૧૫. પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયં

૧. સઙ્ગહવારવણ્ણના

૭૧૮. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ધમ્માદીસુ કતો અતિદેસો સઙ્ખેપતો તેસં દસ્સનં હોતીતિ આહ ‘‘સઙ્ખેપેન દસ્સેત્વા’’તિ. તેસં નિરુત્તિપટિભાનાનં વિસયા તબ્બિસયા, તેસં, નિરુત્તિપટિભાનવિસયભૂતાનન્તિ અત્થો. પચ્ચયુપ્પન્નાદિભેદેહીતિ પચ્ચયુપ્પન્નનિબ્બાનભાસિતત્થાદિભેદેહિ.

દુક્ખહેતુફલજાતાદિધમ્મજરામરણાનિ દુક્ખાદીનિ. સચ્ચહેતુધમ્મપચ્ચયાકારવારેસુ દુક્ખસમુદયાદિપરિયાયેન આગતો ફલનિબ્બત્તકો હેતુ, સચ્ચપચ્ચયાકારવારેસુ અરિયમગ્ગો, પરિયત્તિવારે ભાસિતં, અભિધમ્મભાજનીયે કુસલં, અકુસલન્તિ એવં પાળિયં વુત્તાનંયેવ વસેન પઞ્ચ ધમ્મા વેદિતબ્બાતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘તથા ધમ્મા ચા’’તિ ઇમિના.

નિબ્બત્તકહેતુઆદીનન્તિ નિબ્બત્તકસમ્પાપકઞાપકાનં. પુરિમોતિ પવત્તનત્થો. તસ્મિન્તિ મગ્ગે. પચ્છિમોતિ પાપનત્થો દટ્ઠબ્બો.

અવિપરીતનિરુત્તીતિ બુદ્ધાદીહિ આચિણ્ણા તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ વાચકભાવે નિરુળ્હા યાથાવનિરુત્તિ. યસ્મા વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતો સદ્દો પઞ્ઞત્તીતિ અત્તનો અધિપ્પાયો, તસ્મા પરમતતો તં દસ્સેન્તો ‘‘અવચનભૂતાયા’’તિ વિસેસેત્વા ‘‘કેચિ વણ્ણયન્તી’’તિ આહ. એવં સતીતિ એવં નિરુત્તિયા પઞ્ઞત્તિભાવે સતિ. પઞ્ઞત્તિ અભિલપિતબ્બાતિ આપજ્જતીતિ વુત્તે, હોતુ, કો દોસો તસ્સા વચનીયભાવતોતિ કદાચિ વદેય્યાતિ આસઙ્કન્તો આહ ‘‘ન ચ વચનતો…પે… ઉચ્ચારેતબ્બં અત્થી’’તિ. તેસં અત્થધમ્માનં. ન વચનન્તિ અવચનં અવચનસભાવં. એવંપકારન્તિ એવંવિધં એવં નિયતલિઙ્ગવિસેસજોતનાકારં.

પરતોતિ પરભાગે અનન્તરમનોદ્વારે. સદ્દગ્ગહણાનુસારેન ગહિતાય નામનિરુત્તિયં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પવત્તતીતિ વદન્તિ. યદિ એવં કસ્મા પાળિયં ‘‘નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘નિરુત્તિ…પે… સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. પચ્છા જાનનન્તિ સદ્દગ્ગહણુત્તરકાલં નામનિરુત્તિયા જાનનં. એવન્તિ એવં સદ્દગ્ગહણતો પચ્છા નામનિરુત્તિં આરબ્ભ પવત્તં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાતિ ગય્હમાને. એવં નિરુત્તિયા નામપઞ્ઞત્તિપક્ખે પાળિયા, અટ્ઠકથાય ચ વિરોધં દસ્સેત્વા સદ્દપક્ખે તદભાવં દસ્સેન્તો ‘‘યથા પના’’તિઆદિમાહ. તંતંસદ્દવિભાવકન્તિ યથા તસ્સ તસ્સ સદ્દપ્પભેદનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં દિબ્બસોતઞાણં સદ્દારમ્મણમેવ તં તં સદ્દં વિભૂતં કરોતિ, એવં નિરુત્તિપ્પભેદનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં નિરુત્તિસદ્દારમ્મણમેવ નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાઞાણં તં વિભૂતં કરોતીતિ તસ્સ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા વુત્તા. સદ્દં પન વિભાવેન્તં એકન્તતો સદ્દૂપનિબન્ધં પઞ્ઞત્તિમ્પિ વિભાવેતિયેવ, યતો સભાવાસભાવવિસેસવિભાવનં સમ્પજ્જતિ. અઞ્ઞથા હિ સદ્દમત્તગ્ગહણે વિસેસાવબોધો એવ ન સિયાતિ પોરાણા પઞ્ઞત્તિવિભાવનમ્પિ તસ્સ ઇચ્છન્તિ. તંવિભાવકન્તિ નિરુત્તિસદ્દવિભાવકં. ન પાળિવિરોધો હોતીતિ યદિપિ અભિધમ્મભાજનીયે ‘‘યાય નિરુત્તિયા તેસં ધમ્માનં પઞ્ઞત્તિ હોતી’’તિ (વિભ. ૭૨૭) વુત્તં, તમ્પિ સભાવનિરુત્તિસદ્દેન ધમ્માનં પબોધનમેવ સન્ધાય વુત્તં, ન તબ્બિનિમુત્તં પઞ્ઞત્તિન્તિ ‘‘નિરુત્તિસદ્દારમ્મણા નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા’’તિ વુચ્ચમાને પાળિયા વિરોધો ન હોતીતિ અત્થો. ‘‘પચ્ચવેક્ખન્તસ્સા’’તિ વુત્તત્તા સદ્દં ગહેત્વા પચ્છા ગહિતાય પઞ્ઞત્તિયા પચ્ચવેક્ખણેન ભવિતબ્બન્તિ આસઙ્કેય્યાતિ તદાસઙ્કાનિવત્તનત્થમાહ ‘‘તં સભાવનિરુત્તિં સદ્દં આરમ્મણં કત્વા’’તિઆદિ. સભાવનિરુત્તિં વિભાવેન્તંયેવાતિ સભાવનિરુત્તિવિસયસ્સ સમ્મોહસ્સ પગેવ વિદ્ધંસિતત્તા અત્થસાધનવસેન અભિઞ્ઞાઞાણં વિય તં વિભાવેન્તમેવ પવત્તતિ. તેનાહ ‘‘નિરુત્તિં ભિન્દન્તં પટિવિજ્ઝન્તમેવ ઉપ્પજ્જતી’’તિ. પભેદગમનઞ્ચેત્થ અનવસેસતો નિરુત્તિવિભાગજાનનં. તથા સેસેસુ. સક્કટનામાદીતિ સક્કટવસેન વુત્તનામાખ્યાતાદિ. નિપાતપદં નામાદિપદાનિ વિય અત્થં ન વદતિ, અથ ખો બ્યઞ્જેતિ જોતેતીતિ ‘‘બ્યઞ્જન’’ન્તિ વુત્તં નિપાતપદં.

બોધિ ઞાણં મણ્ડભૂતં એત્થાતિ બોધિમણ્ડો, મહાબોધિટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘પઠમાભિસમ્બુદ્ધટ્ઠાને’’તિ. અઞ્ઞેન પકારેનાતિ ઉગ્ગહાદિપ્પકારેન.

અઞ્ઞથા હોન્તીતિ પુરિસયુગે પુરિસયુગે એકદેસેન પરિવત્તન્તા કાલન્તરે અઞ્ઞાકારા ભવન્તિ. વિનસ્સન્તીતિ તંતંભાસાનં મનુસ્સાનં વિનાસેન ન પઞ્ઞાયન્તિ, મનુસ્સાનં દુરુગ્ગહણાદિના કત્થચિ કદાચિ પરિવત્તન્તીપિ બ્રહ્મલોકાદીસુ યથાસભાવેનેવ અવટ્ઠાનતો ન સબ્બત્થ, સબ્બદા, સબ્બથા ચ પરિવત્તતિ. તેનાહ ‘‘કપ્પવિનાસેપિ તિટ્ઠતિયેવા’’તિ. એતસ્સ નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાઞાણસ્સ.

અત્થાદીસુ ઞાણન્તિ અત્થપટિસમ્ભિદાદિ. અત્થધમ્મનિરુત્તિવસેન તીસુ. અત્થધમ્મનિરુત્તિપટિભાનવસેન ચતૂસુપિ વા. અત્થધમ્માદિના અત્તના જોતેતબ્બેન સહ અત્થેનાતિ સાત્થકાનિ. સબ્બો અત્થધમ્માદિકો અત્થો વિસયભૂતો એતસ્સ ઞાણસ્સ અત્થીતિ સબ્બત્થકં. સબ્બસ્મિં અત્થાદિકે વિસયે ખિત્તં અત્તનો પચ્ચયેહિ ઠપિતં પવત્તિતં. અરહત્તપ્પત્તિયા વિસદા હોન્તિ પટિપક્ખધમ્માનં સબ્બસો વિદ્ધંસિતત્તા. પઞ્ચન્નન્તિ અધિગમપરિયત્તિસવનપરિપુચ્છાપુબ્બયોગાનં. યથાયોગન્તિ યં યં યસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિસદતાય યુજ્જતિ, તથા યોજેતબ્બં.

પરિપુચ્છાહેતુ પવત્તા કથા પરિપુચ્છાતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘પુચ્છાય…પે… પરિપુચ્છાતિ વુત્તા’’તિ.

તેહીતિ મગ્ગેહિ. પટિલાભો નામ પુબ્બયોગસમ્પત્તિયા અત્થાદિવિસયસ્સ સમ્મોહસ્સ સમુચ્છિન્દનં, તં પન મગ્ગકિચ્ચમેવાતિ આહ ‘‘સો લોકુત્તરો’’તિ. અત્થાદીનં પભેદતો સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાપના યથારહં પરિત્તકુસલમહાકિરિયચિત્તવસેન હોતીતિ વુત્તં ‘‘પભેદો કામાવચરો’’તિ. યથા પુબ્બયોગો અધિગમસ્સ બલવપચ્ચયો સભાવહેતુભાવતો, ન તથા પભેદસ્સ અસભાવહેતુતાય, પરમ્પરપચ્ચયતાય ચાતિ અધિપ્પાયો. પરિયત્તિઆદીનં પભેદસ્સ બલવપચ્ચયતાય, અધિગમસ્સ ચ તદભાવે એસેવ નયો. તત્થાતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, તાસુ પરિયત્તિસવનપરિપુચ્છાસુ નિમિત્તભૂતાસૂતિ અત્થો. યં વુત્તં હોતીતિ ‘‘એતેસુ પના’’તિઆદિના અટ્ઠકથાવચનેન યં અત્થજાતં વુત્તં હોતિ. તં દસ્સેન્તોતિ તં નિદ્ધારેત્વા દસ્સેન્તો. ‘‘પુબ્બયોગાધિગમા’’તિ વત્વા ‘‘દ્વેપી’’તિ વચનં અધિગમસહિતોયેવ પુબ્બયોગો પભેદસ્સ બલવપચ્ચયો, ન કેવલોતિ દસ્સનત્થં. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘દ્વેપિ એકતો હુત્વા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૧૮). ‘‘દ્વેપિ વિસદકારણા’’તિ વુત્તે પુબ્બયોગસ્સાપિ વિસદકારણત્તં લબ્ભતેવાતિ આહ ‘‘દ્વેપિ વિસદકારણાતિ…પે… વુત્ત’’ન્તિ.

સઙ્ગહવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સચ્ચવારાદિવણ્ણના

૭૧૯. કાલત્તયેપીતિ અતીતાદીસુ તીસુપિ કાલેસુ. હેતુફલધમ્મા હેતૂનં ફલભૂતા ધમ્મા, પચ્ચયનિબ્બત્તાતિ અત્થો. તેસઞ્ચ હેતુધમ્માતિ તેસં હેતુફલાનં પચ્ચયનિબ્બત્તાનં હેતુભૂતા ધમ્મા ‘‘ધમ્મા’’તિ વુત્તાતિ યોજના. વિનેય્યવસેનાતિ તથાવિનેતબ્બપુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન. ઉપ્પન્ના સમુપ્પન્નાતિઆદિ ન વુત્તન્તિ ઉપ્પન્ના સમુપ્પન્ના ઉટ્ઠિતા સમુટ્ઠિતા પચ્ચુપ્પન્નાતિઆદિ ન વુત્તં એકન્તપચ્ચુપ્પન્નસ્સેવ સઙ્ગાહકત્તા. તંનિબ્બત્તકાતિ તેસં અત્થભાવેન વુત્તાનં નિપ્ફાદકા. ધમ્માતિ વુત્તા ધમ્મભાવેન કથિતા.

સચ્ચવારાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૭૨૫. સામઞ્ઞેન વત્વા વિસેસેન અવુત્તત્તાતિ ‘‘તેસં વિપાકે’’તિ યથાવુત્તકુસલવિપાકતાદિસામઞ્ઞેન વત્વા સહેતુકાહેતુકાદિવિસેસેન અવુત્તત્તા, સરૂપેન નિદ્ધારેત્વા અવુત્તત્તાતિ અત્થો. અવિપાકત્તાતિ અવિપાકધમ્મત્તા. યદિ એવન્તિ પચ્ચયભાવતો લબ્ભમાનોપિ ધમ્મભાવો અવિપાકધમ્મતાય કિરિયાનં યદિ ન વુત્તો, એવં સતિ. સતિપિ પચ્ચયુપ્પન્નભાવે અવિપાકભાવતો અત્થભાવોપિ ન વત્તબ્બો. તેનાહ ‘‘વિપાકા ન હોન્તીતિ અત્થભાવો ચ ન વત્તબ્બો’’તિ. એવઞ્ચેતિ યદિ પચ્ચયુપ્પન્નત્તા કિરિયાનં અત્થભાવો વુત્તો. નપ્પટિસિદ્ધો ઇચ્છિતોવાતિ અત્થો. યદિ એવં કસ્મા ન વુત્તોતિ આહ ‘‘વિપાકસ્સ પના’’તિઆદિ. તેસન્તિ કુસલાકુસલાનં, વિપાકકિરિયધમ્માનઞ્ચ. અત્થધમ્મતાતિ વુત્તનયેન લબ્ભમાનોપિ યથાક્કમં અત્થભાવો, ધમ્મભાવો ચ ન વુત્તો. પચ્ચયભાવં સત્તિવિસેસં સનિપ્ફાદેતબ્બતન્તિ પદત્તયેનાપિ વિપાકધમ્મતમેવાહ. સા હિ વિપાકાનં હેતુભાવતો પચ્ચયભાવો, તદુપ્પાદનસમત્થતાય સત્તિવિસેસો, તેહિ સગબ્ભા વિય હોતીતિ ‘‘સનિપ્ફાદેતબ્બતા’’તિ ચ વુચ્ચતિ. તં પસ્સન્તી નિપ્ફાદકવિસેસાપિ નિપ્ફાદેતબ્બાપેક્ખા હોતિ ધમ્મપટિસમ્ભિદા. તંસમ્બન્ધેનાતિ નિપ્ફાદેતબ્બસમ્બન્ધેન. ધમ્મપટિસમ્ભિદં વદન્તેન અત્થપટિસમ્ભિદાપિ વુત્તા.

સભાવધમ્મે પઞ્ઞત્તિ સભાવપઞ્ઞત્તીતિ આહ ‘‘ન સત્તાદિપઞ્ઞત્તિયા’’તિ. સભાવેન, નિરુત્તિયેવ વા સભાવપઞ્ઞત્તીતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘અવિપરીતપઞ્ઞત્તિયા વા’’તિ.

૭૪૬. વોહારભૂમિં, અધિગમભૂમિઞ્ચ એકજ્ઝં કત્વા આહ ‘‘કામાવચરા, લોકુત્તરા ચ ભૂમિ ભૂમી’’તિ. ચિત્તુપ્પાદા વા પવત્તિટ્ઠાનભાવતો ભૂમિ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

૭૪૭. સબ્બઞાણારમ્મણતાયાતિ પટિસમ્ભિદાપટિસમ્ભિદાઞાણારમ્મણતાય. ‘‘સુત્તન્તભાજનીયે પન…પે… સિયા’’તિ ઇદં અભિધમ્મભાજનીયેન વિરુજ્ઝતિ, તસ્સ વા સાવસેસદેસનતા આપજ્જતીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘અભિધમ્મભાજનીયે’’તિઆદિ. નિરવસેસકથનન્તિ અસેસેત્વા કથનં. તેન ચિત્તુપ્પાદસઙ્ગહિતે અત્થે અસેસેત્વા દેસના ઇધ અભિધમ્મભાજનીયસ્સ ભારો, ન સબ્બઞેય્યધમ્મેતિ દસ્સેતિ. યથાદસ્સિતવિસયવચનવસેનાતિ દસ્સિતપ્પકારવિસયસ્સ કથનવસેન, ધમ્મત્થવસેન દસ્સિતે તંતંચિત્તુપ્પાદે તત્થ ધમ્મનિરુત્તાભિલાપેન ઞાણસ્સ કથનવસેનાતિ અત્થો. અઞ્ઞારમ્મણતં ન પટિસેધેતિ અતપ્પરભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ન નિરવસેસેન કથનં અચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નસ્સ વિસયસ્સ અકથિતત્તા. એવં પટિભાનપટિસમ્ભિદાવિસયસ્સાપિ ન નિરવસેસેન કથનન્તિ સુત્તન્તભાજનીયે અવિસેસવચનેન સબ્બઞાણારમ્મણતંયેવ પટિભાનપટિસમ્ભિદાય પતિટ્ઠાપેતિ. તથા તિસ્સો પટિસમ્ભિદાતિઆદિપઞ્હપુચ્છકપાળિયાપિ. તિસ્સોતિ અત્થધમ્મપટિભાનપટિસમ્ભિદા. નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા હિ ‘‘પરિત્તારમ્મણા’’તેવ વુત્તા.

યદિપિ સિયા ન તસ્સા મહગ્ગતારમ્મણતાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ન હિ મગ્ગો પચ્ચયુપ્પન્નો ન હોતી’’તિ ઇમિના ‘‘અત્થપટિસમ્ભિદા ન મગ્ગારમ્મણા’’તિ વચનસ્સ યથાવુત્તત્થસાધકતં વિભાવેતિ. તસ્સાતિ પટિભાનપટિસમ્ભિદાય ન મહગ્ગતારમ્મણતા સમ્ભવતિ નનુ નયં અનુસ્સરન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. દ્વેપીતિ ‘‘અત્થપટિસમ્ભિદા ન મગ્ગારમ્મણા, તિસ્સો પટિસમ્ભિદા સિયા પરિત્તારમ્મણા, સિયા મહગ્ગતારમ્મણા, સિયા અપ્પમાણારમ્મણા’’તિ ચ દ્વેપિ એતા પાળિયો. તાસુ બલવતરાય ઠાનસ્સ, ઇતરાય અધિપ્પાયમગ્ગનસ્સ ચ ઉપાયદસ્સનમુખેન તાસં અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિરોધં દસ્સેતું ‘‘કુસલાકુસલાનં પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘નિપ્પરિયાયા તત્થ ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિ એતેન તત્થ અત્થપટિસમ્ભિદાય પરિયાયભાવમાહ. તથા વિપાકકિરિયાનન્તિઆદિ યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ વિસદિસૂદાહરણદસ્સનં. ઉભયેનપિ ‘‘અત્થપટિસમ્ભિદા ન મગ્ગારમ્મણા’’તિ (વિભ. ૭૪૯) વચનં સુત્તન્તનયાનુગતં નિપ્પરિયાયત્થસ્સ તત્થ અધિપ્પેતત્તાતિ દીપેતિ. કિઞ્ચિ પન ઞાણન્તિઆદિ ‘‘તિસ્સો પટિસમ્ભિદા’’તિઆદિપાળિયા સમત્થકં. યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ પટિભાનં દીપનં પટિભાનં. તેનાહ ‘‘ઞેય્યપ્પકાસનતો’’તિ. ઇતિ યા ‘‘તિસ્સો પટિસમ્ભિદા’’તિ પાળિ, તસ્સા બલવભાવવિભાવનેન ઇતરાય અધિપ્પાયમગ્ગનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. નિપ્પરિયાયાતિ પરિયાયરહિતા ઉજુકં સરૂપેનેવ પવત્તા. નિપ્પરિયાય…પે… પવત્તિયન્તિ એકન્તિકઅત્થારમ્મણં ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, ઞાણારમ્મણં પટિભાનપટિસમ્ભિદાતિ ગહેત્વા દેસનાયં.

સો એવાતિ પરસ્સ અભિલાપસદ્દો એવ. અનુવત્તમાનતા ચસ્સ નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પચ્ચુપ્પન્નમેવ સદ્દં આરમ્મણં કરોન્તી, સદ્દં સુત્વા ‘‘અયં સભાવનિરુત્તિ, અયં ન સભાવનિરુત્તી’’તિ જાનન્તીતિ ચ આદિવચનવસેન વેદિતબ્બો.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.