાદાનભવે ચ તંનિસ્સિતે કત્વા ‘‘કાયૂપગો હોતી’’તિઆદિના જાતિઆદિકે દસ્સેન્તેન પચ્ચુપ્પન્નહેતુસમુટ્ઠાનતો પભુતિ ઉભયમૂલોવ પટિચ્ચસમુપ્પાદો વુત્તો, તબ્બિપરિયાયેન ચ પણ્ડિતસ્સ પચ્ચુપ્પન્નહેતુપરિક્ખયતો પભુતિ ઉભયમૂલકો પટિલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ.

દુગ્ગતિગામિકમ્મસ્સ વિસેસપચ્ચયત્તા અવિજ્જા ‘‘અવિન્દિયં વિન્દતી’’તિ વુત્તા, તથા વિસેસપચ્ચયો વિન્દિયસ્સ ન હોતીતિ ‘‘વિન્દિયં ન વિન્દતી’તિ ચ. અત્તનિ નિસ્સિતાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પવત્તનં ઉપ્પાદનં આયતનં. સમ્મોહભાવેનેવ અનભિસમયભૂતત્તા અવિદિતં અઞ્ઞાતં કરોતિ. અન્તવિરહિતે જવાપેતીતિ ચ વણ્ણાગમવિપરિયાયવિકારવિનાસધાતુઅત્થવિસેસયોગેહિ પઞ્ચવિધસ્સ નિરુત્તિલક્ખણસ્સ વસેન તીસુપિ પદેસુ અ-કાર વિ-કાર જ-કારે ગહેત્વા અઞ્ઞેસં વણ્ણાનં લોપં કત્વા જ-કારસ્સ ચ દુતિયસ્સ આગમં કત્વા ‘‘અવિજ્જા’’તિ વુત્તા. બ્યઞ્જનત્થં દસ્સેત્વા સભાવત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થારમ્મણાનિ ‘‘ઇદં વત્થુ, ઇદમારમ્મણ’’ન્તિ અવિજ્જાય ઞાતું ન સક્કાતિ અવિજ્જા તપ્પટિચ્છાદિકા વુત્તા. વત્થારમ્મણસભાવચ્છાદનતો એવ અવિજ્જાદીનં પટિચ્ચસમુપ્પાદભાવસ્સ, જરામરણાદીનં પટિચ્ચસમુપ્પન્નભાવસ્સ ચ છાદનતો પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નછાદનં વેદિતબ્બં.

સઙ્ખાર-સદ્દગ્ગહણેન આગતા સઙ્ખારા સઙ્ખાર-સદ્દેન આગતસઙ્ખારા. યદિપિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાપિ સઙ્ખાર-સદ્દેન આગતા, તે પન ઇમિસ્સા દેસનાય પધાનાતિ વિસું વુત્તા. તસ્મા ‘‘દુવિધા’’તિ એત્થ અભિસઙ્ખરણકસઙ્ખારં સઙ્ખાર-સદ્દેનાગતં સન્ધાય તત્થ વુત્તમ્પિ વજ્જેત્વા સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારા યોજેતબ્બા. ‘‘સઙ્ખાર-સદ્દેનાગતસઙ્ખારા’’તિ વા સમુદાયો વુત્તો, તદેકદેસો ચ ઇધ વણ્ણિતબ્બભાવેન ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ, તસ્મા વણ્ણિતબ્બસબ્બસઙ્ગહણવસેન દુવિધતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. પઠમં નિરુજ્ઝતિ વચીસઙ્ખારોતિઆદિના વિતક્કવિચારઅસ્સાસપસ્સાસસઞ્ઞાવેદનાવચીસઙ્ખારાદયો વુત્તા, ન અવિજ્જાસઙ્ખારેસુ વુત્તા કાયસઞ્ચેતનાદયો.

પરિતસ્સતીતિ પિપાસતિ. ભવતીતિ ઉપપત્તિભવં સન્ધાય વુત્તં, ભાવયતીતિ કમ્મભવં. ચુતિ ખન્ધાનં મરણન્તિ ‘‘મરન્તિ એતેના’’તિ વુત્તં. ‘‘દુક્ખા વેદના ઉપ્પાદદુક્ખા ઠિતિદુક્ખા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫) વચનતો દ્વેધા ખણતિ. આયાસોતિ પરિસ્સમો વિસાદો. કેવલ-સદ્દો અસમ્મિસ્સવાચકો હોતિ ‘‘કેવલા સાલયો’’તિ, નિરવસેસવાચકો ચ ‘‘કેવલા અઙ્ગમગધા’’તિ, તસ્મા દ્વેધાપિ અત્થં વદતિ. તત્થ અસમ્મિસ્સસ્સાતિ સુખરહિતસ્સ. ન હિ એત્થ કિઞ્ચિ ઉપ્પાદવયરહિતં અત્થીતિ.

તંસમ્પયુત્તે, પુગ્ગલં વા સમ્મોહયતીતિ સમ્મોહનરસા. આરમ્મણસભાવસ્સ છાદનં હુત્વા ગય્હતીતિ છાદનપચ્ચુપટ્ઠાના. ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૩) વચનતો આસવપદટ્ઠાના. પટિસન્ધિજનનત્થં આયૂહન્તિ બ્યાપારં કરોન્તીતિ આયૂહનરસા, રાસિકરણં વા આયૂહનં. નામરૂપસ્સ પુરેચારિકભાવેન પવત્તતીતિ પુબ્બઙ્ગમરસં. પુરિમભવેન સદ્ધિં ઘટનં હુત્વા ગય્હતીતિ પટિસન્ધિપચ્ચુપટ્ઠાનં. વિઞ્ઞાણેન સહ સમ્પયુજ્જતીતિ સમ્પયોગરસં. અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયોગાભાવતો રૂપં વિકિરતીતિ વિકિરણરસં. એવઞ્ચ કત્વા પિસિયમાના તણ્ડુલાદયો વિકિરન્તિ ચુણ્ણી ભવન્તીતિ. નામસ્સ કદાચિ કુસલાદિભાવો ચ અત્થીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘અબ્યાકતપચ્ચુપટ્ઠાન’’ન્તિ આહ. ‘‘અચેતના અબ્યાકતા’’તિ એત્થ વિય અનારમ્મણતા વા અબ્યાકતતા દટ્ઠબ્બા. આયતનલક્ખણન્તિ ઘટનલક્ખણં, આયાનં તનનલક્ખણં વા. દસ્સનાદીનં કારણભાવો દસ્સનાદિરસતા. અકુસલવિપાકુપેક્ખાય અનિટ્ઠભાવતો દુક્ખેન ઇતરાય ચ ઇટ્ઠભાવતો સુખેન સઙ્ગહિતત્તા ‘‘સુખદુક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ આહ. દુક્ખસમુદયત્તા હેતુલક્ખણા તણ્હા. ‘‘તત્રતત્રાભિનન્દિની’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩, ૪૬૦; વિભ. ૨૦૩) વચનતો અભિનન્દનરસા. ચિત્તસ્સ, પુગ્ગલસ્સ વા રૂપાદીસુ અતિત્તભાવો હુત્વા ગય્હતીતિ અતિત્તભાવપચ્ચુપટ્ઠાના. તણ્હાદળ્હત્તં હુત્વા કામુપાદાનં, સેસાનિ દિટ્ઠિ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તીતિ તણ્હાદળ્હત્તદિટ્ઠિપચ્ચુપટ્ઠાના. કમ્મુપપત્તિભવવસેન ભવસ્સ લક્ખણાદયો યોજેતબ્બા.

આદિ-સદ્દેન અનુબોધાદિભાવગ્ગહણં. દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણં અપ્પટિપત્તિ, અસુભાદીસુ સુભાદિવિપલ્લાસા મિચ્છાપટિપત્તિ. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તા વા અપ્પટિપત્તિ, દિટ્ઠિસમ્પયુત્તા મિચ્છાપટિપત્તિ. ન અવિજ્જાય એવ છદ્વારિકતા છળારમ્મણતા ચ, અથ ખો અઞ્ઞેસુપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ અરૂપધમ્માનન્તિ આહ ‘‘સબ્બેસુપી’’તિ. નોભયગોચરન્તિ મનાયતનમાહ. ન હિ અરૂપધમ્માનં દેસવસેન આસન્નતા દૂરતા ચ અત્થિ અસણ્ઠાનત્તા, તસ્મા મનાયતનસ્સ ગોચરો ન મનાયતનં સમ્પત્તો અસમ્પત્તો વાતિ વુચ્ચતીતિ.

સોકાદીનં સબ્ભાવા અઙ્ગબહુત્તપ્પસઙ્ગે ‘‘દ્વાદસેવા’’તિ અઙ્ગાનં વવત્થાનં વેદિતબ્બં. ન હિ સોકાદયો અઙ્ગભાવેન વુત્તા, ફલેન પન કારણં અવિજ્જં મૂલઙ્ગં દસ્સેતું તે વુત્તાતિ. જરામરણબ્ભાહતસ્સ હિ બાલસ્સ તે સમ્ભવન્તીતિ સોકાદીનં જરામરણકારણતા વુત્તા. ‘‘સારીરિકાય દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૨) ચ સુત્તે જરામરણનિમિત્તઞ્ચ દુક્ખં સઙ્ગહિતન્તિ તંતંનિમિત્તાનં સાધકભાવેન વુત્તં. યસ્મા પન જરામરણેનેવ સોકાદીનં એકસઙ્ખેપો કતો, તસ્મા તેસં જાતિપચ્ચયતા યુજ્જતિ. જરામરણપચ્ચયભાવે હિ અવિજ્જાય એકસઙ્ખેપો કાતબ્બો સિયા, જાતિપચ્ચયા પન જરામરણં સોકાદયો ચ સમ્ભવન્તીતિ. તત્થ જરામરણં એકન્તિકં અઙ્ગભાવેનેવ ગહિતં, સોકાદયો પન રૂપભવાદીસુ અભાવતો અનેકન્તિકા કેવલં પાકટેન ફલેન અવિજ્જાનિદસ્સનત્થં ગહિતા. તેન અનાગતે જાતિયા સતિ તતો પરાય પટિસન્ધિયા હેતુહેતુભૂતા અવિજ્જા દસ્સિતાતિ ભવચક્કસ્સ અવિચ્છેદો દસ્સિતો હોતીતિ. સુત્તઞ્ચ સોકાદીનં અવિજ્જા કારણન્તિ એતસ્સેવત્થસ્સ સાધકં દટ્ઠબ્બં, ન સોકાદીનં બાલસ્સ જરામરણનિમિત્તતામત્તસ્સ. ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૨) હિ વચનેન અવિજ્જા સોકાદીનં કારણન્તિ દસ્સિતા, ન ચ જરામરણનિમિત્તમેવ દુક્ખં દુક્ખન્તિ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અવિજ્જાપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨૬. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા ૯૨ સઙ્ખારા’’તિ હિ વુત્તન્તિ એતેન અવિજ્જાય વિસેસનભાવેન સઙ્ખારાનઞ્ચ પધાનભાવેન વુત્તત્તા સઙ્ખારાનં નિદ્દિસિતબ્બભાવસ્સ કારણં દસ્સેતિ. પિતા કથીયતિ ‘‘દીઘો સામો, મિત્તો રસ્સો, ઓદાતો દત્તો’’તિ.

રસિતબ્બો પટિવિજ્ઝિતબ્બો સભાવો રસો, અત્તનો રસો સરસો, યાથાવો સરસો યાથાવસરસો, સો એવ લક્ખિતબ્બત્તા લક્ખણન્તિ યાથાવસરસલક્ખણં. ‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જા? દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૨; મ. નિ. ૧.૧૦૩) સુત્તે ચત્તારેવ વુત્તાનીતિ ‘‘સુત્તન્તિકપરિયાયેના’’તિ આહ. નિક્ખેપકણ્ડે પનાતિઆદિના ઇધ ચતૂસુ ઠાનેસુ કથિતાય એવ અવિજ્જાય નિક્ખેપકણ્ડે અટ્ઠસુ ઠાનેસુ કિચ્ચજાતિતો પઞ્ચવીસતિયા પદેહિ લક્ખણતો ચ કથિતત્તા તદત્થસંવણ્ણનાવસેન વિભાવનં કરોતિ. અહાપેત્વા વિભજિતબ્બવિભજનઞ્હિ અભિધમ્મપરિયાયો.

જાયતિ એત્થાતિ જાતિ, ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. યદિપિ નિરોધમગ્ગે અવિજ્જા આરમ્મણં ન કરોતિ, તે પન જાનિતુકામસ્સ તપ્પટિચ્છાદનવસેન અનિરોધમગ્ગેસુ નિરોધમગ્ગગ્ગહણકઆરણવસેન ચ પવત્તમાના તત્થ ઉપ્પજ્જતીતિ વુચ્ચતીતિ તેસમ્પિ અવિજ્જાય ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતા હોતિ, ઇતરેસં આરમ્મણભાવેન ચાતિ. સઙ્ઘિકબલદેવગોણાદીનં સઙ્ઘાટિનઙ્ગલાદીનિ વિય અઞ્ઞસેતાદીનં અવિજ્જાય દુક્ખાદિવિસયાનં અન્ધત્તકરાનં લોભાદીનં નિવત્તકો અઞ્ઞાણાદિસભાવો લક્ખણન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અત્થત્થન્તિ ફલફલં. આમેડિતવચનઞ્હિ સબ્બેસં અત્થાનં વિસું વિસું પાકટકરણભાવપ્પકાસનત્થં. અત્થો એવ વા અત્થો અત્થત્થોતિ અત્થસ્સ અવિપરીતતાદસ્સનત્થં અત્થેનેવત્થં વિસેસયતિ. ન હિ ઞાણં અનત્થં અત્થોતિ ગણ્હાતીતિ. એવં કારણકારણન્તિ એત્થાપિ દટ્ઠબ્બં. તં આકારન્તિ અત્થત્થાદિઆકારં. ગહેત્વાતિ ચિત્તે પવેસેત્વા, ચિત્તેન પુગ્ગલેન વા ગહિતં કત્વા. પટિવિદ્ધસ્સ પુન અવેક્ખણા પચ્ચવેક્ખણા. દુચ્ચિન્તિતચિન્તિતાદિલક્ખણસ્સ બાલસ્સ ભાવો બાલ્યં. પજાનાતીતિ પકારેહિ જાનાતિ. બલવમોહનં પમોહો. સમન્તતો મોહનં સમ્મોહો.

દુક્ખારમ્મણતાતિ દુક્ખારમ્મણતાય, યાય વા અવિજ્જાય છાદેન્તિયા દુક્ખારમ્મણા તંસમ્પયુત્તધમ્મા, સા તેસં ભાવોતિ દુક્ખારમ્મણતા, આરમ્મણમેવ વા આરમ્મણતા, દુક્ખં આરમ્મણતા એતિસ્સાતિ દુક્ખારમ્મણતા.

દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરા ન સભાવતો, તસ્મા તદારમ્મણતા અવિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ, ઇતરેસં સભાવતો ગમ્ભીરત્તા તદારમ્મણતા નુપ્પજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. અપિચ ખો પનાતિ મગ્ગસ્સ સઙ્ખતસભાવત્તા તતોપિ નિરોધસ્સ ગમ્ભીરતરતં દસ્સેતિ.

અવિજ્જાપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઙ્ખારપદનિદ્દેસવણ્ણના

પુનાતીતિ સોધેતિ અપુઞ્ઞફલતો દુક્ખસંકિલેસતો ચ, હિતસુખજ્ઝાસયેન પુઞ્ઞં કરોતીતિ તંનિપ્ફાદનેન કારકસ્સજ્ઝાસયં પૂરેતીતિ પુઞ્ઞો, પૂરકો પુજ્જનિબ્બત્તકો ચ નિરુત્તિલક્ખણેન ‘‘પુઞ્ઞો’’તિ વેદિતબ્બો. સમાધિપચ્ચનીકાનં અતિદૂરતાય ન ઇઞ્જતિ ન ચલતીતિ અત્થો. કાયસ્સાતિ દ્વારસ્સ સામિભાવેન નિદ્દેસો કતો.

પુઞ્ઞુપગન્તિ ભવસમ્પત્તુપગં. તત્થાતિ વિભઙ્ગસુત્તે (સં. નિ. ૨.૨). તઞ્હિ પધાનભાવેન ગહિતન્તિ. સમ્માદિટ્ઠિસુત્તે (મ. નિ. ૧.૧૦૨) પન ‘‘તયોમે, આવુસો, સઙ્ખારા’’તિ આગતન્તિ. સબ્બઞ્ઞુજિનભાસિતો પન અયં, ન પચ્ચેકજિનભાસિતો, ઇમસ્સત્થસ્સ દીપનત્થં એતેસં સુત્તાનં વસેન તે ગહિતા. કથં પનેતેન ગહણેનાયમત્થો દીપિતો હોતીતિ તંદસ્સનત્થમાહ ‘‘અભિધમ્મેપિ હિ સુત્તેપિ એકસદિસાવ તન્તિ નિદ્દિટ્ઠા’’તિ. સબ્બઞ્ઞુભાસિતોતિ પાકટેન સુત્તન્તેન સદિસત્તા અયમ્પિ સબ્બઞ્ઞુભાસિતોતિ ઞાયતીતિ વુત્તં હોતીતિ.

‘‘તેરસાપી’’તિ વુત્તં, તત્થ ઞાણવિપ્પયુત્તાનં ન ભાવનામયતા પાકટાતિ ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. પથવી પથવીતિઆદિભાવના ચ કસિણપરિકમ્મકરણં મણ્ડલકરણઞ્ચ ભાવનં ભજાપેન્તિ.

દાનવસેન પવત્તા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા દાનં. તત્થ બ્યાપારભૂતા આયૂહનચેતના દાનં આરબ્ભ દાનં અધિકિચ્ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વુચ્ચતિ, એવં ઇતરેસુ. સોમનસ્સચિત્તેનાતિ અનુમોદનાપવત્તિનિદસ્સનમત્તમેતં દટ્ઠબ્બં. ઉપેક્ખાસહગતેનપિ હિ અનુસ્સરતિ એવાતિ.

અસરિક્ખકમ્પિ સરિક્ખકેન ચતુત્થજ્ઝાનવિપાકેન વેહપ્ફલાદીસુ વિનાપિ અસઞ્ઞેસુ કટત્તારૂપં. રૂપમેવ સફન્દનત્તા ‘‘સઇઞ્જન’’ન્તિ વુત્તં ઇઞ્જનકરનીવરણાદીનં અવિક્ખમ્ભનતો, રૂપતણ્હાસઙ્ખાતસ્સ ઇઞ્જનકસ્સ કારણત્તા વા. તેનેવ રૂપારમ્મણં નિમિત્તારમ્મણઞ્ચ સબ્બમ્પિ ચતુત્થજ્ઝાનં નિપ્પરિયાયેન ‘‘અનિઞ્જન’’ન્તિ ન વુચ્ચતીતિ. મહાતુલાય ધારયમાનો નાળિયા મિનમાનો ચ સમુદાયમેવ ધારેતિ મિનતિ ચ, ન એકેકં ગુઞ્જં, એકેકં તણ્ડુલં વા, એવં ભગવાપિ અપરિમાણા પઠમકુસલચેતનાયો સમુદાયવસેનેવ ગહેત્વા એકજાતિકત્તા એકમેવ કત્વા દસ્સેતિ. એવં દુતિયાદયોપીતિ.

‘‘કાયદ્વારે પવત્તા’’તિ અવત્વા ‘‘આદાનગ્ગહણચોપનં પાપયમાના ઉપ્પન્ના’’તિપિ વત્તું વટ્ટતીતિ વચનવિસેસમત્તમેવ દસ્સેતિ. કાયદ્વારે પવત્તિ એવ હિ આદાનાદિપાપનાતિ. પુરિમેન વા દ્વારસ્સ ઉપલક્ખણભાવો વુત્તો, પચ્છિમેન ચેતનાય સવિઞ્ઞત્તિરૂપસમુટ્ઠાપનં. તત્થ આકડ્ઢિત્વા ગહણં આદાનં, સમ્પયુત્તસ્સ ગહણં ગહણં, ફન્દનં ચોપનં.

એત્થાતિ કાયવચીસઙ્ખારગ્ગહણે, કાયવચીસઞ્ચેતનાગહણે વા. અટ્ઠકથાયં અભિઞ્ઞાચેતના ન ગહિતા વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો ન હોતીતિ. કસ્મા પન ન હોતિ, નનુ સાપિ કુસલા વિપાકધમ્મા ચાતિ? સચ્ચં, અનુપચ્છિન્નતણ્હાવિજ્જામાને પન સન્તાને સબ્યાપારપ્પવત્તિયા તસ્સા કુસલતા વિપાકધમ્મતા ચ વુત્તા, ન વિપાકુપ્પાદનેન, સા પન વિપાકં ઉપ્પાદયન્તી રૂપાવચરમેવ ઉપ્પાદેય્ય. ન હિ અઞ્ઞભૂમિકં કમ્મં અઞ્ઞભૂમિકં વિપાકં ઉપ્પાદેતીતિ. અત્તના સદિસારમ્મણઞ્ચ તિટ્ઠાનિકં તં ઉપ્પાદેય્ય ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે રૂપાવચરવિપાકસ્સ કમ્મસદિસારમ્મણસ્સેવ વુત્તત્તા, ન ચ રૂપાવચરવિપાકો પરિત્તાદિઆરમ્મણો અત્થિ, અભિઞ્ઞાચેતના ચ પરિત્તાદિઆરમ્મણાવ હોતિ, તસ્મા વિપાકં ન ઉપ્પાદેતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. કસિણેસુ ચ ઉપ્પાદિતસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિસ્સ આનિસંસભૂતા અભિઞ્ઞા. યથાહ ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે’’તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૨૪૪-૨૪૫; મ. નિ. ૧.૩૮૪-૩૮૬). તસ્મા સમાધિફલસદિસા સા, ન ચ ફલં દેતીતિ દાનસીલાનિસંસો તસ્મિં ભવે પચ્ચયલાભો વિય સાપિ વિપાકં ન ઉપ્પાદેતિ. યથા ચ અભિઞ્ઞાચેતના, એવં ઉદ્ધચ્ચચેતનાપિ ન હોતીતિ ઇદં ઉદ્ધચ્ચસહગતે ધમ્મે વિસું ઉદ્ધરિત્વા ‘‘તેસં વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૨૫) વુત્તત્તા વિચારેતબ્બં.

અયં પનેત્થ અમતગ્ગપથાનુગતો વિનિચ્છયો – દસ્સનભાવનાનં અભાવેપિ યેસં પુથુજ્જનાનં સેક્ખાનઞ્ચ દસ્સનભાવનાહિ ભવિતબ્બં, તેસં તદુપ્પત્તિકાલે તેહિ પહાતું સક્કુણેય્યા અકુસલા ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બા ભાવનાય પહાતબ્બા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ, પુથુજ્જનાનં પન ભાવનાય અભાવા ભાવનાય પહાતબ્બચિન્તા નત્થિ. તેન તેસં પવત્તમાના તે દસ્સનેન પહાતું અસક્કુણેય્યાપિ ‘‘ભાવનાય પહાતબ્બા’’તિ ન વુચ્ચન્તિ. યદિ વુચ્ચેય્યું, દસ્સનેન પહાતબ્બા ભાવનાય પહાતબ્બાનં કેસઞ્ચિ કેચિ કદાચિ આરમ્મણારમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયપચ્ચયેહિ પચ્ચયો ભવેય્યું, ન ચ પટ્ઠાને ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બા ભાવનાય પહાતબ્બાનં કેસઞ્ચિ કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તા. સેક્ખાનં પન વિજ્જમાના ભાવનાય પહાતું સક્કુણેય્યા ભાવનાય પહાતબ્બા. તેનેવ સેક્ખાનં દસ્સનેન પહાતબ્બા ચત્તત્તા વન્તત્તા મુત્તત્તા પહીનત્તા પટિનિસ્સટ્ઠત્તા ઉક્ખેટિતત્તા સમુક્ખેટિતત્તા અસ્સાદિતબ્બા અભિનન્દિતબ્બા ચ ન હોન્તિ, પહીનતાય એવ સોમનસ્સહેતુભૂતા અવિક્ખેપહેતુભૂતા ચ ન દોમનસ્સં ઉદ્ધચ્ચઞ્ચ ઉપ્પાદેન્તીતિ ન તે તેસં આરમ્મણારમ્મણાધિપતિભાવં પકતૂપનિસ્સયભાવઞ્ચ ગચ્છન્તિ. ન હિ પહીને ઉપનિસ્સાય અરિયો રાગાદિકિલેસે ઉપ્પાદેતિ.

વુત્તઞ્ચ ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતિ…પે… અરહત્તમગ્ગેન…પે… ન પચ્ચાગચ્છતી’’તિ (મહાનિ. ૮૦; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૭), ન ચ પુથુજ્જનાનં દસ્સનેન પહાતું સક્કુણેય્યા ઇતરેસં ન કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયો હોન્તીતિ સક્કા વત્તું ‘‘દિટ્ઠિં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં આરબ્ભ રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ. વિચિકિચ્છં આરબ્ભ વિચિકિચ્છા દિટ્ઠિ ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનં ઉદ્ધચ્ચારમ્મણપચ્ચયભાવસ્સ વુત્તત્તા. એત્થ હિ ઉદ્ધચ્ચન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં ચિત્તુપ્પાદં સન્ધાય વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસે ‘‘દિટ્ઠિં ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં ગરું કત્વા રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૯) એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. તસ્મા દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બાનં અતીતાદિભાવેન નવત્તબ્બત્તેપિ યાદિસાનં તાહિ અનુપ્પત્તિધમ્મતા આપાદેતબ્બા, તેસુ પુથુજ્જનેસુ વત્તમાના દસ્સનં અપેક્ખિત્વા તેન પહાતું સક્કુણેય્યા દસ્સનેન પહાતબ્બા, સેક્ખેસુ વત્તમાના ભાવનં અપેક્ખિત્વા તાય પહાતું સક્કુણેય્યા ભાવનાય પહાતબ્બા. તેસુ ભાવનાય પહાતબ્બા સહાયવિરહા વિપાકં ન જનયન્તીતિ ભાવનાય પહાતબ્બચેતનાય નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો ન વુત્તો, અપેક્ખિતબ્બદસ્સનભાવનારહિતાનં પન પુથુજ્જનેસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં સકભણ્ડે છન્દરાગાદીનં ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદસ્સ ચ સંયોજનત્તયતદેકટ્ઠકિલેસાનં અનુપચ્છિન્નતાય અપરિક્ખીણસહાયાનં વિપાકુપ્પાદનં ન સક્કા પટિક્ખિપિતુન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતધમ્માનં વિપાકો વિભઙ્ગે વુત્તોતિ.

યદિ એવં, અપેક્ખિતબ્બદસ્સનભાવનારહિતાનં અકુસલાનં નેવદસ્સનેનનભાવનાયપહાતબ્બતા આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, અપ્પહાતબ્બાનં ‘‘નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૮) વુત્તત્તા, અપ્પહાતબ્બવિરુદ્ધસભાવત્તા ચ અકુસલાનં. એવમ્પિ તેસં ઇમસ્મિં તિકે નવત્તબ્બતા આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે દસ્સિતાનં દ્વાદસઅકુસલચિત્તુપ્પાદાનં દ્વીહિ પદેહિ સઙ્ગહિતત્તા. યથા હિ ધમ્મવસેન સઙ્ખતધમ્મા સબ્બે સઙ્ગહિતાતિ ઉપ્પન્નત્તિકે કાલવસેન અસઙ્ગહિતાપિ અતીતા નવત્તબ્બાતિ ન વુત્તા ચિત્તુપ્પાદરૂપભાવેન ગહિતેસુ નવત્તબ્બસ્સ અભાવા, એવમિધાપિ ચિત્તુપ્પાદભાવેન ગહિતેસુ નવત્તબ્બસ્સ અભાવા નવત્તબ્બતા ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. યત્થ હિ ચિત્તુપ્પાદો કોચિ નિયોગતો નવત્તબ્બો અત્થિ, તત્થ તેસં ચતુત્થો કોટ્ઠાસો અત્થીતિ યથાવુત્તપદેસુ વિય તત્થાપિ ભિન્દિત્વા ભજાપેતબ્બે ચિત્તુપ્પાદે ભિન્દિત્વા ભજાપેતિ ‘‘સિયા નવત્તબ્બા પરિત્તારમ્મણા’’તિઆદિના. તદભાવા ઉપ્પન્નત્તિકે ઇધ ચ તથા ન વુત્તા.

અથ વા યથા સપ્પટિઘેહિ સમાનસભાવત્તા રૂપધાતુયં તયો મહાભૂતા ‘‘સપ્પટિઘા’’તિ વુત્તા. યથાહ ‘‘અસઞ્ઞસત્તાનં અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ દ્વે મહાભૂતા, દ્વે મહાભૂતે પટિચ્ચ એકં મહાભૂત’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૨.૨૨.૯). એવં પુથુજ્જનાનં પવત્તમાના ભાવનાય પહાતબ્બસમાનસભાવા ‘‘ભાવનાય પહાતબ્બા’’તિ વુચ્ચેય્યુન્તિ નત્થિ નવત્તબ્બતાપસઙ્ગો. એવઞ્ચ સતિ પુથુજ્જનાનં પવત્તમાનાપિ ભાવનાય પહાતબ્બા સકભણ્ડે છન્દરાગાદયો પરભણ્ડે છન્દરાગાદીનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, રાગો ચ રાગદિટ્ઠીનં અધિપતિપચ્ચયોતિ અયમત્થો લદ્ધો હોતિ. યથા પન અફોટ્ઠબ્બત્તા રૂપધાતુયં તયો મહાભૂતા ન પરમત્થતો સપ્પટિઘા, એવં અપેક્ખિતબ્બભાવનારહિતા પુથુજ્જનેસુ પવત્તમાના સકભણ્ડે છન્દરાગાદયો ન પરમત્થતો ભાવનાય પહાતબ્બાતિ ભાવનાય પહાતબ્બાનં નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયતા ન વુત્તા, ન ચ ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બા ભાવનાય પહાતબ્બાનં કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તા. યે હિ દસ્સનેન પહાતબ્બપચ્ચયા કિલેસા, ન તે દસ્સનતો ઉદ્ધં પવત્તન્તિ, દસ્સનેન પહાતબ્બપચ્ચયસ્સપિ પન ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ સહાયવેકલ્લમત્તમેવ દસ્સનેન કતં, ન તસ્સ કોચિ ભાવો દસ્સનેન અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતોતિ તસ્સ એકન્તભાવનાય પહાતબ્બતા વુત્તા. તસ્મા તસ્સ તાદિસસ્સેવ સતિ સહાયે વિપાકુપ્પાદનવચનં, અસતિ ચ વિપાકાનુપ્પાદનવચનં ન વિરુજ્ઝતીતિ.

સાપિ વિઞ્ઞાણપચ્ચયભાવે યદિ અપનેતબ્બા, કસ્મા ‘‘સમવીસતિ ચેતના’’તિ વુત્તન્તિ તસ્સ કારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા પન સબ્બાપેતા હોન્તી’’તિ. યદિ એવં, અભિઞ્ઞાચેતનાય સહ ‘‘એકવીસતી’’તિ વત્તબ્બન્તિ? ન, અવચનસ્સ વુત્તકારણત્તા, તં પન ઇતરાવચનસ્સપિ કારણન્તિ સમાનચેતનાવચનકારણવચનેન યં કારણં અપેક્ખિત્વા એકા વુત્તા, તેન કારણેન ઇતરાયપિ વત્તબ્બતં, યઞ્ચ કારણં અપેક્ખિત્વા ઇતરા ન વુત્તા, તેન કારણેન વુત્તાયપિ અવત્તબ્બતં દસ્સેતિ. આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો ચિત્તસઙ્ખારો એવાતિ ભેદાભાવા પાકટોતિ ન તસ્સ સંયોગો દસ્સિતો.

સુખસઞ્ઞાય ગહેત્વાતિ એતેન તણ્હાપવત્તિં દસ્સેતિ. તણ્હાપરિક્ખારેતિ તણ્હાય પરિવારે, તણ્હાય ‘‘સુખં સુભ’’ન્તિઆદિના સઙ્ખતે વા અલઙ્કતેતિ અત્થો. તણ્હા હિ દુક્ખસ્સ સમુદયોતિ અજાનન્તો ‘‘અહો વતાહં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ખત્તિયમહાસાલાનં વા સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય’’ન્તિ સઙ્ખારે પરિક્ખરોતીતિ. અમરણત્થાતિ ગહિતા દુક્કરકિરિયા અમરતપો, દેવભાવત્થં તપો વા, દુક્ખત્તા વા મરો મારકો તપો અમરતપો. દિટ્ઠે અદિટ્ઠ-સદ્દો વિય મરેસુ અમર-સદ્દો દટ્ઠબ્બો.

જાતિઆદિપપાતદુક્ખજનનતો મરુપપાતસદિસતા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસ્સ વુત્તા. રમણીયભાવેન ચ અસ્સાદભાવેન ચ ગય્હમાનં પુઞ્ઞફલં દીપસિખામધુલિત્તસત્થધારાસદિસં, તદત્થો ચ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો તંનિપાતલેહનસદિસો.

‘‘સુખો ઇમિસ્સા પરિબ્બાજિકાય તરુણાય મુદુકાય લોમસાય બાહાય સમ્ફસ્સો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૬૯) સુખસઞ્ઞાય બાલો વિય ગૂથકીળનં કિલેસાભિભૂતતાય કોધારતિઅભિભૂતો અસવસો મરિતુકામો વિય વિસખાદનં કરણફલક્ખણેસુ જિગુચ્છનીયં દુક્ખઞ્ચ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ. લોભસહગતસ્સ વા ગૂથકીળનસદિસતા, દોસસહગતસ્સ વિસખાદનસદિસતા યોજેતબ્બા. કામગુણસમિદ્ધિયા સભયસ્સપિ પિસાચનગરસ્સ સુખવિપલ્લાસહેતુભાવો વિય અરૂપવિપાકાનં નિરન્તરતાય અનુપલક્ખિયમાનઉપ્પાદવયાનં, દીઘસન્તાનતાય અગય્હમાનવિપરિણામાનં, સઙ્ખારવિપરિણામદુક્ખભૂતાનમ્પિ નિચ્ચાદિવિપલ્લાસહેતુભાવોતિ તેસં પિસાચનગરસદિસતા, તદભિમુખગમનસદિસતા ચ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારસ્સ યોજેતબ્બા.

તાવાતિ વત્તબ્બન્તરાપેક્ખો નિપાતો, તસ્મા અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયોતિ ઇદં તાવ સિદ્ધં, ઇદં પન અપરં વત્તબ્બન્તિ અત્થો. અવિજ્જાપચ્ચયા પન સબ્બાપેતા હોન્તીતિ વુત્તન્તિ અભિઞ્ઞાચેતનાનં પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ. ચેતોપરિયપુબ્બેનિવાસઅનાગતંસઞાણેહિ પરેસં અત્તનો ચ સમોહચિત્તજાનનકાલેતિ યોજેતબ્બા.

અવિજ્જાસમ્મૂળ્હત્તાતિ ભવાદીનવપટિચ્છાદિકાય અવિજ્જાય સમ્મૂળ્હત્તા. રાગાદીનન્તિ રાગદિટ્ઠિવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચદોમનસ્સાનં અવિજ્જાસમ્પયુત્તરાગાદિઅસ્સાદનકાલેસુ અવિજ્જં આરબ્ભ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. ગરું કત્વા અસ્સાદનં રાગદિટ્ઠિસમ્પયુત્તાય એવ અવિજ્જાય યોજેતબ્બં, અસ્સાદનઞ્ચ રાગો, તદવિપ્પયુત્તા ચ દિટ્ઠીતિ અસ્સાદનવચનેનેવ યથાવુત્તં અવિજ્જં ગરું કરોન્તી દિટ્ઠિ ચ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. રાગાદીહિ ચ પાળિયં સરૂપેન વુત્તેહિ તંસમ્પયુત્તસઙ્ખારસ્સ અવિજ્જારમ્મણાદિતં દસ્સેતિ. અનવિજ્જારમ્મણસ્સ પઠમજવનસ્સ આરમ્મણાધિપતિઅનન્તરાદિપચ્ચયવચનેસુ અવુત્તસ્સ વુત્તસ્સ ચ સબ્બસ્સ સઙ્ગણ્હનત્થં ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ આહ. વુત્તનયેનાતિ સમતિક્કમભવપત્થનાવસેન વુત્તનયેન.

એકકારણવાદો આપજ્જતીતિ દોસપ્પસઙ્ગો વુત્તો. અનિટ્ઠો હિ એકકારણવાદો સબ્બસ્સ સબ્બકાલે સમ્ભવાપત્તિતો એકસદિસસભાવાપત્તિતો ચ. યસ્મા તીસુ પકારેસુ અવિજ્જમાનેસુ પારિસેસેન ચતુત્થે એવ ચ વિજ્જમાને એકહેતુફલદીપને અત્થો અત્થિ, તસ્મા ન નુપપજ્જતિ.

યથાફસ્સં વેદનાવવત્થાનતોતિ ‘‘સુખવેદનીયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૬૨), ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ…પે… તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૪૩) ચ સુખવેદનીયાદિચક્ખુસમ્ફસ્સાદિઅનુરૂપેન સુખવેદનાદિચક્ખુસમ્ફસ્સજાવેદનાદીનં વવત્થાનતો, સમાનેસુ ચક્ખુરૂપાદીસુ ફસ્સવસેન સુખાદિવિપરિયાયાભાવતો, સમાનેસુ ચ રૂપમનસિકારાદીસુ ચક્ખાદિસઙ્ઘટ્ટનવસેન ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિવિપરિયાયાભાવતો, અઞ્ઞપચ્ચયસામઞ્ઞેપિ ફસ્સવસેન સુખાદિચક્ખુસમ્ફસ્સજાદીનં ઓળારિકસુખુમાદિસઙ્કરાભાવતો ચાતિ અત્થો. સુખાદીનં યથાવુત્તસમ્ફસ્સસ્સ અવિપરીતો પચ્ચયભાવો એવ યથાવેદનં ફસ્સવવત્થાનં, કારણફલવિસેસેન વા ફલકારણવિસેસનિચ્છયો હોતીતિ ઉભયત્થાપિ નિચ્છયો વવત્થાનન્તિ વુત્તો. કમ્માદયોતિ કમ્માહારઉતુઆદયો અપાકટા સેમ્હપટિકારેન રોગવૂપસમતો.

‘‘અસ્સાદાનુપસ્સિનો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ વચનતોતિ ‘‘સંયોજનીયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૩-૫૪) ઇમિના સુત્તેન તણ્હાય સઙ્ખારકારણભાવસ્સ વુત્તત્તાતિ અત્થો. પુન તસ્સાપિ અવિજ્જા કારણન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘અવિજ્જાસમુદયા આસવસમુદયોતિ વચનતો’’તિ આહ. તણ્હા વા ચતુરુપાદાનભૂતા કામભવદિટ્ઠાસવા ચ સઙ્ખારસ્સ કારણન્તિ પાકટાતિ સુત્તદ્વયેનપિ અવિજ્જાય સઙ્ખારકારણભાવમેવ દસ્સેતિ. અસ્સાદાનુપસ્સિનોતિ હિ વચનેન આદીનવપટિચ્છાદનકિચ્ચા અવિજ્જા તણ્હાય કારણન્તિ દસ્સિતા હોતીતિ. યસ્મા અવિદ્વા, તસ્મા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિકે અભિસઙ્ખરોતીતિ અવિજ્જાય સઙ્ખારકારણભાવસ્સ પાકટત્તા અવિદ્દસુભાવો સઙ્ખારકારણભાવેન વુત્તો ખીણાસવસ્સ સઙ્ખારાભાવતો અસાધારણત્તા ચ. પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં સાધારણાનિ વત્થારમ્મણાદીનીતિ પુઞ્ઞભવાદિઆદીનવપટિચ્છાદિકા અવિજ્જા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં અસાધારણં કારણન્તિ વા અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઠાનવિરુદ્ધોતિ અત્થિતાવિરુદ્ધો. કેચિ પન ‘‘પટિસન્ધિઆદીનિ ઠાનાની’’તિ વદન્તિ, એવં સતિ પુરિમચિત્તં પચ્છિમચિત્તસ્સ ઠાનવિરુદ્ધો પચ્ચયોતિ ન ઇદં એકન્તિકં સિયા. ભવઙ્ગમ્પિ હિ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયો, જવનં જવનસ્સાતિ, ન ચ સિપ્પાદીનં પટિસન્ધિઆદિઠાનં અત્થીતિ ન તં ઇધ અધિપ્પેતં. કમ્મં રૂપસ્સ નમનરુપ્પનવિરોધા સારમ્મણાનારમ્મણવિરોધા ચ સભાવવિરુદ્ધો પચ્ચયો, ખીરાદીનિ દધિઆદીનં મધુરમ્બિલરસાદિસભાવવિરોધા. અવિજાનનકિચ્ચો આલોકો વિજાનનકિચ્ચસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ, અમદનકિચ્ચા ચ ગુળાદયો મદનકિચ્ચસ્સ આસવસ્સ.

ગોલોમાવિલોમાનિ દબ્બાય પચ્ચયો, દધિઆદીનિ ભૂતિણકસ્સ. એત્થ ચ અવીતિ રત્તા એળકા વુચ્ચન્તિ. વિપાકાયેવ તે ચ ન, તસ્મા દુક્ખવિપાકાયપિ અવિજ્જાય તદવિપાકાનં પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારાનં પચ્ચયત્તં ન ન યુજ્જતીતિ અત્થો. તદવિપાકત્તેપિ સાવજ્જતાય તદવિરુદ્ધાનં તંસદિસાનઞ્ચ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાનમેવ પચ્ચયો, ન ઇતરેસન્તિ એતસ્સ પસઙ્ગસ્સ નિવારણત્થં ‘‘વિરુદ્ધો ચાવિરુદ્ધો ચ, સદિસાસદિસો તથા. ધમ્માનં પચ્ચયો સિદ્ધો’’તિ વુત્તં, તસ્મા તમત્થં પાકટં કરોન્તો ‘‘ઇતિ અયં અવિજ્જા’’તિઆદિમાહ.

અચ્છેજ્જસુત્તાવુતાભેજ્જમણીનં વિય પુબ્બાપરિયવવત્થાનં નિયતિ, નિયતિયા, નિયતિ એવ વા સઙ્ગતિ સમાગમો નિયતિસઙ્ગતિ, તાય ભાવેસુ પરિણતા મનુસ્સદેવવિહઙ્ગાદિભાવં પત્તા નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતા. નિયતિયા સઙ્ગતિયા ભાવેન ચ પરિણતા નાનપ્પકારતં પત્તા નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતાતિ ચ અત્થં વદન્તિ. એતેહિ ચ વિકપ્પનેહિ અવિજ્જા અકુસલં ચિત્તં કત્વા પુઞ્ઞાદીસુ યત્થ કત્થચિ પવત્તતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સો એવં અવિજ્જાયા’’તિઆદિ.

અપરિણાયકો બાલોતિ અરહત્તમગ્ગસમ્પટિપાદકકલ્યાણમિત્તરહિતોતિ અત્થો. અરહત્તમગ્ગાવસાનં વા ઞાણં સમવિસમં દસ્સેત્વા નિબ્બાનં નયતીતિ પરિણાયકન્તિ વુત્તં, તેન રહિતો અપરિણાયકો. ધમ્મં ઞત્વાતિ સપ્પુરિસૂપનિસ્સયેન ચતુસચ્ચપ્પકાસકસુત્તાદિધમ્મં ઞત્વા, મગ્ગઞાણેનેવ વા સબ્બધમ્મપવરં નિબ્બાનં ઞત્વા, તંજાનનાયત્તત્તા પન સેસસચ્ચાભિસમયસ્સ સમાનકાલમ્પિ તં પુરિમકાલં વિય કત્વા વુત્તં.

સઙ્ખારપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિઞ્ઞાણપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨૭. યથાવુત્તસઙ્ખારપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનં તંકમ્મનિબ્બત્તમેવ વિઞ્ઞાણં ભવિતું અરહતીતિ ‘‘બાત્તિંસ લોકિયવિપાકવિઞ્ઞાણાનિ સઙ્ગહિતાનિ હોન્તી’’તિ આહ. ધાતુકથાયં (ધાતુ. ૪૬૬) પન વિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે –

‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણેન યે ધમ્મા…પે… સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સેન, ફસ્સપચ્ચયા વેદનાય યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા કતિહિ ખન્ધેહિ…પે… સઙ્ગહિતા? તે ધમ્મા અસઙ્ખતં ખન્ધતો ઠપેત્વા એકેન ખન્ધેન એકાદસહાયતનેહિ એકાદસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા. કતિહિ અસઙ્ગહિતા? ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા’’તિ –

વચનતો સબ્બવિઞ્ઞાણફસ્સવેદનાપરિગ્ગહો કતો. યદિ હિ એત્થ વિઞ્ઞાણફસ્સવેદના સપ્પદેસા સિયું, ‘‘વિપાકા ધમ્મા’’તિ ઇમસ્સ વિય વિસ્સજ્જનં સિયા, તસ્મા તત્થ અભિધમ્મભાજનીયવસેન સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણાદયો ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા ચ અભિધમ્મભાજનીયે ચતુભૂમકકુસલસઙ્ખારો અકુસલસઙ્ખારો ચ વુત્તોતિ સો એવ ધાતુકથાયં ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. ભવો પન ધાતુકથાયં કમ્મુપપત્તિભવવિસેસદસ્સનત્થં ન અભિધમ્મભાજનીયવસેન ગહિતો. એવઞ્ચ કત્વા તત્થ ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ અનુદ્ધરિત્વા ‘‘કમ્મભવો’’તિઆદિનાવ નયેન ભવો ઉદ્ધટો. વિપાકઞ્હેતન્તિ વિઞ્ઞાણસ્સ વિપાકત્તા સઙ્ખારપચ્ચયત્તં સાધેતિ, તસ્સ પન સાધનત્થં ‘‘ઉપચિતકમ્માભાવે વિપાકાભાવતો’’તિ વુત્તન્તિ તં વિવરન્તો ‘‘વિપાકઞ્ચા’’તિઆદિમાહ.

યેભુય્યેન લોભસમ્પયુત્તજવનાવસાનેતિ જવનેન તદારમ્મણનિયમે સોમનસ્સસહગતાનન્તરં સોમનસ્સસહગતતદારમ્મણસ્સ વુત્તત્તા સોમનસ્સસહગતાનેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યસ્મા પન તિહેતુકજવનાવસાને ચ કદાચિ અહેતુકં તદારમ્મણં હોતિ, તસ્મા ‘‘યેભુય્યેના’’તિ આહ. સકિં વાતિ ‘‘દિરત્તતિરત્તા’’દીસુ વિય વેદિતબ્બં. દ્વિક્ખત્તુમેવ પન ઉપ્પજ્જન્તીતિ વદન્તિ. ‘‘દિરત્તતિરત્ત’’ન્તિ એત્થ પન વા-સદ્દસ્સ અભાવા વચનસિલિટ્ઠતામત્તેન દિરત્તગ્ગહણં કતન્તિ યુજ્જતિ, ‘‘નિરન્તરતિરત્તદસ્સનત્થં વા’’તિ. ઇધ પન વા-સદ્દો વિકપ્પનત્થો વુત્તોતિ સકિં એવ ચ કદાચિ પવત્તિં સન્ધાય ‘‘સકિં વા’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ હિ સકિં તદારમ્મણપ્પવત્તિયા વિચારેતબ્બતં દસ્સેન્તો ‘‘ચિત્તપ્પવત્તિગણનાયં પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચિત્તપ્પવત્તિગણનાયન્તિ વિપાકકથાયં બલવરૂપાદિકે આરમ્મણે વુત્તં ચિત્તપ્પવત્તિગણનં સન્ધાયાહ. તત્થ હિ દ્વેવ તદારમ્મણુપ્પત્તિવારા આગતા. જવનવિસયાનુભવનઞ્હિ તદારમ્મણં આસન્નભેદે તસ્મિં વિસયે એકચિત્તક્ખણાવસિટ્ઠાયુકે ન ઉપ્પજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો. અનુરૂપાય પટિસન્ધિયાતિ અકુસલવિપાકસ્સ અપાયપટિસન્ધિ, કામાવચરાદિકુસલવિપાકાનં કામરૂપારૂપસુગતિપટિસન્ધિયો યથાકમ્મં અનુરૂપા.

પટિસન્ધિકથા મહાવિસયાતિ કત્વા પવત્તિમેવ તાવ દસ્સેન્તો ‘‘પવત્તિયં પના’’તિઆદિમાહ. અહેતુકદ્વયાદીનં દ્વારનિયમાનિયમાવચનં ભવઙ્ગભૂતાનં સયમેવ દ્વારત્તા ચુતિપટિસન્ધિભૂતાનઞ્ચ ભવઙ્ગસઙ્ખાતેન અઞ્ઞેન ચ દ્વારેન અનુપ્પત્તિતો નિયતં અનિયતં વા દ્વારં એતેસન્તિ વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા. એકસ્સ સત્તસ્સ પવત્તરૂપાવચરવિપાકો પથવીકસિણાદીસુ યસ્મિં આરમ્મણે પવત્તો, તતો અઞ્ઞસ્મિં તસ્સ પવત્તિ નત્થીતિ રૂપાવચરાનં નિયતારમ્મણતા વુત્તા. તત્રસ્સાતિ પવત્તિયં બાત્તિંસવિધસ્સ.

ઇન્દ્રિયપ્પવત્તિઆનુભાવતો એવ ચક્ખુસોતદ્વારભેદેન, તસ્સ ચ વિઞ્ઞાણવીથિભેદાયત્તત્તા વીથિભેદેન ચ ભવિતબ્બં, તસ્મિઞ્ચ સતિ ‘‘આવજ્જનાનન્તરં દસ્સનં સવનં વા તદનન્તરં સમ્પટિચ્છન’’ન્તિઆદિના ચિત્તનિયમેન ભવિતબ્બં. તથા ચ સતિ સમ્પટિચ્છનસન્તીરણાનમ્પિ ભાવો સિદ્ધો હોતિ, ન ઇન્દ્રિયપ્પવત્તિઆનુભાવેન દસ્સનસવનમત્તસ્સેવ, નાપિ ઇન્દ્રિયાનં એવ દસ્સનસવનકિચ્ચતાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દ્વારવીથિભેદે ચિત્તનિયમતો ચા’’તિ. પઠમકુસલેન ચે તદારમ્મણસ્સ ઉપ્પત્તિ હોતિ, તં પઠમકુસલાનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનં જનકં અનુબન્ધતિ નામ, દુતિયકુસલાદિઅનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનં જનકસદિસં અનુબન્ધતિ નામ, અકુસલાનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનઞ્ચ કામાવચરતાય જનકસદિસન્તિ.

એકાદસ તદારમ્મણચિત્તાનિ…પે… તદારમ્મણં ન ગણ્હન્તીતિ તદારમ્મણભાવતાય ‘‘તદારમ્મણ’’ન્તિ લદ્ધનામાનિ તદારમ્મણભાવં ન ગણ્હન્તિ, તદારમ્મણભાવેન નપ્પવત્તન્તીતિ અત્થો. અથ વા નામગોત્તં આરબ્ભ જવને જવિતે તદારમ્મણં તસ્સ જવનસ્સ આરમ્મણં ન ગણ્હન્તિ, નાલમ્બન્તીતિ અત્થો. રૂપારૂપધમ્મેતિ રૂપારૂપાવચરે ધમ્મે. ઇદં પન વત્વા ‘‘અભિઞ્ઞાઞાણં આરબ્ભા’’તિ વિસેસનં પરિત્તાદિઆરમ્મણતાય કામાવચરસદિસેસુ ચેવ તદારમ્મણાનુપ્પત્તિદસ્સનત્થં. મિચ્છત્તનિયતા ધમ્મા મગ્ગો વિય ભાવનાય સિદ્ધા મહાબલા ચાતિ તત્થ જવનેન પવત્તમાનેન સાનુબન્ધનેન ન ભવિતબ્બન્તિ તેસુ તદારમ્મણં પટિક્ખિત્તં. લોકુત્તરધમ્મે આરબ્ભાતિ એતેનેવ સિદ્ધે ‘‘સમ્મત્તનિયતધમ્મેસૂ’’તિ વિસું ઉદ્ધરણં સમ્મત્તમિચ્છત્તનિયતધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખાતિ બલવભાવેન તદારમ્મણસ્સ અવત્થુભાવદસ્સનત્થં.

એવં પવત્તિયં વિઞ્ઞાણપ્પવત્તિં દસ્સેત્વા પટિસન્ધિયં દસ્સેતું ‘‘યં પન વુત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. કેન કત્થાતિ કેન ચિત્તેન કસ્મિં ભવે. એકૂનવીસતિ પટિસન્ધિયો તેન તેન ચિત્તેન પવત્તમાના પટિસન્ધિક્ખણે રૂપારૂપધમ્માતિ તેન તેન ચિત્તેન સા સા તત્થ તત્થ પટિસન્ધિ હોતીતિ વુત્તા. તસ્સાતિ ચિત્તસ્સ.

આગન્ત્વાતિ આગતં વિય હુત્વા. ગોપકસીવલીતિ રઞ્ઞો હિતારક્ખે ગોપકકુલે જાતો સીવલિનામકો. કમ્માદિઅનુસ્સરણબ્યાપારરહિતત્તા ‘‘સમ્મૂળ્હકાલકિરિયા’’તિ વુત્તા. અબ્યાપારેનેવ હિ તત્થ કમ્માદિઉપટ્ઠાનં હોતીતિ. ‘‘પિસિયમાનાય મક્ખિકાય પઠમં કાયદ્વારાવજ્જનં ભવઙ્ગં નાવટ્ટેતિ અત્તના ચિન્તિયમાનસ્સ કસ્સચિ અત્થિતાયા’’તિ કેચિ કારણં વદન્તિ, તદેતં અકારણં ભવઙ્ગવિસયતો અઞ્ઞસ્સ ચિન્તિયમાનસ્સ અભાવા અઞ્ઞચિત્તપ્પવત્તકાલે ચ ભવઙ્ગાવટ્ટનસ્સેવ અસમ્ભવતો. ઇદં પનેત્થ કારણં સિયા – ‘‘તાનિસ્સ તમ્હિ સમયે ઓલમ્બન્તિ અજ્ઝોલમ્બન્તિ અભિપ્પલમ્બન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૪૮) વચનતો તીસુ જવનવારેસુ અપ્પવત્તેસ્વેવ કમ્માદિઉપટ્ઠાનેન ભવિતબ્બં. અનેકજવનવારપ્પવત્તિયા હિ અજ્ઝોલમ્બનં અભિપ્પલમ્બનઞ્ચ હોતીતિ. તસ્મા કાયદ્વારાવજ્જનં અનાવટ્ટેત્વા મનોદ્વારાવજ્જનમેવ કમ્માદિઆલમ્બણં પઠમં ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ, તતો ફોટ્ઠબ્બસ્સ બલવત્તા દુતિયવારે કાયવિઞ્ઞાણવીથિ પચ્ચુપ્પન્ને ફોટ્ઠબ્બે પવત્તતિ, તતો પુરિમજવનવારગહિતેસ્વેવ કમ્માદીસુ કમેન મનોદ્વારજવનં જવિત્વા મૂલભવઙ્ગસઙ્ખાતં આગન્તુકભવઙ્ગસઙ્ખાતં વા તદારમ્મણં ભવઙ્ગં ઓતરતિ, તદારમ્મણાભાવે વા ભવઙ્ગમેવ. એતસ્મિં ઠાને કાલં કરોતીતિ તદારમ્મણાનન્તરેન ચુતિચિત્તેન, તદારમ્મણાભાવે વા ભવઙ્ગસઙ્ખાતેનેવ ચુતિચિત્તેન ચવતીતિ અત્થો. ભવઙ્ગમેવ હિ ચુતિચિત્તં હુત્વા પવત્તતીતિ ચુતિચિત્તં ઇધ ‘‘ભવઙ્ગ’’ન્તિ વુત્તન્તિ. મનોદ્વારવિસયો લહુકોતિ લહુકપચ્ચુપટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અરૂપધમ્માનં…પે… લહુકો’’તિ. અરૂપધમ્મસ્સ હિ મનોદ્વારસ્સ વિસયો લહુકપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ. બલવતિ ચ રૂપધમ્મસ્સ કાયદ્વારસ્સ વિસયે અપ્પવત્તિત્વા મનોદ્વારવિસયે કમ્માદિમ્હિ પઠમં ચિત્તપ્પવત્તિદસ્સનેન અરૂપધમ્માનં વિસયસ્સ લહુકતા દીપિતાતિ. રૂપાનં વિસયાભાવેપિ વા ‘‘અરૂપધમ્માન’’ન્તિ વચનં યેસં વિસયો અત્થિ, તંદસ્સનત્થમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તેન લહુકમ્માદીસુ ચિત્તપ્પવત્તિતો લહુગહણીયતા વિસયસ્સ લહુકતા.

કમ્માદીનં ભૂમિચિત્તુપાદાદિવસેન વિત્થારતો અનન્તો પભેદોતિ ‘‘સઙ્ખેપતો’’તિ આહ.

અવિજ્જાતણ્હાદિકિલેસેસુ અનુપચ્છિન્નેસ્વેવ કમ્માદિનો ઉપટ્ઠાનં, તઞ્ચારબ્ભ ચિત્તસન્તાનસ્સ ભવન્તરનિન્નપોણપબ્ભારતા હોતીતિ આહ ‘‘અનુપચ્છિન્નકિલેસબલવિનામિત’’ન્તિ. સન્તાને હિ વિનામિતે તદેકદેસભૂતં પટિસન્ધિચિત્તઞ્ચ વિનામિતમેવ હોતિ, ન ચ એકદેસવિનામિતભાવેન વિના સન્તાનવિનામિતતા અત્થીતિ. સબ્બત્થ પન ‘‘દુગ્ગતિપટિસન્ધિનિન્નાય ચુતિયા પુરિમજવનાનિ અકુસલાનિ, ઇતરાય ચ કુસલાની’’તિ નિચ્છિનન્તિ. ‘‘નિમિત્તસ્સાદગધિતં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતિ અનુબ્યઞ્જનસ્સાદગધિતં વા. તસ્મિં ચે સમયે કાલં કરોતિ, ઠાનમેતં વિજ્જતિ, યં દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં ઉપપજ્જેય્ય નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૫) વુત્તં. તસ્મા આસન્નં અકુસલં દુગ્ગતિયં, કુસલઞ્ચ સુગતિયં પટિસન્ધિયા ઉપનિસ્સયો હોતીતિ.

રાગાદિહેતુભૂતં હીનમારમ્મણન્તિ અકુસલવિપાકસ્સ આરમ્મણં ભવિતું યુત્તં અનિટ્ઠારમ્મણં આહ. તમ્પિ હિ સઙ્કપ્પવસેન રાગસ્સપિ હેતુ હોતીતિ. અકુસલવિપાકજનકકમ્મસહજાતાનં વા તંસદિસાસન્નચુતિજવનચેતનાસહજાતાનઞ્ચ રાગાદીનં હેતુભાવો એવ હીનતા. તઞ્હિ પચ્છાનુતાપજનકકમ્માનમારમ્મણં કમ્મવસેન અનિટ્ઠં અકુસલવિપાકસ્સ આરમ્મણં ભવેય્ય, અઞ્ઞથા ચ ઇટ્ઠારમ્મણે પવત્તસ્સ અકુસલકમ્મસ્સ વિપાકો કમ્મનિમિત્તારમ્મણો ન ભવેય્ય. ન હિ અકુસલવિપાકો ઇટ્ઠારમ્મણો ભવિતુમરહતીતિ. પઞ્ચદ્વારે ચ આપાથમાગચ્છન્તં પચ્ચુપ્પન્નં કમ્મનિમિત્તં આસન્નકતકમ્મારમ્મણસન્તતિયં ઉપ્પન્નં તંસદિસઞ્ચ દટ્ઠબ્બં, અઞ્ઞથા તદેવ પટિસન્ધિઆરમ્મણૂપટ્ઠાપકં તદેવ ચ પટિસન્ધિજનકં ભવેય્ય, ન ચ પટિસન્ધિયા ઉપચારભૂતાનિ વિય ‘‘એતસ્મિં તયા પવત્તિતબ્બ’’ન્તિ પટિસન્ધિયા આરમ્મણં અનુપાદેન્તાનિ વિય ચ પવત્તાનિ ચુતિઆસન્નાનિ જવનાનિ પટિસન્ધિજનકાનિ ભવેય્યું. ‘‘કતત્તા ઉપચિતત્તા’’તિ (ધ. સ. ૪૩૧) હિ વુત્તં. તદા ચ તંસમાનવીથિયં વિય પવત્તમાનાનિ કથં કતૂપચિતાનિ સિયું, ન ચ અસ્સાદિતાનિ તદા, ન ચ લોકિયાનિ લોકુત્તરાનિ વિય સમાનવીથિફલાનિ હોન્તિ.

‘‘પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, પચ્છા વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, મરણકાલે વાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના, તેન સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૩) –

આદિના સુત્તે મરણકાલે સમત્તાય સમાદિન્નાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા સમ્માદિટ્ઠિયા ચ સહજાતચેતનાય પટિસન્ધિદાનં વુત્તં, ન ચ દુબ્બલેહિ પઞ્ચદ્વારિકજવનેહિ મિચ્છાદિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠિ વા સમત્તા હોતિ સમાદિન્ના. વક્ખતિ ચ –

‘‘સબ્બમ્પિ હેતં કુસલાકુસલધમ્મપટિવિજાનનાદિચવનપરિયોસાનં કિચ્ચં મનોદ્વારિકચિત્તેનેવ હોતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેનાતિ સબ્બસ્સપેતસ્સ કિચ્ચસ્સ કરણે સહજવનકાનિ વીથિચિત્તાનિ પટિક્ખિત્તાની’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૬૬).

તત્થ હિ ‘‘ન કિઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતીતિ ‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’તિ (ધ. પ. ૧-૨) એવં વુત્તં એકમ્પિ કુસલં વા અકુસલં વા ન પટિવિજાનાતી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૬૬) ચ વુત્તં. યેસં પટિવિભાવનપ્પવત્તિયા સુખં વા દુક્ખં વા અન્વેતિ, તેસં સા પવત્તિ પઞ્ચદ્વારે પટિક્ખિત્તા, કુસલાકુસલકમ્મસમાદાનઞ્ચ તાદિસમેવાતિ. તદારમ્મણાનન્તરં પન ચવનં, તદનન્તરા ચ ઉપપત્તિ મનોદ્વારિકા એવ હોતિ, ન સહજવનકવીથિચિત્તે પરિયાપન્નાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ઇધ પઞ્ચદ્વારિકતદારમ્મણાનન્તરં ચુતિ, તદનન્તરં પટિસન્ધિ ચ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ અવસેસપઞ્ચચિત્તક્ખણાયુકે રૂપાદિમ્હિ ઉપ્પન્નં પટિસન્ધિં સન્ધાયેવ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં ઉપપત્તિચિત્તં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ, અવસેસેકચિત્તક્ખણાયુકે ચ ઉપ્પન્નં સન્ધાય ‘‘પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં ઉપપત્તિચિત્તં અતીતારમ્મણસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૯.૨૮) વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

સુદ્ધાય વાતિ મહગ્ગતકમ્મનિમિત્તારમ્મણાય જવનવીથિયા તદારમ્મણરહિતાયાતિ અત્થો. સા પન જવનવીથિ મહગ્ગતવિપાકસ્સ ઉપચારો વિય દટ્ઠબ્બા. કેચિ પન તં વીથિં મહગ્ગતાવસાનં વદન્તિ. અતીતારમ્મણા એકાદસવિધા, નવત્તબ્બારમ્મણા સત્તવિધા.

એતેનાનુસારેન આરુપ્પચુતિયાપિ અનન્તરા પટિસન્ધિ વેદિતબ્બાતિ ઇદં કસ્મા વુત્તં, નનુ ‘‘પથવીકસિણજ્ઝાનાદિવસેન પટિલદ્ધમહગ્ગતસુગતિયં ઠિતસ્સા’’તિ એવમાદિકે એવ નયે અયમ્પિ પટિસન્ધિ અવરુદ્ધાતિ? ન, તત્થ રૂપાવચરચુતિઅનન્તરાય એવ પટિસન્ધિયા વુત્તત્તા. તત્થ હિ ‘‘પથવીકસિણાદિકં વા નિમિત્તં મહગ્ગતચિત્તં વા મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ. ચક્ખુસોતાનં વા’’તિઆદિકેન રૂપાવચરચુતિયા એવ અનન્તરા પટિસન્ધિ વુત્તાતિ વિઞ્ઞાયતિ. અથાપિ યથાસમ્ભવયોજનાય અયમ્પિ પટિસન્ધિ તત્થેવ અવરુદ્ધા, અરૂપાવચરચુતિઅનન્તરા પન રૂપાવચરપટિસન્ધિ નત્થિ, અરૂપાવચરે ચ ઉપરૂપરિચુતિયા હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા પટિસન્ધીતિ ચતુત્થારુપ્પચુતિયા નવત્તબ્બારમ્મણા પટિસન્ધિ નત્થિ. તેન તતો તત્થેવ અતીતારમ્મણા કામાવચરે ચ અતીતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા પટિસન્ધિ ઇતરાહિ ચ યથાસમ્ભવં અતીતનવત્તબ્બારમ્મણા આરુપ્પપટિસન્ધિ, અતીતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા ચ કામાવચરપટિસન્ધિ યોજેતબ્બાતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં વિસું ઉદ્ધરણં કતં.

એવં આરમ્મણવસેન એકવિધાય કામાવચરસુગતિચુતિયા દુવિધા દુગ્ગતિપટિસન્ધિ, દુગ્ગતિચુતિયા દુવિધા સુગતિપટિસન્ધિ, કામાવચરસુગતિચુતિયા દ્વિએકદ્વિપ્પકારાનં કામરૂપારુપ્પાનં વસેન પઞ્ચવિધા સુગતિપટિસન્ધિ, રૂપાવચરચુતિયા ચ તથેવ પઞ્ચવિધા, દુવિધાય આરુપ્પચુતિયા પચ્ચેકં દ્વિન્નં દ્વિન્નં કામારુપ્પાનં વસેન અટ્ઠવિધા ચ પટિસન્ધિ દસ્સિતા, દુગ્ગતિચુતિયા પન એકવિધાય દુગ્ગતિપટિસન્ધિ દુવિધા ન દસ્સિતા, તં દસ્સેતું ‘‘દુગ્ગતિયં ઠિતસ્સ પના’’તિઆદિમાહ. યથાવુત્તા પન –

દ્વિદ્વિપઞ્ચપ્પકારા ચ, પઞ્ચાટ્ઠદુવિધાપિ ચ;

ચતુવીસતિ સબ્બાપિ, તા હોન્તિ પટિસન્ધિયો.

‘‘કામાવચરસ્સ કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૪૩૧, ૪૫૫, ૪૯૮) નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો દસ્સિતપ્પકારોતિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવમેવ દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિમાહ.

આદિના સહાતિઆદિના વિમિસ્સવિઞ્ઞાણેન સહ. ઓમતો દ્વે વા તયો વા દસકા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ગબ્ભસેય્યકાનં વસેન વુત્તં. અઞ્ઞત્થ હિ અનેકે કલાપા સહ ઉપ્પજ્જન્તિ. બ્રહ્મત્તભાવેપિ હિ અનેકગાવુતપ્પમાણે અનેકે કલાપા સહુપ્પજ્જન્તીતિ તિંસતો અધિકાનેવ રૂપાનિ હોન્તિ ગન્ધરસાહારાનં પટિક્ખિત્તત્તા ચક્ખુસોતવત્થુસત્તકજીવિતછક્કભાવેપિ તેસં બહુત્તા. અટ્ઠકથાયં પન તત્થપિ ચક્ખુસોતવત્થુદસકાનં જીવિતનવકસ્સ ચ ઉપ્પત્તિ વુત્તા, પાળિયં પન ‘‘રૂપધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે ઠપેત્વા અસઞ્ઞસત્તાનં દેવાનં પઞ્ચાયતનાનિ પાતુભવન્તિ, પઞ્ચ ધાતુયો પાતુભવન્તી’’તિ વુત્તં, તથા ‘‘રૂપધાતુયા છ આયતનાનિ નવ ધાતુયો’’તિ સબ્બસઙ્ગહવસેન તત્થ વિજ્જમાનાયતનધાતુયો દસ્સેતું વુત્તં. કથાવત્થુમ્હિ ચ ઘાનાયતનાદીનં વિય ગન્ધાયતનાદીનઞ્ચ તત્થ ભાવો પટિક્ખિત્તો ‘‘અત્થિ તત્થ ઘાનાયતનન્તિ? આમન્તા, અત્થિ તત્થ ગન્ધાયતનન્તિ? ન હેવં વત્તબ્બે’’તિઆદિના (કથા. ૫૧૯), ન ચ અફોટ્ઠબ્બાયતનાનં પથવીધાતુઆદીનં વિય અગન્ધરસાયતનાનં ગન્ધરસાનં તત્થ ભાવો સક્કા વત્તું ફુસિતું અસક્કુણેય્યતાવિનિમુત્તસ્સ પથવીઆદિસભાવસ્સ વિય ગન્ધરસભાવવિનિમુત્તસ્સ ગન્ધરસસભાવસ્સ અભાવા.

યદિ ચ ઘાનસમ્ફસ્સાદીનં કારણભાવો નત્થીતિ આયતનાનીતિ તેન વુચ્ચેય્યું, ધાતુ-સદ્દો પન નિસ્સત્તનિજ્જીવવાચકોતિ ગન્ધધાતુરસધાતૂતિ અવચને નત્થિ કારણં, ધમ્મભાવો ચ તેસં એકન્તેન ઇચ્છિતબ્બો સભાવધારણાદિલક્ખણતો અઞ્ઞસ્સ અભાવા, ધમ્માનઞ્ચ આયતનભાવો એકન્તતો યમકે (યમ. ૧. આયતનયમક.૧૩) વુત્તો ‘‘ધમ્મો આયતનન્તિ? આમન્તા’’તિ. તસ્મા તેસં ગન્ધરસાયતનભાવાભાવેપિ કોચિ આયતનસભાવો વત્તબ્બો. યદિ ચ ફોટ્ઠબ્બભાવતો અઞ્ઞો પથવીધાતુઆદિભાવો વિય ગન્ધરસભાવતો અઞ્ઞો તેસં કોચિ સભાવો સિયા, તેસં ધમ્માયતને સઙ્ગહો. ગન્ધરસભાવે પન આયતનભાવે ચ સતિ ગન્ધો ચ સો આયતનઞ્ચ ગન્ધાયતનં, રસો ચ સો આયતનઞ્ચ રસાયતનન્તિ ઇદમાપન્નમેવાતિ ગન્ધરસાયતનભાવો ચ ન સક્કા નિવારેતું, ‘‘તયો આહારા’’તિ (વિભ. ૯૯૩) ચ વચનતો કબળીકારાહારસ્સ તત્થ અભાવો વિઞ્ઞાયતિ. તસ્મા યથા પાળિયા અવિરોધો હોતિ, તથા રૂપગણના કાતબ્બા. એવઞ્હિ ધમ્મતા ન વિલોમિતા હોતીતિ.

જાતિઉણ્ણાયાતિ ગબ્ભં ફાલેત્વા ગહિતઉણ્ણાયાતિપિ વદન્તિ. સમ્ભવભેદોતિ અત્થિતાભેદો. નિજ્ઝામતણ્હિકા કિર નિચ્ચં દુક્ખાતુરતાય કામં સેવિત્વા ગબ્ભં ન ગણ્હન્તિ.

રૂપીબ્રહ્મેસુ તાવ ઓપપાતિકયોનિકેસૂતિ ઓપપાતિકયોનિકેહિ રૂપીબ્રહ્મે નિદ્ધારેતિ. ‘‘સંસેદજોપપાતીસુ અવકંસતો તિંસા’’તિ એતં વિવરન્તો આહ ‘‘અવકંસતો પના’’તિઆદિ, તં પનેતં પાળિયા ન સમેતિ. ન હિ પાળિયં કામાવચરાનં સંસેદજોપપાતિકાનં અઘાનકાનં ઉપપત્તિ વુત્તા. ધમ્મહદયવિભઙ્ગે (વિભ. ૧૦૦૭) હિ –

‘‘કામધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે કસ્સચિ એકાદસાયતનાનિ પાતુભવન્તિ, કસ્સચિ દસાયતનાનિ, કસ્સચિ અપરાનિ દસાયતનાનિ, કસ્સચિ નવાયતનાનિ, કસ્સચિ સત્તાયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિ –

વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘અટ્ઠાયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિ. તથા ‘‘દસાયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિ તિક્ખત્તું વત્તબ્બં સિયા, અઘાનકઉપપત્તિયા વિજ્જમાનાય તિક્ખત્તુઞ્ચ ‘‘નવાયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિ, ન ચ તં વુત્તં. એવં ધાતુપાતુભાવાદિપઞ્હેસુ યમકેપિ ઘાનજિવ્હાકાયાનં સહચારિતા વુત્તાતિ.

ચુતિપટિસન્ધીનં ખન્ધાદીહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાનતા અભેદો, અસમાનતા ભેદો. નયમુખમત્તં દસ્સેત્વા વુત્તં અવુત્તઞ્ચ સબ્બં સઙ્ગણ્હિત્વા આહ ‘‘અયં તાવ અરૂપભૂમીસુયેવ નયો’’તિ. રૂપારૂપાવચરાનં ઉપચારસ્સ બલવતાય તતો ચવિત્વા દુગ્ગતિયં ઉપપત્તિ નત્થીતિ ‘‘એકચ્ચસુગતિચુતિયા’’તિ આહ. એકચ્ચદુગ્ગતિપટિસન્ધીતિ એત્થ એકચ્ચગ્ગહણસ્સ પયોજનં મગ્ગિતબ્બં. અયં પનેત્થાધિપ્પાયો સિયા – નાનત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞીસુ વુત્તા એકચ્ચે વિનિપાતિકા તિહેતુકાદિપટિસન્ધિકા, તેસં તં પટિસન્ધિં વિનિપાતભાવેન દુગ્ગતિપટિસન્ધીતિ ગહેત્વા સબ્બસુગતિચુતિયાવ સા પટિસન્ધિ હોતિ, ન એકચ્ચસુગતિચુતિયા એવાતિ તંનિવત્તનત્થં એકચ્ચદુગ્ગતિગ્ગહણં કતં. અપાયપટિસન્ધિ એવ હિ એકચ્ચસુગતિચુતિયા હોતિ, ન સબ્બસુગતિચુતિયા. અથ વા દુગ્ગતિપટિસન્ધિ દુવિધા એકચ્ચસુગતિચુતિયા અનન્તરા દુગ્ગતિચુતિયા ચાતિ. તત્થ પચ્છિમં વજ્જેત્વા પુરિમં એવ ગણ્હિતું આહ ‘‘એકચ્ચદુગ્ગતિપટિસન્ધી’’તિ. અહેતુકચુતિયા સહેતુકપટિસન્ધીતિ દુહેતુકા તિહેતુકા ચ યોજેતબ્બા. મણ્ડૂકદેવપુત્તાદીનં વિય હિ અહેતુકચુતિયા તિહેતુકપટિસન્ધિપિ હોતીતિ.

તસ્સ તસ્સ વિપરીતતો ચ યથાયોગં યોજેતબ્બન્તિ ‘‘એકચ્ચસુગતિચુતિયા એકચ્ચદુગ્ગતિપટિસન્ધી’’તિઆદીસુ ભેદવિસેસેસુ ‘‘એકચ્ચદુગ્ગતિચુતિયા એકચ્ચસુગતિપટિસન્ધી’’તિઆદિના યં યં યુજ્જતિ, તં તં યોજેતબ્બન્તિ અત્થો. યુજ્જમાનમત્તાપેક્ખનવસેન નપુંસકનિદ્દેસો કતો, યોજેતબ્બન્તિ વા ભાવત્થો દટ્ઠબ્બો. અમહગ્ગતબહિદ્ધારમ્મણાય મહગ્ગતઅજ્ઝત્તારમ્મણાતિઆદીસુ પન વિપરીતયોજના ન કાતબ્બા. ન હિ મહગ્ગતઅજ્ઝત્તારમ્મણાય ચુતિયા અરૂપભૂમીસુ અમહગ્ગતબહિદ્ધારમ્મણા પટિસન્ધિ અત્થિ. ચતુક્ખન્ધાય અરૂપચુતિયા પઞ્ચક્ખન્ધા કામાવચરપટિસન્ધીતિ એતસ્સ વિપરિયાયો સયમેવ યોજિતો. અતીતારમ્મણચુતિયા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા પટિસન્ધીતિ એતસ્સ ચ વિપરિયાયો નત્થિ એવાતિ. ભેદવિસેસો એવ ચ એવં વિત્થારેન દસ્સિતો, અભેદવિસેસો પન એકેકસ્મિં ભેદે તત્થ તત્થેવ ચુતિપટિસન્ધિયોજનાવસેન યોજેતબ્બો ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધાય કામાવચરાય પઞ્ચક્ખન્ધા કામાવચરા…પે… અવિતક્કઅવિચારાય અવિતક્કઅવિચારા’’તિ, ચતુક્ખન્ધાય પન ચતુક્ખન્ધા સયમેવ યોજિતા. એતેનેવ નયેન સક્કા ઞાતુન્તિ પઞ્ચક્ખન્ધાદીસુ અભેદવિસેસો ન દસ્સિતોતિ. તતો હેતું વિનાતિ તત્થ હેતું વિના.

અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસન્ધીનં બન્ધનાનિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસન્ધિબન્ધનાનિ, તેસં છેદકાનં. નિરુદ્ધેસુ ચક્ખાદીસૂતિ અતિમન્દભાવૂપગમનં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. પઞ્ચદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનન્તરમ્પિ હિ પુબ્બે ચુતિ દસ્સિતા. યમકે ચ (યમ. ૧.આયતનયમક.૧૨૦) –

‘‘યસ્સ ચક્ખાયતનં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ મનાયતનં નિરુજ્ઝતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન મનાયતનં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં નિરુજ્ઝતીતિ? સચિત્તકાનં અચક્ખુકાનં ચવન્તાનં તેસં મનાયતનં નિરુજ્ઝતિ, નો ચ તેસં ચક્ખાયતનં નિરુજ્ઝતિ. સચક્ખુકાનં ચવન્તાનં તેસં મનાયતનઞ્ચ નિરુજ્ઝતિ, ચક્ખાયતનઞ્ચ નિરુજ્ઝતી’’તિ –

આદિના ચક્ખાયતનાદીનં ચુતિચિત્તેન સહ નિરોધો વુત્તોતિ. લદ્ધો અવસેસો અવિજ્જાદિકો વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો એતેનાતિ લદ્ધાવસેસપચ્ચયો, સઙ્ખારો. અવિજ્જાપટિચ્છાદિતાદીનવે તસ્મિં કમ્માદિવિસયે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણભાવેન ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતે તણ્હાય અપ્પહીનત્તા એવ પુરિમુપ્પન્નાય ચ સન્તતિયા પરિણતત્તા પટિસન્ધિટ્ઠાનાભિમુખં વિઞ્ઞાણં નિન્નપોણપબ્ભારં હુત્વા પવત્તતીતિ આહ ‘‘તણ્હા નામેતી’’તિ. સહજાતસઙ્ખારાતિ ચુતિઆસન્નજવનવિઞ્ઞાણસહજાતચેતના, સબ્બેપિ વા ફસ્સાદયો. તસ્મિં પટિસન્ધિટ્ઠાને કમ્માદિવિસયે વિઞ્ઞાણં ખિપન્તિ, ખિપન્તા વિય તસ્મિં વિસયે પટિસન્ધિવસેન વિઞ્ઞાણપતિટ્ઠાનસ્સ હેતુભાવેન પવત્તન્તીતિ અત્થો.

તન્તિ તં વિઞ્ઞાણં, ચુતિપટિસન્ધિતદાસન્નવિઞ્ઞાણાનં સન્તતિવસેન વિઞ્ઞાણન્તિ ઉપનીતેકત્તં. તણ્હાય નામિયમાનં…પે… પવત્તતીતિ નમનખિપનપુરિમનિસ્સયજહનાપરનિસ્સયસ્સાદનનિસ્સયરહિતપવત્તનાનિ સન્તતિવસેન તસ્સેવેકસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ હોન્તિ, ન અઞ્ઞસ્સાતિ દસ્સેતિ. સન્તતિવસેનાતિ ચ વદન્તો ‘‘તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ અનઞ્ઞ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૩૯૬) ઇદઞ્ચ મિચ્છાગાહં પટિક્ખિપતિ. સતિ હિ નાનત્તનયે સન્તતિવસેન એકત્તનયો હોતીતિ. ઓરિમતીરરુક્ખવિનિબદ્ધરજ્જુ વિય પુરિમભવત્તભાવવિનિબન્ધં કમ્માદિઆરમ્મણં દટ્ઠબ્બં, પુરિસો વિય વિઞ્ઞાણં, તસ્સ માતિકાતિક્કમનિચ્છા વિય તણ્હા, અતિક્કમનપયોગો વિય ખિપનકસઙ્ખારા. યથા ચ સો પુરિસો પરતીરે પતિટ્ઠહમાનો પરતીરરુક્ખવિનિબદ્ધં કિઞ્ચિ અસ્સાદયમાનો અનસ્સાદયમાનો વા કેવલં પથવિયં સબલપયોગેહેવ પતિટ્ઠાતિ, એવમિદમ્પિ ભવન્તરત્તભાવવિનિબદ્ધં હદયવત્થુનિસ્સયં પઞ્ચવોકારભવે અસ્સાદયમાનં ચતુવોકારભવે અનસ્સાદયમાનં વા કેવલં આરમ્મણસમ્પયુત્તકમ્મેહેવ પવત્તતિ. તત્થ અસ્સાદયમાનન્તિ પાપુણન્તં, પટિલભમાનન્તિ અત્થો.

ભવન્તરાદિપટિસન્ધાનતોતિ ભવન્તરસ્સ આદિસમ્બન્ધનતો, ભવન્તરાદયો વા ભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસન્તરા, તેસં પટિસન્ધાનતોતિ અત્થો. કમ્મન્તિ પટિસન્ધિજનકં કમ્મં. સઙ્ખારાતિ ચુતિઆસન્નજવનવિઞ્ઞાણસહગતા ખિપનકસઙ્ખારા.

સદ્દાદિહેતુકાતિ એત્થ પટિઘોસો સદ્દહેતુકો, પદીપો પદીપન્તરાદિહેતુકો, મુદ્દા લઞ્છનહેતુકા, છાયા આદાસાદિગતમુખાદિહેતુકા. અઞ્ઞત્ર અગન્ત્વા હોન્તીતિ સદ્દાદિપચ્ચયદેસં અગન્ત્વા સદ્દાદિહેતુકા હોન્તિ તતો પુબ્બે અભાવા, એવમિદમ્પિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં ન હેતુદેસં ગન્ત્વા તંહેતુકં હોતિ તતો પુબ્બે અભાવા, તસ્મા ન ઇદં હેતુદેસતો પુરિમભવતો આગતં પટિઘોસાદયો વિય સદ્દાદિદેસતો, નાપિ તત્થ હેતુના વિના ઉપ્પન્નં સદ્દાદીહિ વિના પટિઘોસાદયો વિયાતિ અત્થો. અથ વા અઞ્ઞત્ર અગન્ત્વા હોન્તીતિ પુબ્બે પચ્ચયદેસે સન્નિહિતા હુત્વા તતો અઞ્ઞત્ર ગન્ત્વા તપ્પચ્ચયા ન હોન્તિ ઉપ્પત્તિતો પુબ્બે અભાવા, નાપિ સદ્દાદિપચ્ચયા ન હોન્તિ, એવમિદમ્પીતિ વુત્તનયેન યોજેતબ્બં. એસ નયોતિ બીજઙ્કુરાદીસુ સબ્બહેતુહેતુસમુપ્પન્નેસુ યથાસમ્ભવં યોજના કાતબ્બાતિ દસ્સેતિ. ઇધાપિ હિ હેતુહેતુસમુપ્પન્નવિઞ્ઞાણાનં એકન્તમેકત્તે સતિ ન મનુસ્સગતિકો દેવગતિભૂતો સિયા, એકન્તનાનત્તે ન કમ્મવતો ફલં સિયા. તતો ‘‘રત્તસ્સ બીજં, રત્તસ્સ ફલ’’ન્તિઆદિકસ્સ વિય ‘‘ભૂતપુબ્બાહં, ભન્તે, રોહિતસ્સો નામ ઇસી’’તિઆદિકસ્સ (સં. નિ. ૧.૧૦૭) વોહારસ્સ લોપો સિયા, તસ્મા એત્થ સન્તાનબન્ધે સતિ હેતુહેતુસમુપ્પન્નેસુ ન એકન્તમેવ એકતા વા નાનતા વા ઉપગન્તબ્બા. એત્થ ચ એકન્તએકતાપટિસેધેન ‘‘સયંકતં સુખં દુક્ખ’’ન્તિ ઇમં દિટ્ઠિં નિવારેતિ, એકન્તનાનતાપટિસેધેન ‘‘પરંકતં સુખં દુક્ખ’’ન્તિ, હેતુહેતુસમુપ્પન્નભાવવચનેન ‘‘અધિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ. એત્થાતિ એકસન્તાને.

ચતુમધુરઅલત્તકરસાદિભાવના અમ્બમાતુલુઙ્ગાદિબીજાનં અભિસઙ્ખારો. એત્થ બીજં વિય કમ્મવા સત્તો, અભિસઙ્ખારો વિય કમ્મં, બીજસ્સ અઙ્કુરાદિપ્પબન્ધો વિય સત્તસ્સ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણાદિપ્પબન્ધો, તત્થુપ્પન્નસ્સ મધુરસ્સ રત્તકેસરસ્સ વા ફલસ્સ વા તસ્સેવ બીજસ્સ, તતો એવ ચ અભિસઙ્ખારતો ભાવો વિય કમ્મકારકસ્સેવ સત્તસ્સ, તંકમ્મતો એવ ચ ફલસ્સ ભાવો વેદિતબ્બો. બાલસરીરે કતં વિજ્જાપરિયાપુણનં સિપ્પસિક્ખનં ઓસધપ્પયોગો ચ ન વુડ્ઢસરીરં ગચ્છન્તિ. અથ ચ તંનિમિત્તં વિજ્જાપાટવં સિપ્પજાનનં અનામયતા ચ વુડ્ઢસરીરે હોતિ, ન ચ તં અઞ્ઞસ્સ હોતિ તંસન્તતિપરિયાપન્ને એવ વુડ્ઢસરીરે ઉપ્પજ્જનતો, ન ચ યથાપયુત્તેન વિજ્જાપરિયાપુણનાદિના વિના અઞ્ઞતો હોતિ તદભાવે અભાવતો. એવમિધાપિ સન્તાને યં ફલં, એતં નાઞ્ઞસ્સ, ન ચ અઞ્ઞતોતિ યોજેતબ્બં. ન અઞ્ઞતોતિ એતેન ચ સઙ્ખારાભાવે ફલાભાવમેવ દસ્સેતિ, નાઞ્ઞપચ્ચયનિવારણં કરોતિ.

યમ્પિ વુત્તં, તત્થ વદામાતિ વચનસેસો. તત્થ વા ઉપભુઞ્જકે અસતિ સિદ્ધા ભુઞ્જકસમ્મુતીતિ સમ્બન્ધો. ફલતીતિ સમ્મુતિ ફલતિસમ્મુતિ.

એવં સન્તેપીતિ અસઙ્કન્તિપાતુભાવે, તત્થ ચ યથાવુત્તદોસપરિહરણે સતિ સિદ્ધેતિ અત્થો. પવત્તિતો પુબ્બેતિ કમ્માયૂહનક્ખણતો પુબ્બે. પચ્છા ચાતિ વિપચ્ચનપવત્તિતો પચ્છા ચ. અવિપક્કવિપાકા કતત્તા ચે પચ્ચયા, વિપક્કવિપાકાનમ્પિ કતત્તં સમાનન્તિ તેસમ્પિ ફલાવહતા સિયાતિ આસઙ્કાનિવત્તનત્થં આહ ‘‘ન ચ નિચ્ચં ફલાવહા’’તિ. ન વિજ્જમાનત્તા વા અવિજ્જમાનત્તા વાતિ એતેન વિજ્જમાનત્તં અવિજ્જમાનત્તઞ્ચ નિસ્સાય વુત્તદોસેવ પરિહરતિ.

તસ્સા પાટિભોગકિરિયાય, ભણ્ડકીણનકિરિયાય, ઇણગહણાદિકિરિયાય વા કરણમત્તં તંકિરિયાકરણમત્તં. તદેવ તદત્થનિય્યાતને પટિભણ્ડદાને ઇણદાને ચ પચ્ચયો હોતિ, અફલિતનિય્યાતનાદિફલન્તિ અત્થો.

અવિસેસેનાતિ ‘‘તિહેતુકો તિહેતુકસ્સા’’તિઆદિકં ભેદં અકત્વાવ સામઞ્ઞતો, પિણ્ડવસેનાતિ અત્થો. સબ્બત્થ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો બલવકમ્મસ્સ વસેન યોજેતબ્બો. ‘‘દુબ્બલઞ્હિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો ન હોતી’’તિ વક્ખમાનમેવેતં પટ્ઠાનવણ્ણનાયન્તિ. અવિસેસેનાતિ સબ્બપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં સહ સઙ્ગણ્હાતિ. દ્વાદસાકુસલચેતનાભેદોતિ એત્થ ઉદ્ધચ્ચસહગતા કસ્મા ગહિતાતિ વિચારેતબ્બમેતં. એકસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ તથેવ પચ્ચયો પટિસન્ધિયં, નો પવત્તેતિ એકસ્સેવ પચ્ચયભાવનિયમો પટિસન્ધિયં, નો પવત્તે. પવત્તે હિ સત્તન્નમ્પિ પચ્ચયોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તથા કામાવચરદેવલોકેપિ અનિટ્ઠા રૂપાદયો નત્થી’’તિ વુત્તં, દેવાનં પન પુબ્બનિમિત્તપાતુભાવકાલે મિલાતમાલાદીનં અનિટ્ઠતા કથં ન સિયા.

સ્વેવ દ્વીસુ ભવેસૂતિ એત્થ એકૂનતિંસચેતનાભેદમ્પિ ચિત્તસઙ્ખારં ચિત્તસઙ્ખારભાવેન એકત્તં ઉપનેત્વા ‘‘સ્વેવા’’તિ વુત્તં. તદેકદેસો પન કામાવચરચિત્તસઙ્ખારોવ તેરસન્નં નવન્નઞ્ચ પચ્ચયો દટ્ઠબ્બો. એકદેસપચ્ચયભાવેન હિ સમુદાયો વુત્તોતિ.

યત્થ ચ વિત્થારપ્પકાસનં કતં, તતો ભવતો પટ્ઠાય મુખમત્તપ્પકાસનં કાતુકામો આહ ‘‘આદિતો પટ્ઠાયા’’તિ. તેન ‘‘દ્વીસુ ભવેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તતિયજ્ઝાનભૂમિવસેનાતિ એતેન એકત્તકાયએકત્તસઞ્ઞીસામઞ્ઞેન ચતુત્થજ્ઝાનભૂમિ ચ અસઞ્ઞારુપ્પવજ્જા ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. યથાસમ્ભવન્તિ એકવીસતિયા કામાવચરરૂપાવચરકુસલવિપાકેસુ ચુદ્દસન્નં પટિસન્ધિયં પવત્તે ચ, સત્તન્નં પવત્તે એવ. અયં યથાસમ્ભવો.

ચતુન્નં વિઞ્ઞાણાનન્તિ ભવાદયો અપેક્ખિત્વા વુત્તં, ચતૂસુ અન્તોગધાનં પન તિણ્ણં વિઞ્ઞાણાનં તીસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ ચ પચ્ચયભાવો યોજેતબ્બો, અવિઞ્ઞાણકે સત્તાવાસે સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણે અવિજ્જમાનેપિ તસ્સ સઙ્ખારહેતુકત્તં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. એતસ્મિઞ્ચ મુખમત્તપ્પકાસને પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં દુગ્ગતિઆદીસુ પવત્તિયં કુસલવિપાકાદિવિઞ્ઞાણાનં પચ્ચયભાવો ભવેસુ વુત્તનયેનેવ વિઞ્ઞાયતીતિ ન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

વિઞ્ઞાણપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નામરૂપપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨૮. સુત્તન્તાભિધમ્મેસુ નામરૂપદેસનાવિસેસો દેસનાભેદો. તયો ખન્ધાતિ એતં યદિપિ પાળિયં નત્થિ, અત્થતો પન વુત્તમેવ હોતીતિ કત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

અણ્ડજાનઞ્ચ અભાવકાનન્તિ યોજેતબ્બં. સન્તતિસીસાનીતિ કલાપસન્તાનમૂલાનિ. યદિપિ વિકારરૂપાનિ પટિસન્ધિક્ખણે ન સન્તિ, લક્ખણપરિચ્છેદરૂપાનિ પન સન્તીતિ તાનિ અપરિનિપ્ફન્નાનિ પરમત્થતો વિવજ્જેન્તો આહ ‘‘રૂપરૂપતો’’તિ.

કામભવે પન યસ્મા સેસઓપપાતિકાનન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ કામભવે ‘‘ઓપપાતિકા’’તિ વુત્તા ન સન્તિ, યેન સેસગ્ગહણં સાત્થકં ભવેય્ય, અણ્ડજગબ્ભસેય્યકેહિ પન ઓપપાતિકસંસેદજા સેસા હોન્તીતિ સેસગ્ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા બ્રહ્મકાયિકાદિકેહિ ઓપપાતિકેહિ વુત્તેહિ સેસે સન્ધાય ‘‘સેસઓપપાતિકાન’’ન્તિ આહ. તે પન અરૂપિનોપિ સન્તીતિ ‘‘કામભવે’’તિ વુત્તં, અપરિપુણ્ણાયતનાનં પન નામરૂપં યથાસમ્ભવં રૂપમિસ્સકવિઞ્ઞાણનિદ્દેસે વુત્તનયેન સક્કા ધમ્મગણનાતો વિઞ્ઞાતુન્તિ ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અવકંસતો દ્વે અટ્ઠકાનેવ ઉતુચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ હોન્તીતિ સસદ્દકાલં સન્ધાય ‘‘ઉક્કંસતો દ્વિન્નં નવકાન’’ન્તિ વુત્તં. પુબ્બેતિ ખન્ધવિભઙ્ગેતિ વદન્તિ. તત્થ હિ ‘‘એકેકચિત્તક્ખણે તિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિ વુત્તં. ઇધેવ વા વુત્તં સન્તતિદ્વયાદિકં સત્તકપરિયોસાનં સન્ધાયાહ ‘‘પુબ્બે વુત્તં કમ્મસમુટ્ઠાનં સત્તતિવિધ’’ન્તિ, તં પનુપ્પજ્જમાનં એકેકચિત્તક્ખણે તિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમિનાધિપ્પાયેન વુત્તં ‘‘એકેકચિત્તક્ખણે તિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિ. ચતુદ્દિસા વવત્થાપિતાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસંસટ્ઠસીસા મૂલેન ચતૂસુ દિસાસુ વવત્થાપિતા અઞ્ઞમઞ્ઞં આલિઙ્ગેત્વા ઠિતા ભિન્નવાહનિકા વિય.

પઞ્ચવોકારભવે ચ પવત્તિયન્તિ રૂપાજનકકમ્મજં પઞ્ચવિઞ્ઞાણપ્પવત્તિકાલં સહજાતવિઞ્ઞાણપચ્ચયઞ્ચ સન્ધાયાહ. તદા હિ તતો નામમેવ હોતીતિ, કમ્મવિઞ્ઞાણપચ્ચયા પન સદાપિ ઉભયં હોતીતિ સક્કા વત્તું, પચ્છાજાતવિઞ્ઞાણપચ્ચયા ચ રૂપં ઉપત્થદ્ધં હોતીતિ. અસઞ્ઞેસૂતિઆદિ કમ્મવિઞ્ઞાણપચ્ચયં સન્ધાય વુત્તં, પઞ્ચવોકારભવે ચ પવત્તિયન્તિ ભવઙ્ગાદિજનકકમ્મતો અઞ્ઞેન રૂપુપ્પત્તિકાલં નિરોધસમાપત્તિકાલં ભવઙ્ગાદિઉપ્પત્તિકાલતો અઞ્ઞકાલઞ્ચ સન્ધાય વુત્તન્તિ યુત્તં. ભવઙ્ગાદિઉપ્પત્તિકાલે હિ તંજનકેનેવ કમ્મુના ઉપ્પજ્જમાનં રૂપં, સો ચ વિપાકો કમ્મવિઞ્ઞાણપચ્ચયો હોતીતિ સક્કા વત્તું. સહજાતવિઞ્ઞાણપચ્ચયાનપેક્ખમ્પિ હિ પવત્તિયં કમ્મેન પવત્તમાનં રૂપં નામઞ્ચ ન કમ્મવિઞ્ઞાણાનપેક્ખં હોતીતિ. સબ્બત્થાતિ પટિસન્ધિયં પવત્તે ચ. સહજાતવિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, કમ્મવિઞ્ઞાણપચ્ચયા ચ નામરૂપઞ્ચ યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ નામરૂપઞ્ચ નામરૂપન્તિ એત્થ નામરૂપ-સદ્દો અત્તનો એકદેસેન નામ-સદ્દેન નામ-સદ્દસ્સ સરૂપો, રૂપ-સદ્દેન ચ રૂપ-સદ્દસ્સ, તસ્મા ‘‘સરૂપાનં એકસેસો’’તિ નામરૂપ-સદ્દસ્સ ઠાનં ઇતરેસઞ્ચ નામરૂપ-સદ્દાનં અદસ્સનં દટ્ઠબ્બં.

વિપાકતો અઞ્ઞં અવિપાકં. યતો દ્વિધા મતં, તતો યુત્તમેવ ઇદન્તિ યોજેતબ્બં. કુસલાદિચિત્તક્ખણેતિ આદિ-સદ્દેન અકુસલકિરિયચિત્તક્ખણે વિય વિપાકચિત્તક્ખણેપિ વિપાકાજનકકમ્મસમુટ્ઠાનં સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. વિપાકચિત્તક્ખણે પન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણપચ્ચયા પુબ્બે વુત્તનયેન ઉભયઞ્ચ ઉપલબ્ભતીતિ તાદિસવિપાકચિત્તક્ખણવજ્જનત્થં ‘‘કુસલાદિચિત્તક્ખણે’’તિ વુત્તં.

સુત્તન્તિકપરિયાયેનાતિ પટ્ઠાને રૂપાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયસ્સ અવુત્તત્તા વુત્તં, સુત્તન્તે પન ‘‘યસ્મિં સતિ યં હોતિ, અસતિ ચ ન હોતિ, સો તસ્સ ઉપનિસ્સયો નિદાનં હેતુ પભવો’’તિ કત્વા ‘‘વિઞ્ઞાણૂપનિસં નામરૂપ’’ન્તિ રૂપસ્સ ચ વિઞ્ઞાણૂપનિસ્સયતા વુત્તા. વનપત્થપરિયાયે ચ વનસણ્ડગામનિગમનગરજનપદપુગ્ગલૂપનિસ્સયો ઇરિયાપથવિહારો, તતો ચ ચીવરાદીનં જીવિતપરિક્ખારાનં કસિરેન ચ અપ્પકસિરેન ચ સમુદાગમનં વુત્તં, ન ચ વનસણ્ડાદયો આરમ્મણૂપનિસ્સયાદિભાવં ઇરિયાપથાનં ચીવરાદિસમુદાગમનસ્સ ચ ભજન્તિ, તસ્મા વિના અભાવો એવ ચ સુત્તન્તપરિયાયતો ઉપનિસ્સયભાવો દટ્ઠબ્બો. નામસ્સ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં કમ્મારમ્મણપટિસન્ધિઆદિકાલે આરમ્મણપચ્ચયોવ હોતીતિ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ રૂપસ્સેવ સુત્તન્તિકપરિયાયતો એકધા પચ્ચયભાવો વુત્તો. સસંસયસ્સ હિ રૂપસ્સ તંપચ્ચયો હોતીતિ વુત્તે નામસ્સ હોતીતિ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ.

પવત્તસ્સ પાકટત્તા અપાકટં પટિસન્ધિં ગહેત્વા પુચ્છતિ ‘‘કથં પનેત’’ન્તિઆદિના. સુત્તતો નામં, યુત્તિતો રૂપં વિઞ્ઞાણપચ્ચયા હોતીતિ જાનિતબ્બં. યુત્તિતો સાધેત્વા સુત્તેન તં દળ્હં કરોન્તો ‘‘કમ્મસમુટ્ઠાનસ્સપિ હી’’તિઆદિમાહ. ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સેવાતિ ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ વિય. યસ્મા નામરૂપમેવ પવત્તમાનં દિસ્સતિ, તસ્મા તદેવ વદન્તેન અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં. સુઞ્ઞતાપકાસનઞ્હિ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનન્તિ અધિપ્પાયો. નામરૂપમત્તતાવચનેનેવ વા પવત્તિયા દુક્ખસચ્ચમત્તતા વુત્તા, દુક્ખસચ્ચપ્પકાસનેન ચ તસ્સ સમુદયો, તસ્સ ચ નિરોધો, નિરોધગામી ચ મગ્ગો પકાસિતો એવ હોતિ. અહેતુકસ્સ દુક્ખસ્સ હેતુનિરોધા, અનિરુજ્ઝનકસ્સ ચ અભાવા, નિરોધસ્સ ચ ઉપાયેન વિના અનધિગન્તબ્બત્તાતિ ચતુસચ્ચપ્પકાસનં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનં યોજેતબ્બં.

નામરૂપપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સળાયતનપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨૯. નિયમતોતિ ચ ઇદં ચતુન્નં ભૂતાનં, છન્નં વત્થૂનં, જીવિતસ્સ ચ યથાસમ્ભવં સહજાતનિસ્સયપુરેજાતઇન્દ્રિયાદિના એકન્તેન સળાયતનસ્સ પવત્તમાનસ્સ પચ્ચયભાવં સન્ધાય વુત્તં. રૂપાયતનાદીનં પન સહજાતનિસ્સયાનુપાલનભાવો નત્થીતિ અગ્ગહણં વેદિતબ્બં. આરમ્મણારમ્મણપુરેજાતાદિભાવો ચ તેસં ન સન્તતિપરિયાપન્નાનમેવ, ન ચ ચક્ખાદીનં વિય એકપ્પકારેનેવાતિ અનિયમતો પચ્ચયભાવો. નિયમતો…પે… જીવિતિન્દ્રિયન્તિ એવન્તિ એત્થ એવં-સદ્દેન વા રૂપાયતનાદીનમ્પિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. છટ્ઠાયતનઞ્ચ સળાયતનઞ્ચ સળાયતનન્તિ એત્થ યદિપિ છટ્ઠાયતનસળાયતન-સદ્દાનં સદ્દતો સરૂપતા નત્થિ, અત્થતો પન સળાયતનેકદેસોવ છટ્ઠાયતનન્તિ એકદેસસરૂપતા અત્થીતિ એકદેસસરૂપેકસેસો કતોતિ વેદિતબ્બો. અત્થતોપિ હિ સરૂપાનં એકદેસસરૂપેકસેસં ઇચ્છન્તિ ‘‘વઙ્કો ચ કુટિલો ચ કુટિલા’’તિ, તસ્મા અત્થતો એકદેસસરૂપાનઞ્ચ એકસેસેન ભવિતબ્બન્તિ.

અથ વા છટ્ઠાયતનઞ્ચ મનાયતનઞ્ચ છટ્ઠાયતનન્તિ વા, મનાયતનન્તિ વા, છટ્ઠાયતનઞ્ચ છટ્ઠાયતનઞ્ચ છટ્ઠાયતનન્તિ વા, મનાયતનઞ્ચ મનાયતનઞ્ચ મનાયતનન્તિ વા એકસેસં કત્વા ચક્ખાદીહિ સહ ‘‘સળાયતન’’ન્તિ વુત્તન્તિ તમેવ એકસેસં નામમત્તપચ્ચયસ્સ, નામરૂપપચ્ચયસ્સ ચ મનાયતનસ્સ વસેન કતં અત્થતો દસ્સેન્તો આહ ‘‘છટ્ઠાયતનઞ્ચ સળાયતનઞ્ચ સળાયતનન્તિ એવં કતેકસેસસ્સા’’તિ. યથાવુત્તોપિ હિ એકસેસો અત્થતો છટ્ઠાયતનઞ્ચ સળાયતનઞ્ચાતિ એવં કતો નામ હોતીતિ. સબ્બત્થ ચ એકસેસે કતે એકવચનનિદ્દેસો કતેકસેસાનં સળાયતનાદિસદ્દવચનીયતાસામઞ્ઞવસેન કતોતિ દટ્ઠબ્બો. અબ્યાકતવારે વક્ખતીતિ કિઞ્ચાપિ અકુસલવારે કુસલવારે ચ ‘‘નામપચ્ચયા છટ્ઠાયતન’’ન્તિ વુત્તં, સુત્તન્તભાજનીયે પન વિપાકછટ્ઠાયતનમેવ ગહિતન્તિ અધિપ્પાયેન અબ્યાકતવારમેવ સાધકભાવેન ઉદાહટન્તિ દટ્ઠબ્બં. પચ્ચયનયે પન ‘‘છટ્ઠા હોતિ તં અવકંસતો’’તિઆદિના અવિપાકસ્સપિ પચ્ચયો ઉદ્ધટો, સો નિરવસેસં વત્તુકામતાય ઉદ્ધટોતિ વેદિતબ્બો. ઇધ સઙ્ગહિતન્તિ ઇધ એકસેસનયેન સઙ્ગહિતં, તત્થ અબ્યાકતવારે લોકિયવિપાકભાજનીયે વિભત્તન્તિ વેદિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

નેય્યન્તિ ઞેય્યં. ઉક્કંસાવકંસોતિ એત્થ સત્તધા પચ્ચયભાવતો ઉક્કંસો અટ્ઠધા પચ્ચયભાવો, તતો પન નવધા તતો વા દસધાતિ અયં ઉક્કંસો, અવકંસો પન દસધા પચ્ચયભાવતો નવધા પચ્ચયભાવો, તતો અટ્ઠધા, તતો સત્તધાતિ એવં વેદિતબ્બો, ન પન સત્તધા પચ્ચયભાવતો એવ દ્વેપિ ઉક્કંસાવકંસા યોજેતબ્બા તતો અવકંસાભાવતોતિ.

હદયવત્થુનો સહાયં હુત્વાતિ એતેન અરૂપે વિય અસહાયં નામં ન હોતિ, હદયવત્થુ ચ નામેન સહ છટ્ઠાયતનસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ એત્તકમેવ દસ્સેતિ, ન પન યથા હદયવત્થુ પચ્ચયો હોતિ, તથા નામમ્પીતિ અયમત્થો અધિપ્પેતો. વત્થુ હિ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો હોતિ, ન નામં, નામઞ્ચ વિપાકહેતાદિપચ્ચયો હોતિ, ન વત્થૂતિ. પવત્તે અરૂપધમ્મા કમ્મજરૂપસ્સ ઠિતિપ્પત્તસ્સેવ પચ્ચયા હોન્તિ, ન ઉપ્પજ્જમાનસ્સાતિ વિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતા ચ પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તાદયો એવ ચક્ખાદીનં યોજેતબ્બા.

અવસેસમનાયતનસ્સાતિ એત્થ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધભવે પના’’તિ એતસ્સ અનુવત્તમાનત્તા પઞ્ચવોકારભવે એવ પવત્તમાનં પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ અવસેસમનાયતનં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નામરૂપસ્સ સહજાતાદિસાધારણપચ્ચયભાવો સમ્પયુત્તાદિઅસાધારણપચ્ચયભાવો ચ યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો.

સળાયતનપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ફસ્સપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩૦. ‘‘છટ્ઠાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ અભિધમ્મભાજનીયપાળિ આરુપ્પં સન્ધાય વુત્તાતિ ‘‘છટ્ઠાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ પાળિઅનુસારતો’’તિ આહ. અજ્ઝત્તન્તિ સસન્તતિપરિયાપન્નમેવ ગણ્હાતિ. તઞ્હિ સસન્તતિપરિયાપન્નકમ્મનિબ્બત્તં તાદિસસ્સ ફસ્સસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપાદીનિ પન બહિદ્ધા અનુપાદિન્નાનિ ચ ફસ્સસ્સ આરમ્મણં હોન્તિ, ન તાનિ ચક્ખાદીનિ વિય સસન્તતિપરિયાપન્નકમ્મકિલેસનિમિત્તપવત્તિભાવેન ફસ્સસ્સ પચ્ચયોતિ પઠમાચરિયવાદે ન ગહિતાનિ, દુતિયાચરિયવાદે પન યથા તથા વા પચ્ચયભાવે સતિ ન સક્કા વજ્જેતુન્તિ ગહિતાનીતિ.

યદિ સબ્બાયતનેહિ એકો ફસ્સો સમ્ભવેય્ય, ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ એકસ્સ વચનં યુજ્જેય્ય. અથાપિ એકમ્હા આયતના સબ્બે ફસ્સા સમ્ભવેય્યું, તથાપિ સબ્બાયતનેહિ સબ્બફસ્સસમ્ભવતો આયતનભેદેન ફસ્સભેદો નત્થીતિ તદભેદવસેન એકસ્સ વચનં યુજ્જેય્ય, તથા પન અસમ્ભવતો ન યુત્તન્તિ ચોદેતિ ‘‘ન સબ્બાયતનેહી’’તિઆદિના. અઞ્ઞસ્સપિ વા અસમ્ભવન્તસ્સ વિધાનસ્સ બોધનત્થમેવ ‘‘નાપિ એકમ્હા આયતના સબ્બે ફસ્સા’’તિ વુત્તં, ‘‘ન સબ્બાયતનેહિ એકો ફસ્સો સમ્ભોતી’’તિ ઇદમેવ પન એકફસ્સવચનસ્સ અયુત્તદીપકં કારણન્તિ વેદિતબ્બં. નિદસ્સનવસેન વા એતં વુત્તં, નાપિ એકમ્હા આયતના સબ્બે ફસ્સા સમ્ભોન્તિ, એવં ન સબ્બાયતનેહિ એકો ફસ્સો સમ્ભોતિ, તસ્મા એકસ્સ વચનં અયુત્તન્તિ. પરિહારં પન અનેકાયતનેહિ એકફસ્સસ્સ સમ્ભવતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્રિદં વિસ્સજ્જન’’ન્તિઆદિમાહ. એકોપિ અનેકાયતનપ્પભવો એકોપનેકાયતનપ્પભવો. છધાપચ્ચયત્તે પઞ્ચવિભાવયેતિ એવં સેસેસુપિ યોજના. તથા ચાતિ પચ્ચુપ્પન્નાનિ રૂપાદીનિ પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ ધમ્માયતનપરિયાપન્નં રૂપરૂપં સન્ધાય વુત્તં. આરમ્મણપચ્ચયમત્તેનાતિ તં સબ્બં અપચ્ચુપ્પન્નં અઞ્ઞઞ્ચ ધમ્માયતનં સન્ધાય વુત્તં.

ફસ્સપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વેદનાપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩૧. ‘‘સેસાન’’ન્તિ એત્થ સમ્પટિચ્છનસ્સ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો પઞ્ચ યદિપિ અનન્તરાદીહિપિ પચ્ચયા હોન્તિ, અનન્તરાદીનં પન ઉપનિસ્સયે અન્તોગધત્તા સન્તીરણતદારમ્મણાનઞ્ચ સાધારણસ્સ તસ્સ વસેન ‘‘એકધા’’તિ વુત્તં.

તેભૂમકવિપાકવેદનાનમ્પિ સહજાતમનોસમ્ફસ્સસઙ્ખાતો સો ફસ્સો અટ્ઠધા પચ્ચયો હોતીતિ યોજેતબ્બં. પચ્ચયં અનુપાદિન્નમ્પિ કેચિ ઇચ્છન્તીતિ ‘‘યા પના’’તિઆદિના મનોદ્વારાવજ્જનફસ્સસ્સ પચ્ચયભાવો વુત્તો, તઞ્ચ મુખમત્તદસ્સનત્થં દટ્ઠબ્બં. એતેન નયેન સબ્બસ્સ અનન્તરસ્સ અનાનન્તરસ્સ ચ ફસ્સસ્સ તસ્સા તસ્સા વિપાકવેદનાય ઉપનિસ્સયતા યોજેતબ્બાતિ.

વેદનાપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તણ્હાપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩૨. મમત્તેનાતિ સમ્પિયાયમાનેન, અસ્સાદનતણ્હાયાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ પુત્તો વિય વેદના દટ્ઠબ્બા, ખીરાદયો વિય વેદનાય પચ્ચયભૂતા રૂપાદયો, ખીરાદિદાયિકા ધાતિ વિય રૂપાદિછળારમ્મણદાયકા ચિત્તકારાદયો છ. તત્થ વેજ્જો રસાયનોજાવસેન તદુપત્થમ્ભિતજીવિતવસેન ચ ધમ્મારમ્મણસ્સ દાયકોતિ દટ્ઠબ્બો. આરમ્મણપચ્ચયો ઉપ્પજ્જમાનસ્સ આરમ્મણમત્તમેવ હોતિ, ન ઉપનિસ્સયો વિય ઉપ્પાદકોતિ ઉપ્પાદકસ્સ ઉપનિસ્સયસ્સેવ વસેન ‘‘એકધાવા’’તિ વુત્તં. ઉપનિસ્સયેન વા આરમ્મણૂપનિસ્સયો સઙ્ગહિતો, તેન ચ આરમ્મણભાવેન તંસભાવો અઞ્ઞોપિ આરમ્મણભાવો દીપિતો હોતીતિ ઉપનિસ્સયવસેનેવ પચ્ચયભાવો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

યસ્મા વાતિઆદિના ન કેવલં વિપાકસુખવેદના એવ, તિસ્સોપિ પન વેદના વિપાકા વિસેસેન તણ્હાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, અવિસેસેન ઇતરા ચાતિ દસ્સેતિ. ઉપેક્ખા પન સન્તત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતાતિ તસ્મા સાપિ ભિય્યો ઇચ્છનવસેન તણ્હાય ઉપનિસ્સયોતિ અધિપ્પાયો. ઉપેક્ખા પન અકુસલવિપાકભૂતા અનિટ્ઠત્તા દુક્ખે અવરોધેતબ્બા, ઇતરા ઇટ્ઠત્તા સુખેતિ સા દુક્ખં વિય સુખં વિય ચ ઉપનિસ્સયો હોતીતિ સક્કા વત્તુન્તિ. ‘‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’તિ વચનેન સબ્બસ્સ વેદનાવતો પચ્ચયસ્સ અત્થિતાય તણ્હુપ્પત્તિપ્પસઙ્ગે તંનિવારણત્થમાહ ‘‘વેદનાપચ્ચયા ચાપી’’તિઆદિ.

નનુ ‘‘અનુસયસહાયા વેદના તણ્હાય પચ્ચયો હોતી’’તિ વચનસ્સ અભાવા અતિપ્પસઙ્ગનિવત્તનં ન સક્કા કાતુન્તિ? ન, વટ્ટકથાય પવત્તત્તા. વટ્ટસ્સ હિ અનુસયવિરહે અભાવતો અનુસયસહિતાયેવ પચ્ચયોતિ અત્થતો વુત્તમેતં હોતીતિ. અથ વા ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિ અનુવત્તમાનત્તા અનુસયસહિતાવ પચ્ચયોતિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’તિ ચ એત્થ વેદનાપચ્ચયા એવ તણ્હા, ન વેદનાય વિનાતિ અયં નિયમો વિઞ્ઞાયતિ, ન વેદનાપચ્ચયા તણ્હા હોતિ એવાતિ, તસ્મા અતિપ્પસઙ્ગો નત્થિ એવાતિ.

વુસીમતોતિ વુસિતવતો, વુસિતબ્રહ્મચરિયવાસસ્સાતિ અત્થો. વુસ્સતીતિ વા ‘‘વુસી’’તિ મગ્ગો વુચ્ચતિ, સો એતસ્સ વુત્થો અત્થીતિ વુસીમા. અગ્ગફલં વા પરિનિટ્ઠિતવાસત્તા ‘‘વુસી’’તિ વુચ્ચતિ, તં એતસ્સ અત્થીતિ વુસીમા.

તણ્હાપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપાદાનપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩૩. સસ્સતો અત્તાતિ ઇદં પુરિમદિટ્ઠિં ઉપાદિયમાનં ઉત્તરદિટ્ઠિં નિદસ્સેતું વુત્તં. યથા હિ એસા દિટ્ઠિ દળ્હીકરણવસેન પુરિમં ઉત્તરા ઉપાદિયતિ, એવં ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકાપીતિ. અત્તગ્ગહણં પન અત્તવાદુપાદાનન્તિ ન ઇદં દિટ્ઠુપાદાનદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. લોકો ચાતિ વા અત્તગ્ગહણવિનિમુત્તં ગહણં દિટ્ઠુપાદાનભૂતં ઇધ પુરિમદિટ્ઠિઉત્તરદિટ્ઠિવચનેહિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘ધમ્મસઙ્ખેપવિત્થારે પન સઙ્ખેપતો તણ્હાદળ્હત્તં, સઙ્ખેપતો દિટ્ઠિમત્તમેવ, વિત્થારતો પના’’તિ એવં ધમ્મસઙ્ખેપવિત્થારતો સઙ્ખેપં વિત્થારઞ્ચ નિદ્ધારેતીતિ. ધમ્મસઙ્ખેપવિત્થારેતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં દટ્ઠબ્બં.

પકતિઅણુઆદીનં સસ્સતગાહપુબ્બઙ્ગમો, સરીરસ્સ ઉચ્છેદગ્ગાહપુબ્બઙ્ગમો ચ તેસં સામિભૂતો કોચિ સસ્સતો ઉચ્છિજ્જમાનો વા અત્તા અત્થીતિ અત્તગ્ગાહો કદાચિ હોતીતિ ‘‘યેભુય્યેના’’તિ વુત્તં. યેભુય્યેન પઠમં અત્તવાદુપાદાનન્તિઆદિના વા સમ્બન્ધો.

યદિપિ ભવરાગજવનવીથિ સબ્બપઠમં પવત્તતિ ગહિતપ્પટિસન્ધિકસ્સ ભવનિકન્તિયા પવત્તિતબ્બત્તા, સો પન ભવરાગો તણ્હાદળ્હત્તં ન હોતીતિ મઞ્ઞમાનો ન કામુપાદાનસ્સ પઠમુપ્પત્તિમાહ. તણ્હા કામુપાદાનન્તિ પન વિભાગસ્સ અકરણે સબ્બાપિ તણ્હા કામુપાદાનન્તિ, કરણેપિ કામરાગતો અઞ્ઞાપિ તણ્હા દળ્હભાવં પત્તા કામુપાદાનન્તિ તસ્સ અરહત્તમગ્ગવજ્ઝતા વુત્તા.

ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતા ચિત્તુપ્પાદા વિસયો. પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા આલયો, તત્થ રમતીતિ આલયરામા, પજા. તેનેવ સા આલયરામતા ચ સકસન્તાને પરસન્તાને ચ પાકટા હોતીતિ. ઉપનિસ્સયવચનેન આરમ્મણાનન્તરપકતૂપનિસ્સયા વુત્તાતિ અનન્તરપચ્ચયાદીનમ્પિ સઙ્ગહો કતો હોતિ.

ઉપાદાનપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભવપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩૪. ફલવોહારેન કમ્મભવો ભવોતિ વુત્તોતિ ઉપપત્તિભવનિબ્બચનમેવ દ્વયસ્સપિ સાધારણં કત્વા વદન્તો આહ ‘‘ભવતીતિ ભવો’’તિ. ભવં ગચ્છતીતિ નિપ્ફાદનફલવસેન અત્તનો પવત્તિકાલે ભવાભિમુખં હુત્વા પવત્તતીતિ અત્થો, નિબ્બત્તનમેવ વા એત્થ ગમનં અધિપ્પેતં.