૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

૭૪૭. સબ્બઞાણારમ્મણતાયાતિ પટિસમ્ભિદાપટિસમ્ભિદાઞાણારમ્મણતાય. ‘‘સુત્તન્તભાજનીયે પન…પે… સિયા’’તિ ઇદં અભિધમ્મભાજનીયેન વિરુજ્ઝતિ, તસ્સ વા સાવસેસદેસનતા આપજ્જતીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘અભિધમ્મભાજનીયે’’તિઆદિ. નિરવસેસકથનન્તિ અસેસેત્વા કથનં. તેન ચિત્તુપ્પાદસઙ્ગહિતે અત્થે અસેસેત્વા દેસના ઇધ અભિધમ્મભાજનીયસ્સ ભારો, ન સબ્બઞેય્યધમ્મેતિ દસ્સેતિ. યથાદસ્સિતવિસયવચનવસેનાતિ દસ્સિતપ્પકારવિસયસ્સ કથનવસેન, ધમ્મત્થવસેન દસ્સિતે તંતંચિત્તુપ્પાદે તત્થ ધમ્મનિરુત્તાભિલાપેન ઞાણસ્સ કથનવસેનાતિ અત્થો. અઞ્ઞારમ્મણતં ન પટિસેધેતિ અતપ્પરભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ન નિરવસેસેન કથનં અચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નસ્સ વિસયસ્સ અકથિતત્તા. એવં પટિભાનપટિસમ્ભિદાવિસયસ્સાપિ ન નિરવસેસેન કથનન્તિ સુત્તન્તભાજનીયે અવિસેસવચનેન સબ્બઞાણારમ્મણતંયેવ પટિભાનપટિસમ્ભિદાય પતિટ્ઠાપેતિ. તથા તિસ્સો પટિસમ્ભિદાતિઆદિપઞ્હપુચ્છકપાળિયાપિ. તિસ્સોતિ અત્થધમ્મપટિભાનપટિસમ્ભિદા. નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા હિ ‘‘પરિત્તારમ્મણા’’તેવ વુત્તા.

યદિપિ સિયા ન તસ્સા મહગ્ગતારમ્મણતાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ન હિ મગ્ગો પચ્ચયુપ્પન્નો ન હોતી’’તિ ઇમિના ‘‘અત્થપટિસમ્ભિદા ન મગ્ગારમ્મણા’’તિ વચનસ્સ યથાવુત્તત્થસાધકતં વિભાવેતિ. તસ્સાતિ પટિભાનપટિસમ્ભિદાય ન મહગ્ગતારમ્મણતા સમ્ભવતિ નનુ નયં અનુસ્સરન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. દ્વેપીતિ ‘‘અત્થપટિસમ્ભિદા ન મગ્ગારમ્મણા, તિસ્સો પટિસમ્ભિદા સિયા પરિત્તારમ્મણા, સિયા મહગ્ગતારમ્મણા, સિયા અપ્પમાણારમ્મણા’’તિ ચ દ્વેપિ એતા પાળિયો. તાસુ બલવતરાય ઠાનસ્સ, ઇતરાય અધિપ્પાયમગ્ગનસ્સ ચ ઉપાયદસ્સનમુખેન તાસં અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિરોધં દસ્સેતું ‘‘કુસલાકુસલાનં પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘નિપ્પરિયાયા તત્થ ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિ એતેન તત્થ અત્થપટિસમ્ભિદાય પરિયાયભાવમાહ. તથા વિપાકકિરિયાનન્તિઆદિ યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ વિસદિસૂદાહરણદસ્સનં. ઉભયેનપિ ‘‘અત્થપટિસમ્ભિદા ન મગ્ગારમ્મણા’’તિ (વિભ. ૭૪૯) વચનં સુત્તન્તનયાનુગતં નિપ્પરિયાયત્થસ્સ તત્થ અધિપ્પેતત્તાતિ દીપેતિ. કિઞ્ચિ પન ઞાણન્તિઆદિ ‘‘તિસ્સો પટિસમ્ભિદા’’તિઆદિપાળિયા સમત્થકં. યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ પટિભાનં દીપનં પટિભાનં. તેનાહ ‘‘ઞેય્યપ્પકાસનતો’’તિ. ઇતિ યા ‘‘તિસ્સો પટિસમ્ભિદા’’તિ પાળિ, તસ્સા બલવભાવવિભાવનેન ઇતરાય અધિપ્પાયમગ્ગનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. નિપ્પરિયાયાતિ પરિયાયરહિતા ઉજુકં સરૂપેનેવ પવત્તા. નિપ્પરિયાય…પે… પવત્તિયન્તિ એકન્તિકઅત્થારમ્મણં ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, ઞાણારમ્મણં પટિભાનપટિસમ્ભિદાતિ ગહેત્વા દેસનાયં.

સો એવાતિ પરસ્સ અભિલાપસદ્દો એવ. અનુવત્તમાનતા ચસ્સ નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પચ્ચુપ્પન્નમેવ સદ્દં આરમ્મણં કરોન્તી, સદ્દં સુત્વા ‘‘અયં સભાવનિરુત્તિ, અયં ન સભાવનિરુત્તી’’તિ જાનન્તીતિ ચ આદિવચનવસેન વેદિતબ્બો.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.