૩. ધાતુવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

૧૭૨. અભિધમ્મે ચ આગતાતિ ઇમસ્મિં ધાતુવિભઙ્ગે અભિધમ્મભાજનીયપઞ્હપુચ્છકેસુ, નિક્ખેપકણ્ડધમ્મહદયવિભઙ્ગાદીસુ ચ દેસનારુળ્હા. યથા પન સુત્તન્તે અભિધમ્મે ચ આગતા ખન્ધાદયો સુત્તન્તે દેસિતનિયામેન ખન્ધવિભઙ્ગાદીસુ સુત્તન્તભાજનીયવસેન વિભત્તા, એવમિધાપિ ચક્ખુધાતાદયો સુત્તન્તભાજનીયવસેન વિભજિતબ્બા સિયું. તત્થ ખન્ધાદીનં સબ્બસઙ્ગાહકો અભિધમ્મદેસનાવિસિટ્ઠો સુત્તન્તે આગતો અઞ્ઞો દેસેતબ્બાકારો નત્થીતિ તે રૂપક્ખન્ધાદિવસેનેવ સુત્તન્તભાજનીયે દેસિતા, ધાતૂનં પન સો અત્થીતિ તે તિણ્ણં ધાતુછક્કાનં વસેન ઇધ દેસિતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સુત્તન્તેસ્વેવ…પે… વિભત્તન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સબ્બા ધાતુયો છહિ છહિ ધાતૂહિ સઙ્ખિપિત્વા’’તિ.

કથં પન છસુ છસુ ધાતૂસુ અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં સમવરોધોતિ? સભાવનિસ્સયદ્વારારમ્મણસમ્પયોગસામઞ્ઞતો. તત્થ પઠમછક્કે તાવ પથવીતેજોવાયોધાતુયો સભાવતો ફોટ્ઠબ્બધાતુ. આપોધાતુઆકાસધાતુયો ધમ્મધાતુએકદેસો. વિઞ્ઞાણધાતુ સત્તવિઞ્ઞાણધાતુયો. ચતુધાતુગ્ગહણેન ચેત્થ તદાયત્તવુત્તિકા નિસ્સયાપદેસેન, વિઞ્ઞાણધાતુયા દ્વારારમ્મણભાવેન વા અવસિટ્ઠા રૂપધાતુયો સમવરુદ્ધા, વિઞ્ઞાણધાતુગ્ગહણેન તંસમ્પયોગતો ધમ્મધાતુએકદેસોતિ એવં સબ્બધાતુસમવરોધો દટ્ઠબ્બો. દુતિયે છપિ ધાતુયો સભાવતો, ધમ્માયતનેકદેસો, તંસમ્પયોગતો સત્તવિઞ્ઞાણધાતુયો, યથારહં તેસં નિસ્સયદ્વારારમ્મણભાવતો અવસિટ્ઠધાતુયો સમવરુદ્ધા. તતિયછક્કેપિ એસેવ નયો. એવમેત્થ છસુ છસુ ધાતૂસુ અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં સમવરોધો દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બા ધાતુયો છહિ છહિ ધાતૂહિ સઙ્ખિપિત્વા’’તિ.

સુઞ્ઞોતિ અત્તસુઞ્ઞો, તેન સસભાવતાય ચ ઇધ ધાતુવોહારોતિ આહ ‘‘સુઞ્ઞે સભાવમત્તે નિરુળ્હો ધાતુસદ્દો’’તિ. તંતંભૂતવિવિત્તતા રૂપપરિયન્તોવ આકાસોતિ યેહિ વિવિત્તો, યેસઞ્ચ પરિચ્છેદો, તેહિ અસમ્ફુટ્ઠતા તેસં બ્યાપકભાવે સતિ ન હોતીતિ આહ ‘‘ચતૂહિ મહાભૂતેહિ અબ્યાપિતભાવો’’તિ. પરિચ્છિન્નવુત્તીનિ હિ ભૂતાનીતિ.

૧૭૩. અવયવવિનિમુત્તો સમુદાયો નામ કોચિ નત્થીતિ પુરિમત્થં અસમ્ભાવેન્તો ‘‘દ્વે એવ વા’’તિઆદિના સમુદાયેન વિના દુતિયત્થમાહ. પચ્ચત્તં અત્તનિ જાતતન્તિ પાટિપુગ્ગલિકતં.

પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસોતિ વા લોમાદિઇતરકોટ્ઠાસેહિ અસમ્મિસ્સો વિસું એકો પથવીકોટ્ઠાસોતિ અત્થો.

પયોગન્તિ ભાવનાપયોગં. વીરિયન્તિ ભાવનાનિપ્ફાદકં ઉસ્સાહં. આયૂહનન્તિ તાદિસં ચેતનં.

ધાતુપટિક્કૂલવણ્ણમનસિકારાનન્તિ ધાતુમનસિકારપટિક્કૂલમનસિકારવણ્ણમનસિકારાનં. અબ્યાપારતાયાતિ ‘‘અહમેતં નિપ્ફાદેમિ, મમ એસા નિપ્ફાદના’’તિ ચેતનારહિતતાય. કરોન્તીતિ આભોગપચ્ચવેક્ખણાનિ ઉપ્પાદેન્તિ.

લક્ખણવસેનાતિ સભાવવસેન. સો પન યસ્મા પથવીધાતુયા કક્ખળખરતા હોતીતિ આહ ‘‘કક્ખળં ખરિગતન્તિઆદિવચનં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ.

વેકન્તકં નામ સબ્બલોહચ્છેદનસમત્થં લોહં. તથા હિ તં વિકન્તતિ છિન્દતીતિ વિકન્તં, વિકન્તમેવ વેકન્તકન્તિ વુચ્ચતિ. લોહસદિસન્તિ લોહાકારં લોહમલં વિય ઘનસહિતં હુત્વા તિટ્ઠતિ. તાપેત્વા તાળિતં પન છિન્નં છિન્નં હુત્વા વિસરતિ, મુદુ મટ્ઠં કમ્મનિયં વા ન હોતિ, તેન ‘‘લોહવિજાતી’’તિ વુચ્ચતીતિ. તિપુતમ્બાદીહીતિ તિપુતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં કંસલોહં, સીસતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં વટ્ટલોહં, જસદતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં આરકૂટં. યં પન કેવલં જસદધાતુવિનિગ્ગતં, યં ‘‘પિત્તલ’’ન્તિપિ વદન્તિ, તં ઇધ નાધિપ્પેતં, યથાવુત્તમિસ્સકમેવ પન ગહેત્વા ‘‘કિત્તિમ’’ન્તિ વુત્તં.

નિદસ્સનમત્તન્તિ મુત્તાનં જાતિતો અનેકભેદત્તા વુત્તં. તથા હિ હત્થિકુમ્ભં વરાહદાઠં ભુજઙ્ગસીસં વલાહકૂટં વેણુપબ્બં મચ્છસિરો સઙ્ખો સિપ્પીતિ અટ્ઠ મુત્તાયોનિયો. તત્થ હત્થિકુમ્ભજા પીતવણ્ણા પભાહીના. વરાહદાઠજા વરાહદાઠવણ્ણાવ. ભુજઙ્ગસીસજા નીલાદિવણ્ણા સુવિસુદ્ધા, વટ્ટલા ચ. વલાહકજા ભાસુરા દુબ્બિભાગરૂપા રત્તિભાગે અન્ધકારં વિધમન્તા તિટ્ઠન્તિ, દેવૂપભોગા એવ હોન્તિ. વેણુપબ્બજા કારફલસમાનવણ્ણા, ન ભાસુરા, તે ચ વેળવો અમનુસ્સગોચરે એવ પદેસે જાયન્તિ. મચ્છસીસજા પાઠીનપિટ્ઠિસમાનવણ્ણા, વટ્ટલા, લઘવો ચ હોન્તિ પભાવિહીના, તે ચ મચ્છા સમુદ્દમજ્ઝેયેવ જાયન્તિ. સઙ્ખજા સઙ્ખોરચ્છવિવણ્ણા, કોલપ્પમાણાપિ હોન્તિ પભાવિહીનાવ. સિપ્પિજા પન પભાવિસેસયુત્તાવ હોન્તિ નાનાસણ્ઠાના. એવં જાતિતો અટ્ઠવિધાસુ મુત્તાસુ યા મચ્છસઙ્ખસિપ્પિજા, તા સામુદ્દિકા. ભુજઙ્ગજાપિ કાચિ સામુદ્દિકાતિ વદન્તિ, ઇતરા અસામુદ્દિકા. તેન વુત્તં ‘‘સામુદ્દિકમુત્તાતિ નિદસ્સનમત્તમેતં, સબ્બાપિ પન મુત્તા મુત્તા એવા’’તિ. બહુલતો વા અટ્ઠકથાયં એતં વુત્તં ‘‘મુત્તાતિ સામુદ્દિકમુત્તા’’તિ. બહુલઞ્હિ લોકે સામુદ્દિકાવ મુત્તા દિસ્સન્તિ. તત્થાપિ સિપ્પિજાવ, ઇતરા કદાચિ કાચીતિ.

૧૭૪. ઇધ નત્થિ નિયમો કેવલં દ્રવભાવસ્સેવ અધિપ્પેતત્તા.

૧૭૫. નિસિતભાવેનાતિ સન્તાપનાદિવસપ્પવત્તેન તિખિણભાવેન. ઉસ્માકારઞ્હિ નિસાનં ઇધ નિસિતભાવો. પાકતિકોતિ સાભાવિકો કાયુસ્માતિ અધિપ્પેતો. સદાતિ સબ્બકાલં યાવ જીવિતિન્દ્રિયં પવત્તતિ. પેતગ્ગિ નિજ્ઝામતણ્હિકપેતગ્ગિ. ઇધાતિ બાહિરતેજોધાતુકથાયં.

૧૭૬. વાયનં બીજનં, તં પન થામસા પવત્તીતિ આહ ‘‘સવેગગમનવસેના’’તિ. સમુદીરણં અલ્લપરિસોસનં, ભૂતસઙ્ઘાતસ્સ દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવો વા.

૧૭૭. ભિત્તિચ્છિદ્દાદિવસેન લબ્ભમાનં અજટાકાસં નિસ્સાયેવ પરિચ્છેદાકાસસ્સ પરિકમ્મકરણન્તિ આહ ‘‘અજટાકાસસ્સ ચ કથિતત’’ન્તિ.

૧૭૯. સુખદુક્ખફોટ્ઠબ્બસમુટ્ઠાપનપચ્ચયભાવેનાતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બાનં નિબ્બત્તકભૂતેન પચ્ચયભાવેન. કસ્સ પન સો પચ્ચયભાવોતિ આહ ‘‘સરીરટ્ઠકઉતુસ્સા’’તિ. પચ્ચયભાવેનાતિ ચ હેતુમ્હિ કરણવચનં. તેન હિ કારણભૂતેન સુખદુક્ખફોટ્ઠબ્બાનં યથાવુત્તસમત્થતા હોતીતિ. ‘‘તથેવા’’તિ ઇમિના ‘‘યથાબલં સરીરેકદેસસકલસરીર’’ન્તિ ઇદં અનુકડ્ઢતિ. એવન્તિ અત્તનો ફલૂપચારસિદ્ધેન ફરણપ્પકારેન. એતેસન્તિ સુખાદીનં. ‘‘ઓળારિકપ્પવત્તિ એવ વા ફરણ’’ન્તિ ઇમિના નિરુપચારં એતેસં ફરણટ્ઠં દસ્સેતિ. ઉભયવતોતિ સુખદુક્ખવતો, સોમનસ્સદોમનસ્સવતો ચ, ફરણાફરણટ્ઠાનવતો વા.

૧૮૧. એત્થ વુત્તં સઙ્કપ્પન્તિ એતસ્મિં ‘‘સઙ્કપ્પો કામો’’તિઆદિકે (મહાનિ. ૧; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮) નિદ્દેસપદેસે વુત્તં સઙ્કપ્પં. તત્થ હિ કિલેસકામોવ ‘‘સઙ્કપ્પરાગો પુરિસસ્સ કામો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૬.૬૩; કથા. ૫૧૩) વિય. વત્થુકામસ્સ તથા તથા સઙ્કપ્પનતો પરિકપ્પનતો ‘‘સઙ્કપ્પો’’તિ વુત્તો, ન વિતક્કોતિ અયમેત્થ અત્થો વુત્તો. ટીકાયં પન વિતક્કવસેન અત્થં દસ્સેતું ‘‘સોપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાપિ પુરિમો એવત્થો અધિપ્પેતોતિ ચે, સમ્પિણ્ડનત્થો પિ-સદ્દો નિરત્થકો સિયા, ‘‘કિલેસસન્થવસમ્ભવતો’’તિ ચ ન વત્તબ્બં સિયા, પરતો ચ ‘‘બ્યાપાદવચનેન બ્યાપાદવિતક્કં દસ્સેતી’’તિ વક્ખતિ. કિલેસકામો વિભત્તો કિલેસસમ્પયુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. કામપટિબદ્ધાતિ એત્થ કામ-સદ્દેન વત્થુકામાપિ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

૧૮૨. ઉભયત્થ ઉપ્પન્નોતિ સત્તેસુ, સઙ્ખારેસૂતિ ઉભયત્થ ઉપ્પન્નો, સત્તાકારો, સઙ્ખારાકારોતિ વા આરમ્મણસ્સ ઉભયાકારગ્ગહણવસેન ઉપ્પન્નો. કમ્મપથવિસેસો, કમ્મપથવિનાસકો ચ કમ્મપથભેદોતિ દસ્સેતું ‘‘અભિજ્ઝાસંયોગેના’’તિઆદિ વુત્તં. તથા વિહિંસાય વિહિંસાવિતક્કં દસ્સેતીતિ યોજના. વિહિંસાયાતિ ચ વિહિંસાવચનેનાતિ અત્થો. યથાસમ્ભવં પાણાતિપાતાદિવસેનાતિ આદિ-સદ્દેન અદિન્નાદાનમુસાવાદપેસુઞ્ઞફરુસવાચાસમ્ફપ્પલાપે સઙ્ગણ્હાતિ. સબ્બ…પે… સઙ્ગાહકેહિ કામનેક્ખમ્મધાતૂહિ. દ્વે દ્વેતિ બ્યાપાદવિહિંસાધાતુયો, અબ્યાપાદઅવિહિંસાધાતુયો ચ. ‘‘એત્થાતિ પના’’તિઆદિના સંકિલેસવોદાનાનં સઙ્કરભાવસ્સ અનિટ્ઠાપજ્જનસ્સ ચ દસ્સનેન પુરિમંયેવ અત્થં બ્યતિરેકમુખેન સમ્પાદેતિ.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૧૮૩. આવેણિકત્થો અતિસયત્થો ચ વિસેસસદ્દો હોતીતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘પુગ્ગલન્તરાસાધારણં, નીલાદિસબ્બરૂપસાધારણઞ્ચા’’તિ વુત્તં. અસાધારણકારણેનાપિ હિ નિદ્દેસો હોતિ યથા ‘‘ભેરિસદ્દો, યવઙ્કુરો’’તિ. અતિસયકારણેનપિ યથા ‘‘અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં કમ્મસમાદાનાનં ઠાનસો હેતુસો વિપાકં યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (કથા. ૩૫૫; પટિ. મ. ૨.૪૪). ધાતુઅત્થો એવાતિ ‘‘ધાતુ’’ઇતિ ઇમસ્સ ધાતુસદ્દસ્સેવ અત્થો. ધાતુવચનીયો હિ અત્થો ઉપસગ્ગેન જોતીયતિ.

પુરિમેન અસદિસો વિધાનધારણત્થાનં પાકટો ભેદોતિ. વિસભાગલક્ખણા વિસદિસસભાવા અવયવા ભાગા, તેસુ.

યથાસમ્ભવન્તિ કિરિયામનોધાતુ ઉપનિસ્સયકોટિયા, વિપાકમનોધાતુ વિપાકમનોવિઞ્ઞાણસ્સ અનન્તરાદિનાપિ, ઇતરસ્સ સબ્બાપિ ઉપનિસ્સયકોટિયાવ. ધમ્મધાતુ પન વેદનાદિકા સહજાતા સહજાતાદિના, અસહજાતા અનન્તરાદિના, ઉપનિસ્સયેન આરમ્મણાદિના ચ મનોવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયોતિ એવં મનોધાતુધમ્મધાતૂનં મનોવિઞ્ઞાણસ્સ હેતુભાવો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો. દ્વારભૂતમનોપિ સુત્તે ‘‘મનોધાતૂ’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘દ્વારભૂતમનોવસેન વા’’તિ. તસ્સા મનોધાતુયા મનોવિઞ્ઞાણસ્સ હેતુભાવો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો.

પુરિમનયેનાતિ વિસેસનં દુતિયનયસ્સ હીનત્તિકવસેનેવ વિભત્તત્તા. નાનાધાતૂનઞ્ચ ચક્ખુધાતુઆદીનન્તિ સમ્બન્ધો.

ન હિ દ્વે મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો સન્તિ અટ્ઠારસધાતુવિભાગદસ્સનેતિ અધિપ્પાયો. ખન્ધાયતનધાતિન્દ્રિયાનંયેવ વસેન સઙ્ખેપાદિવિભાગદસ્સનં તેસં બહુલં પરિઞ્ઞેય્યધમ્મસઙ્ગણ્હનતો. સચ્ચદેસના પન અતિસંખિત્તભાવતોયેવેત્થ બહિકતા.

નિજ્જીવસ્સાતિઆદિ વિસેસતો સત્તસુઞ્ઞતાદીપનત્થા ધાતુદેસનાતિ કત્વા વુત્તં. પુરિમનયો અઞ્ઞેસમ્પિ કમવુત્તીનં ધાતૂનં સમ્ભવતીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તોતિ ‘‘મનોધાતુયેવ વા’’તિઆદિના દુતિયનયો વુત્તો. તત્થ અવિજ્જમાનેપિ પુરેચરાનુચરભાવેતિ પુરેચરાનુચરાભિસન્ધિયા અભાવેપિ કેવલં અનન્તરપુબ્બકાલઅનન્તરાપરકાલતાય મનોધાતુ પુરેચરાનુચરા વિય દટ્ઠબ્બાતિ વુત્તા.

‘‘અઞ્ઞં અગ્ગહેત્વા પવત્તિતું અસમત્થતાયા’’તિ એતેન વિઞ્ઞાણસ્સ એકન્તસારમ્મણતાદસ્સનેન ‘‘આરમ્મણેન વિના સયમેવ નીલાદિઆભાસં ચિત્તં પવત્તતી’’તિ એવં પવત્તિતં વિઞ્ઞાણવાદં પટિસેધેતિ.

૧૮૪. એકનાનાસન્તાનગતાનન્તિ એકસન્તાનગતાનં અભિન્નસન્તાનગતાનં દ્વારાનં, નાનાસન્તાનગતાનં ભિન્નસન્તાનગતાનં આરમ્મણાનન્તિ યોજના. એકનાનાજાતિકત્તાતિ ચક્ખાદિએકેકજાતિકત્તા દ્વારાનં, નીલાદિઅનેકજાતિકત્તા આરમ્મણાનં.

ચક્ખાદિ એકમ્પિ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપાદિ પન અનેકમેવ સંહતન્તિ ઇમસ્સ વા અત્થવિસેસસ્સ દસ્સનત્થં ચક્ખુરૂપાદીસુ વચનભેદો કતો. કિં પન કારણં ચક્ખાદિ એકમ્પિ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપાદિ પન અનેકમેવાતિ? પચ્ચયભાવવિસેસતો. ચક્ખુ હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયપુરેજાતઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોન્તં અત્થિભાવેનેવ હોતિ તસ્મિં સતિ તસ્સ ભાવતો, અસતિ અભાવતો, યતો તં અત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ વુચ્ચતીતિ. તંનિસ્સયતા ચસ્સ ન એકદેસેન અલ્લીયનવસેન ઇચ્છિતબ્બા અરૂપભાવતો, અથ ખો ગરુરાજાદીસુ સિસ્સરાજપુરિસાદીનં વિય તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાય. ઇતરે ચ પચ્ચયા તેન તેન વિસેસેન વેદિતબ્બા. સ્વાયં પચ્ચયભાવો ન એકસ્મિં ન સમ્ભવતીતિ એકમ્પિ ચક્ખુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિ એકવચનનિદ્દેસો કતો.

રૂપં પન યદિપિ ચક્ખુ વિય પુરેજાતઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ પુરેતરં ઉપ્પન્નં હુત્વા વિજ્જમાનક્ખણેયેવ ઉપકારકત્તા, તથાપિ અનેકમેવ સંહતં હુત્વા પચ્ચયો હોતિ આરમ્મણભાવતો. યઞ્હિ પચ્ચયધમ્મં સભાવભૂતં, પરિકપ્પિતાકારમત્તં વા વિઞ્ઞાણં વિભાવેન્તં પવત્તતિ, તદઞ્ઞેસઞ્ચ સતિપિ પચ્ચયભાવે સો તસ્સ સારમ્મણસભાવતો યં કિઞ્ચિ અનાલમ્બિત્વા પવત્તિતું અસમત્થસ્સ ઓલુબ્ભ પવત્તિકારણતાય આલમ્બનીયતો આરમ્મણં નામ. તસ્સ યસ્મા યથા યથા સભાવૂપલદ્ધિ વિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયલાભો, તસ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપં આરબ્ભ પવત્તમાનં તસ્સ સભાવં વિભાવેન્તમેવ પવત્તતિ. સા ચસ્સ ઇન્દ્રિયાધીનવુત્તિકસ્સ આરમ્મણસભાવૂપલદ્ધિ ન એકદ્વિકલાપગતવણ્ણવસેનેવ હોતિ, નાપિ કતિપયકલાપવણ્ણવસેન, અથ ખો આભોગાનુરૂપં આપાથગતવણ્ણવસેનાતિ અનેકમેવ રૂપં સંહચ્ચકારિતાય વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘રૂપે ચા’’તિ બહુવચનેન નિદ્દિસિ.

યં પન ‘‘રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા, તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧) વુત્તં, તં કથન્તિ? તમ્પિ યાદિસં રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો, તાદિસમેવ સન્ધાય વુત્તં. કીદિસં પન તન્તિ? સમુદિતન્તિ પાકટોયમત્થો. એવઞ્ચ કત્વા યદેકે વદન્તિ ‘‘આયતનસલ્લક્ખણવસેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો સલ્લક્ખણારમ્મણા, ન દબ્યસલ્લક્ખણવસેના’’તિ, તં યુત્તમેવ હોતિ. ન ચેત્થ સમુદાયારમ્મણતા આસઙ્કિતબ્બા સમુદાયાભોગસ્સેવ અભાવતો, સમુદિતા પન વણ્ણધમ્મા આરમ્મણપચ્ચયા હોન્તિ. કથં પન પચ્ચેકં અસમત્થા સમુદિતા આરમ્મણા હોન્તિ, ન હિ પચ્ચેકં દટ્ઠું અસક્કોન્તા અન્ધા સમુદિતા પસ્સન્તીતિ? નયિદમેકન્તિકં વિસું અસમત્થાનં સિવિકાવહનાદીસુ સમત્થતાય દસ્સનતો. કેસાદીનઞ્ચ યસ્મિં ઠાને ઠિતાનં પચ્ચેકં વણ્ણં ગહેતું ન સક્કા, તસ્મિંયેવ ઠાને સમુદિતાનં તં ગહેતું સક્કાતિ ભિય્યોપિ તેસં સંહચ્ચકારિતા પરિબ્યત્તા. એતેન કિં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પરમાણુરૂપં આરમ્મણં, ઉદાહુ તંસમુદાયોતિઆદિકા ચોદના પટિક્ખિત્તા વેદિતબ્બા. ‘‘સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચા’’તિઆદીસુપિ અયમેવ નયો.

એવમ્પિ અત્થો લબ્ભતીતિ ‘‘મનોધાતુયાપી’’તિ પિ-સદ્દેન ન કેવલં જવનપરિયોસાના મનોવિઞ્ઞાણધાતુયેવ સમ્પિણ્ડીયતિ, અથ ખો તદારમ્મણભવઙ્ગસઙ્ખાતાપિ સમ્પિણ્ડીયતીતિ એવમ્પિ અત્થો લબ્ભતિ, સમ્ભવતીતિ અત્થો. એવં સતીતિ એવં અઞ્ઞમનોધાતુપ્પવત્તિયા ઓરં પવત્તચિત્તાનં મનોવિઞ્ઞાણધાતુતાદસ્સને સતિ. સતિપિ મનસો સમ્ભૂતભાવે મનોધાતુયા મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવપ્પસઙ્ગો ન હોતિયેવ તંસભાવસ્સેવ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવેન નિદ્દિટ્ઠત્તા. ઇદાનિ તમેવત્થં ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતુમનોધાતૂ’’તિઆદિના પાકટતરં કરોતિ. તબ્બિધુરસભાવેનાતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતૂહિ વિસદિસસભાવેન. ઉપ્પત્તિટ્ઠાનેન ચાતિ મનોધાતુકિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુઆદીહિ પરિચ્છિન્નેન ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનેન ચ. ઇદાનિ એકત્તગ્ગહણં વિનાપિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ સમ્ભવં દસ્સેતું ‘‘અનુપનીતેપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સામઞ્ઞવસેનાતિ સદિસતાવસેન. તસ્સાતિ ભવઙ્ગાનન્તરં ઉપ્પન્નચિત્તસ્સ. અમનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવાસિદ્ધિતોતિ મનોધાતુભાવાસિદ્ધિતો. ન હિ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતુયાપિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં…પે… તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ ઇદં વચનં ભવઙ્ગાનન્તરં ઉપ્પન્નચિત્તસ્સ મનોધાતુભાવં સાધેતિ. સિદ્ધે હિ મનોધાતુભાવે તં તસ્સ નિવત્તકં સિયાતિ અધિપ્પાયો. મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા પન ઉપ્પન્નસ્સ ચિત્તસ્સ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવદીપકં વચનં તાદિસાય મનોધાતુયાપિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવમેવ દીપેય્યાતિ કથં તસ્સા નિવત્તકં સિયાતિ આહ ‘‘ન હિ યં ચોદીયતિ, તદેવ પરિહારાય હોતી’’તિ.

યદિ એવં પઞ્ચદ્વારાવજ્જનસ્સ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવાપત્તિ એવાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘મનોધાતુયાપી’’તિઆદિ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ મનોધાતૂહિ ચ વિસિટ્ઠો સભાવો પઞ્ચવિઞ્ઞાણ…પે… સભાવો, તસ્સ વસેન. ચુતિપટિસન્ધિભવઙ્ગાનન્તિ તદારમ્મણમ્પિ ભવઙ્ગન્તોગધં કત્વા વુત્તં. જવનાવસાનાનીતિ વા જવનારમ્મણત્તા તદારમ્મણમ્પિ ગહિતં દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ ‘‘છદ્વારિકચિત્તેહિ વા’’તિઆદિ.

વિસું કાતું યુત્તન્તિ આવજ્જનમ્પિ યદિપિ રૂપાદિવિસયં હોતિ, જવનં વિય આરમ્મણરસાનુભવનં પન ન હોતીતિ એદિસે ઠાને વિસું કાતબ્બમેવ. મનો ચાતિ ચ-સદ્દો ‘‘મનઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદીસુ વિય ન સમ્પિણ્ડનત્થો, અથ ખો બ્યતિરેકત્થો દટ્ઠબ્બો.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

હેટ્ઠા વુત્તનયત્તાતિ ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં ‘‘પઞ્ચપણ્ણાસ કામાવચરધમ્મે આરબ્ભ રજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૧૫૦; ૧૬૮) પરિત્તારમ્મણાદિભાવે દસ્સિયમાને ‘‘ચિત્તુપ્પાદરૂપવસેન તં તં સમુદાયં એકેકં ધમ્મં કત્વા’’તિઆદિના (વિભ. મૂલટી. ૧૫૦) તદત્થસ્સ ખન્ધવિભઙ્ગવણ્ણનાદીસુ વુત્તનયત્તા.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધાતુવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.