૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૧૮૩. આવેણિકત્થો અતિસયત્થો ચ વિસેસસદ્દો હોતીતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘પુગ્ગલન્તરાસાધારણં, નીલાદિસબ્બરૂપસાધારણઞ્ચા’’તિ વુત્તં. અસાધારણકારણેનાપિ હિ નિદ્દેસો હોતિ યથા ‘‘ભેરિસદ્દો, યવઙ્કુરો’’તિ. અતિસયકારણેનપિ યથા ‘‘અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં કમ્મસમાદાનાનં ઠાનસો હેતુસો વિપાકં યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (કથા. ૩૫૫; પટિ. મ. ૨.૪૪). ધાતુઅત્થો એવાતિ ‘‘ધાતુ’’ઇતિ ઇમસ્સ ધાતુસદ્દસ્સેવ અત્થો. ધાતુવચનીયો હિ અત્થો ઉપસગ્ગેન જોતીયતિ.

પુરિમેન અસદિસો વિધાનધારણત્થાનં પાકટો ભેદોતિ. વિસભાગલક્ખણા વિસદિસસભાવા અવયવા ભાગા, તેસુ.

યથાસમ્ભવન્તિ કિરિયામનોધાતુ ઉપનિસ્સયકોટિયા, વિપાકમનોધાતુ વિપાકમનોવિઞ્ઞાણસ્સ અનન્તરાદિનાપિ, ઇતરસ્સ સબ્બાપિ ઉપનિસ્સયકોટિયાવ. ધમ્મધાતુ પન વેદનાદિકા સહજાતા સહજાતાદિના, અસહજાતા અનન્તરાદિના, ઉપનિસ્સયેન આરમ્મણાદિના ચ મનોવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયોતિ એવં મનોધાતુધમ્મધાતૂનં મનોવિઞ્ઞાણસ્સ હેતુભાવો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો. દ્વારભૂતમનોપિ સુત્તે ‘‘મનોધાતૂ’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘દ્વારભૂતમનોવસેન વા’’તિ. તસ્સા મનોધાતુયા મનોવિઞ્ઞાણસ્સ હેતુભાવો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો.

પુરિમનયેનાતિ વિસેસનં દુતિયનયસ્સ હીનત્તિકવસેનેવ વિભત્તત્તા. નાનાધાતૂનઞ્ચ ચક્ખુધાતુઆદીનન્તિ સમ્બન્ધો.

ન હિ દ્વે મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો સન્તિ અટ્ઠારસધાતુવિભાગદસ્સનેતિ અધિપ્પાયો. ખન્ધાયતનધાતિન્દ્રિયાનંયેવ વસેન સઙ્ખેપાદિવિભાગદસ્સનં તેસં બહુલં પરિઞ્ઞેય્યધમ્મસઙ્ગણ્હનતો. સચ્ચદેસના પન અતિસંખિત્તભાવતોયેવેત્થ બહિકતા.

નિજ્જીવસ્સાતિઆદિ વિસેસતો સત્તસુઞ્ઞતાદીપનત્થા ધાતુદેસનાતિ કત્વા વુત્તં. પુરિમનયો અઞ્ઞેસમ્પિ કમવુત્તીનં ધાતૂનં સમ્ભવતીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તોતિ ‘‘મનોધાતુયેવ વા’’તિઆદિના દુતિયનયો વુત્તો. તત્થ અવિજ્જમાનેપિ પુરેચરાનુચરભાવેતિ પુરેચરાનુચરાભિસન્ધિયા અભાવેપિ કેવલં અનન્તરપુબ્બકાલઅનન્તરાપરકાલતાય મનોધાતુ પુરેચરાનુચરા વિય દટ્ઠબ્બાતિ વુત્તા.

‘‘અઞ્ઞં અગ્ગહેત્વા પવત્તિતું અસમત્થતાયા’’તિ એતેન વિઞ્ઞાણસ્સ એકન્તસારમ્મણતાદસ્સનેન ‘‘આરમ્મણેન વિના સયમેવ નીલાદિઆભાસં ચિત્તં પવત્તતી’’તિ એવં પવત્તિતં વિઞ્ઞાણવાદં પટિસેધેતિ.

૧૮૪. એકનાનાસન્તાનગતાનન્તિ એકસન્તાનગતાનં અભિન્નસન્તાનગતાનં દ્વારાનં, નાનાસન્તાનગતાનં ભિન્નસન્તાનગતાનં આરમ્મણાનન્તિ યોજના. એકનાનાજાતિકત્તાતિ ચક્ખાદિએકેકજાતિકત્તા દ્વારાનં, નીલાદિઅનેકજાતિકત્તા આરમ્મણાનં.

ચક્ખાદિ એકમ્પિ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપાદિ પન અનેકમેવ સંહતન્તિ ઇમસ્સ વા અત્થવિસેસસ્સ દસ્સનત્થં ચક્ખુરૂપાદીસુ વચનભેદો કતો. કિં પન કારણં ચક્ખાદિ એકમ્પિ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપાદિ પન અનેકમેવાતિ? પચ્ચયભાવવિસેસતો. ચક્ખુ હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયપુરેજાતઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોન્તં અત્થિભાવેનેવ હોતિ તસ્મિં સતિ તસ્સ ભાવતો, અસતિ અભાવતો, યતો તં અત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ વુચ્ચતીતિ. તંનિસ્સયતા ચસ્સ ન એકદેસેન અલ્લીયનવસેન ઇચ્છિતબ્બા અરૂપભાવતો, અથ ખો ગરુરાજાદીસુ સિસ્સરાજપુરિસાદીનં વિય તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાય. ઇતરે ચ પચ્ચયા તેન તેન વિસેસેન વેદિતબ્બા. સ્વાયં પચ્ચયભાવો ન એકસ્મિં ન સમ્ભવતીતિ એકમ્પિ ચક્ખુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિ એકવચનનિદ્દેસો કતો.

રૂપં પન યદિપિ ચક્ખુ વિય પુરેજાતઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ પુરેતરં ઉપ્પન્નં હુત્વા વિજ્જમાનક્ખણેયેવ ઉપકારકત્તા, તથાપિ અનેકમેવ સંહતં હુત્વા પચ્ચયો હોતિ આરમ્મણભાવતો. યઞ્હિ પચ્ચયધમ્મં સભાવભૂતં, પરિકપ્પિતાકારમત્તં વા વિઞ્ઞાણં વિભાવેન્તં પવત્તતિ, તદઞ્ઞેસઞ્ચ સતિપિ પચ્ચયભાવે સો તસ્સ સારમ્મણસભાવતો યં કિઞ્ચિ અનાલમ્બિત્વા પવત્તિતું અસમત્થસ્સ ઓલુબ્ભ પવત્તિકારણતાય આલમ્બનીયતો આરમ્મણં નામ. તસ્સ યસ્મા યથા યથા સભાવૂપલદ્ધિ વિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયલાભો, તસ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપં આરબ્ભ પવત્તમાનં તસ્સ સભાવં વિભાવેન્તમેવ પવત્તતિ. સા ચસ્સ ઇન્દ્રિયાધીનવુત્તિકસ્સ આરમ્મણસભાવૂપલદ્ધિ ન એકદ્વિકલાપગતવણ્ણવસેનેવ હોતિ, નાપિ કતિપયકલાપવણ્ણવસેન, અથ ખો આભોગાનુરૂપં આપાથગતવણ્ણવસેનાતિ અનેકમેવ રૂપં સંહચ્ચકારિતાય વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘રૂપે ચા’’તિ બહુવચનેન નિદ્દિસિ.

યં પન ‘‘રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા, તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧) વુત્તં, તં કથન્તિ? તમ્પિ યાદિસં રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો, તાદિસમેવ સન્ધાય વુત્તં. કીદિસં પન તન્તિ? સમુદિતન્તિ પાકટોયમત્થો. એવઞ્ચ કત્વા યદેકે વદન્તિ ‘‘આયતનસલ્લક્ખણવસેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો સલ્લક્ખણારમ્મણા, ન દબ્યસલ્લક્ખણવસેના’’તિ, તં યુત્તમેવ હોતિ. ન ચેત્થ સમુદાયારમ્મણતા આસઙ્કિતબ્બા સમુદાયાભોગસ્સેવ અભાવતો, સમુદિતા પન વણ્ણધમ્મા આરમ્મણપચ્ચયા હોન્તિ. કથં પન પચ્ચેકં અસમત્થા સમુદિતા આરમ્મણા હોન્તિ, ન હિ પચ્ચેકં દટ્ઠું અસક્કોન્તા અન્ધા સમુદિતા પસ્સન્તીતિ? નયિદમેકન્તિકં વિસું અસમત્થાનં સિવિકાવહનાદીસુ સમત્થતાય દસ્સનતો. કેસાદીનઞ્ચ યસ્મિં ઠાને ઠિતાનં પચ્ચેકં વણ્ણં ગહેતું ન સક્કા, તસ્મિંયેવ ઠાને સમુદિતાનં તં ગહેતું સક્કાતિ ભિય્યોપિ તેસં સંહચ્ચકારિતા પરિબ્યત્તા. એતેન કિં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પરમાણુરૂપં આરમ્મણં, ઉદાહુ તંસમુદાયોતિઆદિકા ચોદના પટિક્ખિત્તા વેદિતબ્બા. ‘‘સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચા’’તિઆદીસુપિ અયમેવ નયો.

એવમ્પિ અત્થો લબ્ભતીતિ ‘‘મનોધાતુયાપી’’તિ પિ-સદ્દેન ન કેવલં જવનપરિયોસાના મનોવિઞ્ઞાણધાતુયેવ સમ્પિણ્ડીયતિ, અથ ખો તદારમ્મણભવઙ્ગસઙ્ખાતાપિ સમ્પિણ્ડીયતીતિ એવમ્પિ અત્થો લબ્ભતિ, સમ્ભવતીતિ અત્થો. એવં સતીતિ એવં અઞ્ઞમનોધાતુપ્પવત્તિયા ઓરં પવત્તચિત્તાનં મનોવિઞ્ઞાણધાતુતાદસ્સને સતિ. સતિપિ મનસો સમ્ભૂતભાવે મનોધાતુયા મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવપ્પસઙ્ગો ન હોતિયેવ તંસભાવસ્સેવ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવેન નિદ્દિટ્ઠત્તા. ઇદાનિ તમેવત્થં ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતુમનોધાતૂ’’તિઆદિના પાકટતરં કરોતિ. તબ્બિધુરસભાવેનાતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતૂહિ વિસદિસસભાવેન. ઉપ્પત્તિટ્ઠાનેન ચાતિ મનોધાતુકિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુઆદીહિ પરિચ્છિન્નેન ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનેન ચ. ઇદાનિ એકત્તગ્ગહણં વિનાપિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ સમ્ભવં દસ્સેતું ‘‘અનુપનીતેપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સામઞ્ઞવસેનાતિ સદિસતાવસેન. તસ્સાતિ ભવઙ્ગાનન્તરં ઉપ્પન્નચિત્તસ્સ. અમનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવાસિદ્ધિતોતિ મનોધાતુભાવાસિદ્ધિતો. ન હિ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતુયાપિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં…પે… તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ ઇદં વચનં ભવઙ્ગાનન્તરં ઉપ્પન્નચિત્તસ્સ મનોધાતુભાવં સાધેતિ. સિદ્ધે હિ મનોધાતુભાવે તં તસ્સ નિવત્તકં સિયાતિ અધિપ્પાયો. મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા પન ઉપ્પન્નસ્સ ચિત્તસ્સ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવદીપકં વચનં તાદિસાય મનોધાતુયાપિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવમેવ દીપેય્યાતિ કથં તસ્સા નિવત્તકં સિયાતિ આહ ‘‘ન હિ યં ચોદીયતિ, તદેવ પરિહારાય હોતી’’તિ.

યદિ એવં પઞ્ચદ્વારાવજ્જનસ્સ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવાપત્તિ એવાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘મનોધાતુયાપી’’તિઆદિ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ મનોધાતૂહિ ચ વિસિટ્ઠો સભાવો પઞ્ચવિઞ્ઞાણ…પે… સભાવો, તસ્સ વસેન. ચુતિપટિસન્ધિભવઙ્ગાનન્તિ તદારમ્મણમ્પિ ભવઙ્ગન્તોગધં કત્વા વુત્તં. જવનાવસાનાનીતિ વા જવનારમ્મણત્તા તદારમ્મણમ્પિ ગહિતં દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ ‘‘છદ્વારિકચિત્તેહિ વા’’તિઆદિ.

વિસું કાતું યુત્તન્તિ આવજ્જનમ્પિ યદિપિ રૂપાદિવિસયં હોતિ, જવનં વિય આરમ્મણરસાનુભવનં પન ન હોતીતિ એદિસે ઠાને વિસું કાતબ્બમેવ. મનો ચાતિ ચ-સદ્દો ‘‘મનઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદીસુ વિય ન સમ્પિણ્ડનત્થો, અથ ખો બ્યતિરેકત્થો દટ્ઠબ્બો.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.