૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

૧૭૨. અભિધમ્મે ચ આગતાતિ ઇમસ્મિં ધાતુવિભઙ્ગે અભિધમ્મભાજનીયપઞ્હપુચ્છકેસુ, નિક્ખેપકણ્ડધમ્મહદયવિભઙ્ગાદીસુ ચ દેસનારુળ્હા. યથા પન સુત્તન્તે અભિધમ્મે ચ આગતા ખન્ધાદયો સુત્તન્તે દેસિતનિયામેન ખન્ધવિભઙ્ગાદીસુ સુત્તન્તભાજનીયવસેન વિભત્તા, એવમિધાપિ ચક્ખુધાતાદયો સુત્તન્તભાજનીયવસેન વિભજિતબ્બા સિયું. તત્થ ખન્ધાદીનં સબ્બસઙ્ગાહકો અભિધમ્મદેસનાવિસિટ્ઠો સુત્તન્તે આગતો અઞ્ઞો દેસેતબ્બાકારો નત્થીતિ તે રૂપક્ખન્ધાદિવસેનેવ સુત્તન્તભાજનીયે દેસિતા, ધાતૂનં પન સો અત્થીતિ તે તિણ્ણં ધાતુછક્કાનં વસેન ઇધ દેસિતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સુત્તન્તેસ્વેવ…પે… વિભત્તન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સબ્બા ધાતુયો છહિ છહિ ધાતૂહિ સઙ્ખિપિત્વા’’તિ.

કથં પન છસુ છસુ ધાતૂસુ અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં સમવરોધોતિ? સભાવનિસ્સયદ્વારારમ્મણસમ્પયોગસામઞ્ઞતો. તત્થ પઠમછક્કે તાવ પથવીતેજોવાયોધાતુયો સભાવતો ફોટ્ઠબ્બધાતુ. આપોધાતુઆકાસધાતુયો ધમ્મધાતુએકદેસો. વિઞ્ઞાણધાતુ સત્તવિઞ્ઞાણધાતુયો. ચતુધાતુગ્ગહણેન ચેત્થ તદાયત્તવુત્તિકા નિસ્સયાપદેસેન, વિઞ્ઞાણધાતુયા દ્વારારમ્મણભાવેન વા અવસિટ્ઠા રૂપધાતુયો સમવરુદ્ધા, વિઞ્ઞાણધાતુગ્ગહણેન તંસમ્પયોગતો ધમ્મધાતુએકદેસોતિ એવં સબ્બધાતુસમવરોધો દટ્ઠબ્બો. દુતિયે છપિ ધાતુયો સભાવતો, ધમ્માયતનેકદેસો, તંસમ્પયોગતો સત્તવિઞ્ઞાણધાતુયો, યથારહં તેસં નિસ્સયદ્વારારમ્મણભાવતો અવસિટ્ઠધાતુયો સમવરુદ્ધા. તતિયછક્કેપિ એસેવ નયો. એવમેત્થ છસુ છસુ ધાતૂસુ અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં સમવરોધો દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બા ધાતુયો છહિ છહિ ધાતૂહિ સઙ્ખિપિત્વા’’તિ.

સુઞ્ઞોતિ અત્તસુઞ્ઞો, તેન સસભાવતાય ચ ઇધ ધાતુવોહારોતિ આહ ‘‘સુઞ્ઞે સભાવમત્તે નિરુળ્હો ધાતુસદ્દો’’તિ. તંતંભૂતવિવિત્તતા રૂપપરિયન્તોવ આકાસોતિ યેહિ વિવિત્તો, યેસઞ્ચ પરિચ્છેદો, તેહિ અસમ્ફુટ્ઠતા તેસં બ્યાપકભાવે સતિ ન હોતીતિ આહ ‘‘ચતૂહિ મહાભૂતેહિ અબ્યાપિતભાવો’’તિ. પરિચ્છિન્નવુત્તીનિ હિ ભૂતાનીતિ.

૧૭૩. અવયવવિનિમુત્તો સમુદાયો નામ કોચિ નત્થીતિ પુરિમત્થં અસમ્ભાવેન્તો ‘‘દ્વે એવ વા’’તિઆદિના સમુદાયેન વિના દુતિયત્થમાહ. પચ્ચત્તં અત્તનિ જાતતન્તિ પાટિપુગ્ગલિકતં.

પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસોતિ વા લોમાદિઇતરકોટ્ઠાસેહિ અસમ્મિસ્સો વિસું એકો પથવીકોટ્ઠાસોતિ અત્થો.

પયોગન્તિ ભાવનાપયોગં. વીરિયન્તિ ભાવનાનિપ્ફાદકં ઉસ્સાહં. આયૂહનન્તિ તાદિસં ચેતનં.

ધાતુપટિક્કૂલવણ્ણમનસિકારાનન્તિ ધાતુમનસિકારપટિક્કૂલમનસિકારવણ્ણમનસિકારાનં. અબ્યાપારતાયાતિ ‘‘અહમેતં નિપ્ફાદેમિ, મમ એસા નિપ્ફાદના’’તિ ચેતનારહિતતાય. કરોન્તીતિ આભોગપચ્ચવેક્ખણાનિ ઉપ્પાદેન્તિ.

લક્ખણવસેનાતિ સભાવવસેન. સો પન યસ્મા પથવીધાતુયા કક્ખળખરતા હોતીતિ આહ ‘‘કક્ખળં ખરિગતન્તિઆદિવચનં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ.

વેકન્તકં નામ સબ્બલોહચ્છેદનસમત્થં લોહં. તથા હિ તં વિકન્તતિ છિન્દતીતિ વિકન્તં, વિકન્તમેવ વેકન્તકન્તિ વુચ્ચતિ. લોહસદિસન્તિ લોહાકારં લોહમલં વિય ઘનસહિતં હુત્વા તિટ્ઠતિ. તાપેત્વા તાળિતં પન છિન્નં છિન્નં હુત્વા વિસરતિ, મુદુ મટ્ઠં કમ્મનિયં વા ન હોતિ, તેન ‘‘લોહવિજાતી’’તિ વુચ્ચતીતિ. તિપુતમ્બાદીહીતિ તિપુતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં કંસલોહં, સીસતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં વટ્ટલોહં, જસદતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં આરકૂટં. યં પન કેવલં જસદધાતુવિનિગ્ગતં, યં ‘‘પિત્તલ’’ન્તિપિ વદન્તિ, તં ઇધ નાધિપ્પેતં, યથાવુત્તમિસ્સકમેવ પન ગહેત્વા ‘‘કિત્તિમ’’ન્તિ વુત્તં.

નિદસ્સનમત્તન્તિ મુત્તાનં જાતિતો અનેકભેદત્તા વુત્તં. તથા હિ હત્થિકુમ્ભં વરાહદાઠં ભુજઙ્ગસીસં વલાહકૂટં વેણુપબ્બં મચ્છસિરો સઙ્ખો સિપ્પીતિ અટ્ઠ મુત્તાયોનિયો. તત્થ હત્થિકુમ્ભજા પીતવણ્ણા પભાહીના. વરાહદાઠજા વરાહદાઠવણ્ણાવ. ભુજઙ્ગસીસજા નીલાદિવણ્ણા સુવિસુદ્ધા, વટ્ટલા ચ. વલાહકજા ભાસુરા દુબ્બિભાગરૂપા રત્તિભાગે અન્ધકારં વિધમન્તા તિટ્ઠન્તિ, દેવૂપભોગા એવ હોન્તિ. વેણુપબ્બજા કારફલસમાનવણ્ણા, ન ભાસુરા, તે ચ વેળવો અમનુસ્સગોચરે એવ પદેસે જાયન્તિ. મચ્છસીસજા પાઠીનપિટ્ઠિસમાનવણ્ણા, વટ્ટલા, લઘવો ચ હોન્તિ પભાવિહીના, તે ચ મચ્છા સમુદ્દમજ્ઝેયેવ જાયન્તિ. સઙ્ખજા સઙ્ખોરચ્છવિવણ્ણા, કોલપ્પમાણાપિ હોન્તિ પભાવિહીનાવ. સિપ્પિજા પન પભાવિસેસયુત્તાવ હોન્તિ નાનાસણ્ઠાના. એવં જાતિતો અટ્ઠવિધાસુ મુત્તાસુ યા મચ્છસઙ્ખસિપ્પિજા, તા સામુદ્દિકા. ભુજઙ્ગજાપિ કાચિ સામુદ્દિકાતિ વદન્તિ, ઇતરા અસામુદ્દિકા. તેન વુત્તં ‘‘સામુદ્દિકમુત્તાતિ નિદસ્સનમત્તમેતં, સબ્બાપિ પન મુત્તા મુત્તા એવા’’તિ. બહુલતો વા અટ્ઠકથાયં એતં વુત્તં ‘‘મુત્તાતિ સામુદ્દિકમુત્તા’’તિ. બહુલઞ્હિ લોકે સામુદ્દિકાવ મુત્તા દિસ્સન્તિ. તત્થાપિ સિપ્પિજાવ, ઇતરા કદાચિ કાચીતિ.

૧૭૪. ઇધ નત્થિ નિયમો કેવલં દ્રવભાવસ્સેવ અધિપ્પેતત્તા.

૧૭૫. નિસિતભાવેનાતિ સન્તાપનાદિવસપ્પવત્તેન તિખિણભાવેન. ઉસ્માકારઞ્હિ નિસાનં ઇધ નિસિતભાવો. પાકતિકોતિ સાભાવિકો કાયુસ્માતિ અધિપ્પેતો. સદાતિ સબ્બકાલં યાવ જીવિતિન્દ્રિયં પવત્તતિ. પેતગ્ગિ નિજ્ઝામતણ્હિકપેતગ્ગિ. ઇધાતિ બાહિરતેજોધાતુકથાયં.

૧૭૬. વાયનં બીજનં, તં પન થામસા પવત્તીતિ આહ ‘‘સવેગગમનવસેના’’તિ. સમુદીરણં અલ્લપરિસોસનં, ભૂતસઙ્ઘાતસ્સ દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવો વા.

૧૭૭. ભિત્તિચ્છિદ્દાદિવસેન લબ્ભમાનં અજટાકાસં નિસ્સાયેવ પરિચ્છેદાકાસસ્સ પરિકમ્મકરણન્તિ આહ ‘‘અજટાકાસસ્સ ચ કથિતત’’ન્તિ.

૧૭૯. સુખદુક્ખફોટ્ઠબ્બસમુટ્ઠાપનપચ્ચયભાવેનાતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બાનં નિબ્બત્તકભૂતેન પચ્ચયભાવેન. કસ્સ પન સો પચ્ચયભાવોતિ આહ ‘‘સરીરટ્ઠકઉતુસ્સા’’તિ. પચ્ચયભાવેનાતિ ચ હેતુમ્હિ કરણવચનં. તેન હિ કારણભૂતેન સુખદુક્ખફોટ્ઠબ્બાનં યથાવુત્તસમત્થતા હોતીતિ. ‘‘તથેવા’’તિ ઇમિના ‘‘યથાબલં સરીરેકદેસસકલસરીર’’ન્તિ ઇદં અનુકડ્ઢતિ. એવન્તિ અત્તનો ફલૂપચારસિદ્ધેન ફરણપ્પકારેન. એતેસન્તિ સુખાદીનં. ‘‘ઓળારિકપ્પવત્તિ એવ વા ફરણ’’ન્તિ ઇમિના નિરુપચારં એતેસં ફરણટ્ઠં દસ્સેતિ. ઉભયવતોતિ સુખદુક્ખવતો, સોમનસ્સદોમનસ્સવતો ચ, ફરણાફરણટ્ઠાનવતો વા.

૧૮૧. એત્થ વુત્તં સઙ્કપ્પન્તિ એતસ્મિં ‘‘સઙ્કપ્પો કામો’’તિઆદિકે (મહાનિ. ૧; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮) નિદ્દેસપદેસે વુત્તં સઙ્કપ્પં. તત્થ હિ કિલેસકામોવ ‘‘સઙ્કપ્પરાગો પુરિસસ્સ કામો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૬.૬૩; કથા. ૫૧૩) વિય. વત્થુકામસ્સ તથા તથા સઙ્કપ્પનતો પરિકપ્પનતો ‘‘સઙ્કપ્પો’’તિ વુત્તો, ન વિતક્કોતિ અયમેત્થ અત્થો વુત્તો. ટીકાયં પન વિતક્કવસેન અત્થં દસ્સેતું ‘‘સોપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાપિ પુરિમો એવત્થો અધિપ્પેતોતિ ચે, સમ્પિણ્ડનત્થો પિ-સદ્દો નિરત્થકો સિયા, ‘‘કિલેસસન્થવસમ્ભવતો’’તિ ચ ન વત્તબ્બં સિયા, પરતો ચ ‘‘બ્યાપાદવચનેન બ્યાપાદવિતક્કં દસ્સેતી’’તિ વક્ખતિ. કિલેસકામો વિભત્તો કિલેસસમ્પયુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. કામપટિબદ્ધાતિ એત્થ કામ-સદ્દેન વત્થુકામાપિ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

૧૮૨. ઉભયત્થ ઉપ્પન્નોતિ સત્તેસુ, સઙ્ખારેસૂતિ ઉભયત્થ ઉપ્પન્નો, સત્તાકારો, સઙ્ખારાકારોતિ વા આરમ્મણસ્સ ઉભયાકારગ્ગહણવસેન ઉપ્પન્નો. કમ્મપથવિસેસો, કમ્મપથવિનાસકો ચ કમ્મપથભેદોતિ દસ્સેતું ‘‘અભિજ્ઝાસંયોગેના’’તિઆદિ વુત્તં. તથા વિહિંસાય વિહિંસાવિતક્કં દસ્સેતીતિ યોજના. વિહિંસાયાતિ ચ વિહિંસાવચનેનાતિ અત્થો. યથાસમ્ભવં પાણાતિપાતાદિવસેનાતિ આદિ-સદ્દેન અદિન્નાદાનમુસાવાદપેસુઞ્ઞફરુસવાચાસમ્ફપ્પલાપે સઙ્ગણ્હાતિ. સબ્બ…પે… સઙ્ગાહકેહિ કામનેક્ખમ્મધાતૂહિ. દ્વે દ્વેતિ બ્યાપાદવિહિંસાધાતુયો, અબ્યાપાદઅવિહિંસાધાતુયો ચ. ‘‘એત્થાતિ પના’’તિઆદિના સંકિલેસવોદાનાનં સઙ્કરભાવસ્સ અનિટ્ઠાપજ્જનસ્સ ચ દસ્સનેન પુરિમંયેવ અત્થં બ્યતિરેકમુખેન સમ્પાદેતિ.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.