૧૬. ઞાણવિભઙ્ગો

૧. એકકમાતિકાદિવણ્ણના

૭૫૧. સમ્પયુત્તાનં નિસ્સયપચ્ચયતાય, આરમ્મણસ્સ પવત્તિટ્ઠાનતાય ઓકાસટ્ઠો વેદિતબ્બો. નહેતાદીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘અહેતુકા’’તિઆદિકં સબ્બં એકવિધેન ઞાણવત્થું સઙ્ગણ્હાતિ. એકં નહેતૂતિ નહેતુતાય એકં પઞ્ચવિઞ્ઞાણં નહેતૂતિ વુત્તા તેસં નહેતુતા. એકન્તાહેતુભાવેન હિ તે એકપ્પકારાવાતિ. અઞ્ઞમ્પીતિ અહેતુકાદિ. અવિતથસામઞ્ઞયુત્તન્તિ તેનેવ અહેતુકતાદિના યથાભૂતેન સમાનભાવેન યુત્તં. ઞાણારમ્મણન્તિ ઞાણસ્સ આરમ્મણં યથાવુત્તપઞ્ચવિઞ્ઞાણાદિ. વત્થુવિભાવનાતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાદિકસ્સ ઞાણવત્થુસ્સ યથાવુત્તવિસેસેન વિભાવના પકાસના પઞ્ઞા.

ઓસાનદુકસ્સાતિ ‘‘અત્થજાપિકા પઞ્ઞા, જાપિતત્થા પઞ્ઞા’’તિ ઇમસ્સ દુકસ્સ. દુકમાતિકા ધમ્મસઙ્ગણિયં વુત્તદુકમાતિકાતિ આહ ‘‘દુકમાતિકં અનિસ્સાયા’’તિ.

‘‘ચિન્તામયા પઞ્ઞા’’તિઆદિકા તિકમાતિકં અનિસ્સાય વુત્તાતિ આહ ‘‘એવં તિકાનુરૂપેહીતિ એત્થાપિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. યદિપિ જાપ-સદ્દો બ્યત્તવચને, માનસે ચ પવત્તતિ, જનનત્થેપિ પન દટ્ઠબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનેકત્થત્તા ધાતુસદ્દાન’’ન્તિઆદિ. કુસલપઞ્ઞા વિપાકસઙ્ખાતસ્સ, કિરિયપઞ્ઞા પરિકમ્માદિભૂતા અત્તના નિબ્બત્તેતબ્બફલસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ નિબ્બત્તનતો અત્થજાપિકાતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘અત્થજાપિકા કારણગતા પઞ્ઞા’’તિ. વિપાકપઞ્ઞા, કિરિયપઞ્ઞા ચ સહજાતાદિપચ્ચયવસેન તંતંવિપાકાદિઅત્થં જાપેતિ જનેતીતિ આહ ‘‘જાપિતો જનિતો અત્થો એતિસ્સાતિ જાપિતત્થા’’તિ. સતિપિ સહજાતાનં પચ્ચયભાવે વિપાકકિરિયપઞ્ઞા ન કુસલા વિય વિપાકાનં નિપ્પરિયાયેન કારણવોહારં લભતીતિ આહ ‘‘કારણપઞ્ઞાસદિસી’’તિ. વિભાવનત્થેન પઞ્ઞા આરમ્મણં વિય સમ્પયુત્તેપિ પકાસેતિયેવાતિ વુત્તં ‘‘ફલપ્પકાસનભૂતા’’તિ. યતો સા આલોકોભાસપજ્જોતપરિયાયેહિ વિભાવિતા.

૧૦. દસકમાતિકાવણ્ણના

૭૬૦. ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં. અતીતમ્પિ અદ્ધાનં જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં. અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં. યમ્પિસ્સ તં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, તમ્પિ ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ ઞાણં. ભવપચ્ચયા…પે… અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા…પે… નિરોધધમ્મ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૩૪) એવમાગતાનિ સત્તસત્તતિ ઞાણાનિ. ‘‘જરામરણે ઞાણં, જરામરણસમુદયે ઞાણં, જરામરણનિરોધે ઞાણં, જરામરણનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં. જાતિયા ઞાણં…પે… સઙ્ખારેસુ ઞાણં…પે… પટિપદાય ઞાણ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૩૩) એવમાગતાનિ ચતુચત્તારીસં ઞાણાનિ. સુતમયઞાણાદીનિ અનાવરણઞાણપરિયોસાનાનિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. માતિકા ૧.૧ આદયો) આગતાનિ તેસત્તતિ ઞાણાનિ. તેનાહ ‘‘તેસત્તતિ પન…પે… ન સંયુત્તકે’’તિ. ‘‘સંયુત્તકે’’તિ વા ઇદં ‘‘સત્તસત્તતિ ઞાણાની’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધિતબ્બં, ન ‘‘તેસત્તતી’’તિ ઇમિના. અઞ્ઞત્થ નિક્ખેપકણ્ડાદીસુ. યથા સમ્માપટિવેધાભાવતો મિચ્છાઞાણાદિ થુસરાસિમ્હિ નિખાતખાણુકો વિય આરમ્મણે ચઞ્ચલં હોતિ, ન એવં હોતિ યથાભૂતાવબોધકં ઞાણન્તિ આહ ‘‘યાથાવપટિવેધતો સયઞ્ચ અકમ્પિય’’ન્તિ. અધિબલકરણં ઉપત્થમ્ભનન્તિ તં પુગ્ગલે આરોપેન્તો આહ ‘‘પુગ્ગલઞ્ચ…પે… કરોતી’’તિ. વિસભાગધમ્મેસુ વા અકમ્પિયત્થો, સભાગધમ્મેસુ ઉપત્થમ્ભનત્થો વેદિતબ્બો.

અભિમુખં ગચ્છન્તીતિ ‘‘ઉપગચ્છન્તી’’તિ પદસ્સ અત્થવચનં. ઉપગમનઞ્ચેત્થ સબ્બઞ્ઞુતાય પટિજાનનમેવાતિ વુત્તં ‘‘પટિજાનનવસેના’’તિ. અટ્ઠ વા પરિસા ઉપસઙ્કમન્તીતિ એત્થાપિ પટિજાનનવસેન સબ્બઞ્ઞુતન્તિ યોજેતબ્બં. અટ્ઠસુ પરિસાસુ દસ્સિતઅકમ્પિયઞાણયુત્તોતિ સમ્બન્ધો.

ફલસમ્પત્તિપવત્તીતિ સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદીનં કારણસમ્પત્તીનં ફલભૂતાય પતિરૂપદેસવાસઅત્તસમ્માપણિધિઆદિસમ્પત્તિયા પવત્તનં. આદિ-સદ્દેન સુત્તસેસા સઙ્ગહિતા. તત્થ સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિકે. કસ્મા પનેત્થ સમાને અત્થકિચ્ચે પટિવેધઞાણસ્સ વિય દેસનાઞાણસ્સાપિ યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનતા ન વુત્તાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘પટિવેધનિટ્ઠત્તા’’તિઆદિ. પટિવેધનિટ્ઠત્તાતિ પટિવેધસ્સ પરિયોસાનત્તા. તેનાતિ પટિવેધપરિયોસાનભૂતેન અરહત્તમગ્ગઞાણેન. તદધિગમેન હિ સમ્પત્તસકલસબ્બઞ્ઞુગુણો ભગવા અનન્તપટિભાનો અનુપમાય બુદ્ધલીળાય ધમ્મં દેસેતું સમત્થો અહોસિ. ‘‘પટિલદ્ધસ્સાપી’’તિ ઇમિના સબ્બથા લભાપકસ્સ પટિવેધાનુરૂપતા દેસનાઞાણસ્સ અસક્કુણેય્યાતિ દીપેતિ, તેન ચ પટિવેધનમત્તેનેત્થ અત્થસિદ્ધીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘દેસનાઞાણસ્સા’’તિઆદિ.

હાનભાગિયધમ્મન્તિ વા હાનભાગિયભાવસ્સ કારણં. કામસહગતસઞ્ઞાદિધમ્મન્તિ કામગુણારમ્મણં સઞ્ઞામનસિકારાદિં. પુબ્બેવ કતાભિસઙ્ખારાદિન્તિ ‘‘ચન્દે વા સૂરિયે વા એત્તકં ગતે વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિઆદિના સમાપજ્જનતો પુબ્બે પવત્તચિત્તાભિસઙ્ખારપરિકમ્માદિં.

તદભાવગ્ગહણેનાતિ કિલેસાવરણાભાવગ્ગહણેન. ઠિતિન્તિ અત્થિભાવં. તબ્બિપરીતાયાતિ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા. ઠાનાભાવન્તિ અપ્પવત્તિં, નત્થિભાવં વા. ઉપરીતિ ઇમિસ્સા બલાનં અનુક્કમકથાય ઉપરિ અનન્તરમેવ. વિપાકાવરણાભાવદસ્સનાદિકસ્સાતિ આદિ-સદ્દેન કમ્માવરણાભાવદસ્સનં સઙ્ગણ્હાતિ. ઇતરન્તિ અધિગમસ્સ અટ્ઠાનદસ્સનં. તંસહિતાનં ધાતૂનન્તિ રાગાદિસહિતાનં સભાવાનં. વેમત્તતા ચ તેસં પચ્ચયવિસેસસિદ્ધેન અવત્થાદિવિસેસેન વેદિતબ્બા. ચરિયાહેતૂનન્તિ રાગાદિચરિયાકારણભૂતાનં ધમ્માનં.

૧. એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૧. અયં વિસેસોતિ સમાનેપિ નયદ્વયસ્સ તેસં અહેતુભાવાદિદીપને એકસ્સ હેતુભાવાદિપટિસેધતા, ઇતરસ્સ રાસન્તરાસઙ્ગહોતિ ઇદં નાનાકરણં. એકાય જાતિયાતિ આદાનનિક્ખેપપરિચ્છિન્નસ્સ એકસ્સ ભવસ્સ. તદન્તોગધતાયાતિ ગતિઅન્તોગધતાય. તત્થ તત્થાતિ તંતંગતિચુતિભવેસુ.

૭૬૨. તથાતિ અઞ્ઞદ્વારારમ્મણતાય. ખીરાદીનં…પે… વિલક્ખણતાતિ યથા ખીરસ્સ દધિભાવેન, દધિનો તક્કભાવેન વિલક્ખણતાપત્તિ, ન એવં પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં નહેતુભાવાદિતો અઞ્ઞસ્સ સભાવાપત્તિ અત્થીતિ અત્થો.

૭૬૩. મહત્તેપીતિ પુથુત્તેપિ. બહુભાવવાચકો હિ અયં મહા-સદ્દો ‘‘મહાજનો’’તિઆદીસુ વિય રૂપસઙ્ઘાટસ્સ અધિપ્પેતત્તા. અઞ્ઞથા સભાવધમ્મસ્સ કા મહન્તતા, સુખુમતા વા. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વચનં કત્વા વુત્તત્તા આહ ‘‘ચક્ખુપસાદે મમ વત્થુમ્હી’’તિ. ઇસ્સરિયટ્ઠાનન્તિ ઇસ્સરિયપવત્તનટ્ઠાનં. તથા હિ નં અઞ્ઞત્થ ભાવિતં વિભાવેન્તમેવ તિટ્ઠતિ, અઞ્ઞવિઞ્ઞાણાનિ ચ તેન દિન્નનયાનેવ તત્થ પવત્તન્તિ, અપિ દિબ્બચક્ખુઞાણં, યતો તં અન્ધસ્સ ન નિપ્ફજ્જતિ.

૭૬૪. વવત્થિતાનમ્પીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસંકિણ્ણાનમ્પિ. પટિપાટિનિયમો નિયતાનુપુબ્બિકતા. તેનાતિ ‘‘અબ્બોકિણ્ણા’’તિ વચનેન.

૭૬૬. આવટ્ટનભાવો આવજ્જનકિચ્ચતા.

તેસન્તિ રૂપાદીનં. એતેસઞ્હિ રૂપાદીનં પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ સમાગમો. અભિનિપતિતબ્બાનિ આલમ્બિતબ્બાનિ, વિજાનિતબ્બાનીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘આરમ્મણકરણેન પટિવિજાનિતબ્બાની’’તિ. કુસલાકુસલચેતનાય, તંસમ્પયુત્તાનઞ્ચ યથાવુત્તાનં ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા…પે… અકુસલં વા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૬૬) એવં વુત્તાનં પટિવિજાનિતબ્બાનં પટિવિજાનનન્તિ સમ્બન્ધો. કમ્મત્થે હિ એતં સામિવચનં. સહજપુબ્બઙ્ગમધમ્મેનાતિ દસ્સનાદીહિ સહજાતફસ્સાદિના પુબ્બઙ્ગમેન આવજ્જનાદિના. કિચ્ચન્તરન્તિ દસ્સનાદિકિચ્ચતો અઞ્ઞં સમ્પટિચ્છનાદિકિચ્ચં.

અવિપાકભાવેન કારણેન, તેન વા સદ્ધિં. અઞ્ઞન્તિ રૂપભાવાદિં. ભાસનકરણકરાતિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપનવસેન પવત્તકુસલાકુસલચિત્તુપ્પાદધમ્મા. તે એવ કાયઙ્ગવાચઙ્ગં અચોપેત્વા પવત્તા તંસદિસા. પુબ્બઙ્ગમપટિવિજાનનન્તિ પુબ્બઙ્ગમભાવેન વિજાનનં મનોદ્વારિકજવનાનં પુરેચરભાવેન ગહણં. તત્થાતિ પઞ્ચદ્વારે. ‘‘ન પટિસિદ્ધ’’ન્તિ વત્વા સ્વાયમપ્પટિસેધો સામત્થિયલદ્ધોતિ દસ્સેતું ‘‘ન કાયકમ્મં…પે… અનુઞ્ઞાતત્તા’’તિ વુત્તં. ‘‘તથા’’તિ ઇદં યથા કાયવચીકમ્મપટ્ઠપનં, એવં કુસલાદિધમ્મસમાદાનમ્પિ નત્થીતિ ઉપસંહરણત્થં વેદિતબ્બં. યદિ ન ભવતો ચવતિ, કથં પઞ્ચદ્વારે ચુતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘ન પઞ્ચદ્વારિક…પે… અતંદ્વારિકત્તા’’તિ. તસ્સા પાળિયા. આપાથમત્તન્તિ આપાથગમનમત્તં આરમ્મણપચ્ચયભાવમત્તં. અઞ્ઞન્તિ ‘‘રૂપં નીલ’’ન્તિ એવમાદિધમ્મવિસેસં. તેનાહ ‘‘ધમ્મસભાવ’’ન્તિ. રૂપન્તિ ચ ન ગણ્હાતીતિ રૂપારમ્મણમ્પિ સમાનં ‘‘રૂપં નામેત’’ન્તિ ન ગણ્હાતિ. તથા ચાહુ એકે ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમઙ્ગી નીલં વિજાનાતિ, નો તુ નીલ’’ન્તિ. રૂપનીલાદિઆકારો રૂપારમ્મણરૂપાદાનાકારપઞ્ઞત્તિ. તજ્જાપઞ્ઞત્તિ હેસા યથા અનિચ્ચતાદિ. સાતિસયં સવિતક્કસવિચારત્તા. તતો અઞ્ઞન્તિ સદ્દારમ્મણતો અઞ્ઞં નામપઞ્ઞત્તિઆરમ્મણં, અઞ્ઞથા સહુપ્પત્તિપટિસેધો ન સમ્ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

મનોદ્વારેપીતિ ન પઞ્ચદ્વારેયેવ દુતિયે મોઘવારે, અથ ખો મનોદ્વારેપિ. આવજ્જનં દ્વત્તિક્ખત્તું…પે… દટ્ઠબ્બં એકચિત્તક્ખણિકસ્સ આવજ્જનસ્સ ઉપ્પત્તિયં તથા અસમ્ભવતો.

તસ્સાતિ યાથાવકવત્થુવિભાવનાય પઞ્ઞાય.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૭. અધિકરણેસૂતિ પદત્થેસુ. અઞ્ઞત્ર સભાવં ગહેત્વાતિ અત્થસદ્દસ્સ તત્થ પવત્તનાકારદસ્સનં, તેન અત્થસદ્દસ્સ સભાવત્થતં દસ્સેતિ. અધિકરણવસેન લિઙ્ગપરિવત્તિં ગચ્છતિ. ‘‘અભિધેય્યાનુરૂપં લિઙ્ગવચનાની’’તિ હિ સદ્દવિદૂ વદન્તિ.

દુકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તિકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૮. પરિપાચિતેસૂતિ સાધિતેસુ. ‘‘વિહિતેસૂ’’તિ એત્થ દુદ્ધાદીસુ વિય ભૂતકાલતા નાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘વિસયવિસેસનમત્તમેવા’’તિ. ‘‘કમ્મં, સિપ્પ’’ન્તિ પઞ્ઞા કારણૂપચારેન વુત્તાતિ આહ ‘‘પઞ્ઞા એવ વા…પે… વેદિતબ્બા’’તિ.

કુસલં કમ્મં સકં એકન્તં હિતસુખાવહત્તા. તપ્પટિપક્ખત્તા ઇતરં અકુસલં કમ્મં નોસકં. સચ્ચપટિવેધાનુલોમનં સચ્ચાનુલોમનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘તપ્પટિવેધપચ્ચયભાવેના’’તિ. મગ્ગસચ્ચસ્સ અનુલોમનતો વા સચ્ચાનુલોમિકતા, તથા પરમત્થસચ્ચસ્સ અનુલોમનતો. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘મગ્ગસચ્ચસ્સા’’તિઆદિ. પઞ્ઞા વુત્તા પઞ્ઞાવિસયે પઞ્ઞાકિચ્ચસ્સ દસ્સિતત્તા. ‘‘યોગવિહિતેસૂ’’તિઆદિના વુત્તભૂમિનિદ્દેસો, ‘‘કમ્મસ્સકતં સચ્ચાનુલોમિક’’ન્તિ વુત્તસરૂપનિદ્દેસો, ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના વુત્તપ્પકારનિદ્દેસો ચ યથાવુત્તા…પે… નિદ્દેસા. ‘‘યોગવિહિતેસુ કમ્માયતનેસુ ખન્તિં, કમ્મસ્સકતં ખન્તિં, ‘રૂપં અનિચ્ચ’ન્તિ ખન્તિ’’ન્તિઆદિના ખન્તિઆદિપદેહિ યોજેતબ્બા. ઓલોકનં પચ્ચક્ખકરણં. ધમ્મા ઓલોકનં ખમન્તીતિ પઞ્ઞાય તદોલોકનસમત્થતમાહ.

૭૬૯. મુઞ્ચતીતિ પજહતિ. આરબ્ભ-કિરિયાય અધિટ્ઠાનં સમઙ્ગિભાવો, અધિકરણં પટ્ઠપનન્તિ આહ ‘‘મુઞ્ચ…પે… વત્તું યુત્ત’’ન્તિ.

૭૭૦. પઞ્ચસીલદસસીલાનિ કમ્મવટ્ટેકદેસભૂતાનિ સન્ધાય તેસં ધમ્મટ્ઠિતિયં સમવરોધો વુત્તો. સતિપિ સવનેતિ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પાણાતિપાતા પટિવિરતો’’તિઆદિના (અ. નિ. ૮.૩૯; કતા. ૪૮૦) તથાગતતો સવને સતિપિ. ભિક્ખુઆદીનમ્પિ તં વુત્તં અધિસીલપઞ્ઞાપનં વિય ન બુદ્ધાવેણિકન્તિ.

અધિપઞ્ઞાનિબ્બત્તેસૂતિ ઠપેત્વા અધિપઞ્ઞં તદઞ્ઞેસુ મગ્ગફલધમ્મેસુ. તદધિટ્ઠાનેસૂતિ તસ્સા અધિપઞ્ઞાય અધિટ્ઠાનેસુ વિપસ્સનાધમ્મેસુ.

૭૭૧. અપાયુપ્પાદનં અવડ્ઢિનિબ્બત્તનં. તસ્મિંયેવ ઠાનેતિ તસ્મિંયેવ ખણે.

તિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૭૯૩. પરિતસ્સનં પરિત્તાસો, ચિત્તુત્રાસો ચાતિ ‘‘ન પરિતસ્સતી’’તિ પદસ્સ ‘‘ન પત્થેતિ ન ઉત્તસતી’’તિ અત્થમાહ.

૭૯૬. અરિયસચ્ચેસુ ધમ્મસદ્દો ‘‘દિટ્ઠધમ્મો’’તિઆદીસુ વિય. અરિયમગ્ગો, તસ્સ ચ ફલં ધમ્મો યથાનુસિટ્ઠં પટિપન્ને અપાયેસુ અપતમાને ધારેતીતિ. તત્થ પઞ્ઞાતિ તસ્મિં અરિયમગ્ગફલે નિસ્સયભૂતે પઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘તંસહગતા’’તિ. અવિદિતં વિદિતં વિય નેતિ ઞાપેતીતિ નયો, અનુમાનં, તસ્સ નયનં પવત્તનં, તં પન વિસુંયેવેકં ઞાણુપ્પાદનન્તિ આસઙ્કાય નિવત્તનત્થમાહ ‘‘ન અઞ્ઞ…પે… વિસેસો’’તિ. અત્તનો હિ અધિગમાનુસારેન પરાધિગતાનં કાલત્તયે મગ્ગાદીનં પવત્તિઆકારાનુમાનં નયનયનં. અનુમિનનાકારમેવ હિસ્સ સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઞાણસ્સેવ પવત્તિવિસેસો’’તિ. કારણઞ્ચ નયનયનસ્સ સચ્ચેસુ પચ્ચક્ખપવત્તનતો. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના યથા મગ્ગઞાણતો અઞ્ઞાપિ ‘‘ઇમિના ધમ્મેના’’તિ વત્તું યુત્તં, તથા પકારન્તરેનપિ ‘‘ઇમિના ધમ્મેન ઞાણેના’’તિ એત્થ અત્થો યુજ્જતીતિ ઇમમત્થં ઉપસંહરતિ. તેનાતિ તસ્મા ઞાણેન ઞાતતો સમ્પયોગેહિ નયનયનતો. ઞાણવિસયભાવેનાતિ પટિવેધઞાણસ્સ વિસયભાવેન. ઞાતેન પટિવિદ્ધેન ચતુસચ્ચધમ્મેન, ઞાણસમ્પયોગેન વા ઞાતેન જાનિત્વા ઠિતેન મગ્ગફલધમ્મેન.

સબ્બેન સબ્બન્તિ સબ્બપ્પકારેન સબ્બં, અનવસેસન્તિ અત્થો. અદ્ધત્તયપરિયાપન્નઞ્હિ સબ્બં તેભૂમકસઙ્ખારગતં સમ્મસીયતિ. નયનતોતિ નયગ્ગાહતો. અનુરૂપત્થવાચકો વા કારણસદ્દો ‘‘કારણં વદતી’’તિઆદીસુ વિય.

અન્વયઞાણસ્સપિ પરિયોગાહેત્વા પવત્તનતો સવિસેસો વિસયાવબોધોતિ વુત્તં ‘‘ધમ્મે ઞાણ…પે… અભાવા’’તિ. વિસયોભાસનમત્તજાનનસામઞ્ઞેનાતિ અસતિપિ અભિસમેચ્ચ ગહણે વિસયવિભાવનસઙ્ખાતઅવબોધસામઞ્ઞમત્તેન. ‘‘ઞાણ’’ન્તિ સમ્મતેસૂતિ ‘‘ઞાણ’’ન્તિ વોહરિતેસુ લદ્ધઞાણવોહારેસુ. સમ્મુતિવસેનાતિ ધમ્મઞાણાદિ વિય સમુખેન વિસયે અપ્પવત્તિત્વા પઞ્ઞત્તિમુખેન પવત્તં. અવસેસન્તિ સમ્મુતિઞાણમેવાહ. ઇતરઞાણત્તયવિસભાગન્તિ ધમ્મઞાણાદિઞાણત્તયવિધુરં.

૭૯૭. કામભવધમ્મેતિ કામભવસઙ્ખાતે ધમ્મે.

૭૯૮. સાતિ પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા. વીતરાગભાવનાવત્થસ્સાતિ ‘‘વીતરાગો હોતી’’તિ એવં વુત્તસ્સ. તન્તિ છટ્ઠાભિઞ્ઞં. મગ્ગઞાણઞ્હિ કિચ્ચતો મગ્ગસચ્ચમ્પિ પટિવિજ્ઝતિ. ઇતરાતિ હેટ્ઠિમમગ્ગપઞ્ઞા. તદુપનિસ્સયત્તાતિ તસ્સા છટ્ઠાભિઞ્ઞાય, તસ્સ વા પટિવિજ્ઝનસ્સ ઉપનિસ્સયત્તા પટિવિજ્ઝતિ નામ. યથાનુરૂપન્તિ દિટ્ઠાસવાદીનં યથાનુરૂપં. આસવક્ખયેતિ આસવક્ખયપરિયાયે કારણૂપચારેન. તંનિબ્બત્તનતોતિ તસ્સ આસવક્ખયસઙ્ખાતસ્સ ફલસ્સ નિબ્બત્તનતો. ઇદઞ્ચ ‘‘આસવાનં ખયે ઞાણં છટ્ઠાભિઞ્ઞા’’તિ સુત્તે આગતત્તા વુત્તં.

૮૦૧. અભિવિસિટ્ઠેન વા ઞાણેન પાકટં કરોન્તસ્સાતિ અધિગમવસેન પકાસં વિભૂતં કરોન્તસ્સ.

૮૦૨. વસિતાપઞ્ચકરહિતં વસિભાવં અપાપિતં પટિલદ્ધમત્તં. પટિપદારમ્મણસહગતા પઞ્ઞા પટિપદારમ્મણસમ્બન્ધિનીતિ આહ ‘‘પઞ્ઞાય પટિપદારમ્મણુદ્દેસેના’’તિ.

ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૪. તમેવ પઞ્ઞં ‘‘દ્વીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા પીતિફરણેના’’તિઆદિના વિભજતિ. અભિસન્દનપરિસન્દનપરિપૂરણાનિપિ પરિપ્ફરણં વિય ફરણાપીતિયા, તંસહગતસુખસ્સ ચ કિચ્ચવિસેસભૂતાનિ અધિપ્પેતાનીતિ આહ ‘‘અભિસન્દેતીતિ…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ. આદિના નયેનાતિ ‘‘અભિસન્દેતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૨૬; મ. નિ. ૧.૪૨૭) સુત્તે આગતનયેન. ફરણઞ્ચેત્થ પીતિસુખસમુટ્ઠિતપણીતરૂપેહિ કાયસ્સ અભિબ્યાપનં દટ્ઠબ્બં. આરમ્મણેતિ પીતિફરણતાસુખફરણતાસીસેન વુત્તાનં તિકદુકઝાનાનં આરમ્મણે. તાતિ પીતિફરણતાસુખફરણતા.

સમાધિમુખેનાતિ સમાધિં મુખં પમુખં કત્વા, સમાધિસીસેનાતિ અત્થો, સમાધિપમુખેન વા ઉદ્દેસનિદ્દેસેન. અઞ્ઞે કિલેસા દિટ્ઠિમાનાદયો. અપ્પયોગેનાતિ ઝાનવિમોક્ખાદીનં વિય ઉપ્પાદનીયપરિકમ્મપયોગેન વિના. આવજ્જનાસદિસો હિ ફલસમાપત્તિઅત્થો સમ્મસનચારો. ઠપિતત્તાતિ પવત્તિતત્તા. સતિબહુલતાયાતિ સતિયા અભિણ્હુપ્પત્તિયા. પરિચ્છિન્દનસતિયા કાલસ્સ સતોતિ દસ્સેતીતિ યોજના.

પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. છક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૫. વિસુદ્ધિભાવન્તિ વિસુદ્ધિયા સબ્ભાવં. ‘‘દિબ્બચક્ખુઞાણેકદેસત્તા’’તિ ઇદં તસ્સ પરિભણ્ડઞાણત્તા વુત્તં. તથા હિ પાળિયં ‘‘સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૪૭) આરભિત્વા ‘‘સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેના’’તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૨૪૬) વુત્તં. દિબ્બસ્સ તિરોહિતવિપ્પકટ્ઠાદિભેદસ્સ, ઇતરસ્સ ચ રૂપાયતનસ્સ દસ્સનસમત્થસ્સાપિ દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ સિખાપત્તિ ચવમાનોપપજ્જમાનસત્તદસ્સનન્તિ આહ ‘‘મુદ્ધપ્પત્તેન ચા’’તિઆદિ.

છક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સત્તકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૬. છબ્બિધમ્પિ પચ્ચવેક્ખણઞાણન્તિ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણ’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૮૦૬) વુત્તં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનં પચ્ચવેક્ખણવસેન પવત્તઞાણં. સહ ગહેત્વાતિ એકજ્ઝં ગહેત્વા વિપસ્સનારમ્મણભાવસામઞ્ઞેન એકત્તેન ગહેત્વા. સઙ્ખિપિત્વા વુત્તેનાતિ પુબ્બે છધા વુત્તં વિય દસ્સિતં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ એવં સઙ્ખિપિત્વા વુત્તેન. ‘‘ખયધમ્મ’’ન્તિઆદિના પકારેન દસ્સનન્તિ સમ્બન્ધો. પવત્તઞાણસ્સાતિ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિઆદિના પવત્તસ્સ ઞાણસ્સ, પવત્તે વા સંસારવટ્ટે ઞાણસ્સ. ઞાણારમ્મણા વિપસ્સના ઞાણવિપસ્સના. વિપસ્સનાતિ ચ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિઆદિના પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે વિભાગેન દસ્સનતો ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં ઇધાધિપ્પેતં. તસ્સ ખયધમ્મતાદિજાનનં પટિવિપસ્સના. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનાપટિવિપસ્સનાદસ્સનમત્ત’’ન્તિ.

એવમેત્થ અટ્ઠકથાધિપ્પાયવસેન પાળિયા અત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો અધિપ્પાયવસેન દસ્સેતું ‘‘પાળિયં પના’’તિઆદિમાહ. સબ્બત્થાતિ અદ્ધત્તયે પચ્ચયવિસેસેન પચ્ચયુપ્પન્નવિસેસનિદ્ધારણે. ઞાણવચનેનાતિ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિઆદિના ઞાણસ્સ ગહણેન. અઙ્ગાનન્તિ સત્તસત્તતિયા અઙ્ગાનં. ઇતિસદ્દેનાતિ ‘‘નિરોધધમ્મ’’ન્તિ એત્થ વુત્તઇતિસદ્દેન. પકાસેત્વાતિ ઞાણસ્સ પવત્તિઆકારં જોતેત્વા. તેન ધમ્મટ્ઠિતિઞાણતો અઞ્ઞંયેવ પરિયોસાને વુત્તં ઞાણન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનાઞાણં સત્તમં ઞાણ’’ન્તિ. અયમેવ ચેત્થ અત્થો યુત્તોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘તમ્પિ ઞાણન્તિ સમ્બન્ધો ન હોતી’’તિ એવં સમ્બન્ધો ન યુત્તો અઙ્ગન્તરભાવસ્સ અવિભાવનતોતિ અત્થો. તેન વુત્તં ‘‘તંઞાણ…પે… અનધિપ્પેતત્તા’’તિ. ન હિ વિસું વિસું વુત્તમેવ એકજ્ઝં વચનમત્તેન અત્થન્તરં હોતીતિ. ‘‘ખયધમ્મં…પે… ચા’’તિ ઇમિના પુરિમસ્મિં પક્ખે ઉપચયેન દોસમાહ.

સત્તકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અટ્ઠકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૮. પચ્ચનીકધમ્મેતિ નીવરણાદિપચ્ચનીકધમ્મે. દુક્ખન્તિ સમાપજ્જને અસતિ ઉપ્પજ્જનકદુક્ખં.

અટ્ઠકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દસકનિદ્દેસો

પઠમબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૯. ન ઠાનન્તિ અટ્ઠાનં, અનુપલબ્ભનત્થો અયમકારોતિ આહ ‘‘અવિજ્જમાનં ઠાનં અટ્ઠાન’’ન્તિ. અભાવત્થો વા, ન અઞ્ઞપટિપક્ખાદિઅત્થોતિ આહ ‘‘નત્થિ ઠાનન્તિ વા અટ્ઠાન’’ન્તિ. કો પનેતસ્સ અત્થદ્વયસ્સ વિસેસોતિ? પઠમો હેતુપચ્ચયેહિ અનુપલબ્ભમાનતં વદતિ, દુતિયો સબ્બેન સબ્બં અભાવન્તિ અયમેતેસં વિસેસો. તણ્હુપાદાનાદીનમ્પિ સુખતો ઉપગમનસ્સ હેતુભાવે દિટ્ઠિવિપલ્લાસસ્સ સો સાતિસયો અસુખેપિ દળ્હં પવત્તાપનતોતિ આહ ‘‘દિટ્ઠિવિપલ્લાસોવ…પે… અધિપ્પેત’’ન્તિ. ‘‘અત્તદિટ્ઠિવસેના’’તિ કસ્મા વિસેસેત્વા વુત્તં, નનુ અરિયસાવકસ્સ સબ્બાપિ દિટ્ઠિયો નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, અત્તદિટ્ઠિસન્નિસ્સયા પન સબ્બદિટ્ઠિયોતિ દસ્સેતું ‘‘અત્તદિટ્ઠિવસેનાતિ પધાનદિટ્ઠિમાહા’’તિ વુત્તં. ભેદાનુરૂપસ્સ વત્થુનો. ભેદાનુરૂપેન ‘‘અધમ્મે ધમ્મો’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન.

સો એવાતિ યો લિઙ્ગે અપરિવત્તે તસ્મિં અત્તભાવે ભવઙ્ગજીવિતિન્દ્રિયપ્પબન્ધો, સો એવ. તઞ્હિ ઉપાદાય એકજાતિસમઞ્ઞા, ન ચેત્થ ભાવકલાપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ વસેન ચોદના કાતબ્બા તદઞ્ઞસ્સેવ અધિપ્પેતત્તા. તઞ્હિ તત્થ અવિચ્છેદવુત્તિયા પબન્ધવોહારં લભતિ, ઇતરમ્પિ વા ભાવાનુપાલનતાસામઞ્ઞેનાતિ અનોકાસાવ ચોદના.

સપત્તવસેન યોજેતબ્બન્તિ ‘‘સપત્તં મારેમીતિ અભિસન્ધિના સપત્તેન નિપન્નટ્ઠાને નિપન્નં મનુસ્સભૂતો મનુસ્સભૂતં માતરં પિતરં વા મારેન્તો’’તિઆદિના યોજેતબ્બં. સબ્બત્થાતિ ચતૂસુપિ વિકપ્પેસુ. પુરિમં અભિસન્ધિચિત્તન્તિ પુબ્બભાગિયો મરણાધિપ્પાયો. અપ્પમાણં તેન અત્થસિદ્ધિયા અભાવતો. પુથુજ્જનસ્સેવ તં દિન્નં હોતીતિ એત્થ યથા અરહત્તં પત્વા પરિભુત્તમ્પિ પુથુજ્જનકાલે દિન્નં પુથુજ્જનદાનમેવ હોતિ, એવં મરણાધિપ્પાયેન પુથુજ્જનકાલે પહારે દિન્ને અરહત્તં પત્વા તેનેવ પહારેન મતે કસ્મા અરહન્તઘાતોયેવ હોતિ, ન પુથુજ્જનઘાતોતિ? વિસેસસમ્ભવતો. યથા હિ દાનં દેય્યધમ્મસ્સ પરિચ્ચાગમત્તેન હોતિ, ન એવં વધો. સો હિ પાણો, પાણસઞ્ઞિતા, વધકચેતના, ઉપક્કમો, તેન મરણન્તિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં અઙ્ગાનં પારિપૂરિયાવ હોતિ, ન અપારિપૂરિયા. તસ્મા અરહત્તં પત્તસ્સેવ મરણન્તિ અરહન્તઘાતોયેવ હોતિ, ન પુથુજ્જનઘાતો. યસ્મા પન ‘‘ઇમં મારેમી’’તિ યં સન્તાનં આરબ્ભ મારણિચ્છા, તસ્સ પુથુજ્જનખીણાસવભાવેન પયોગમરણક્ખણાનં વસેન સતિપિ સન્તાનભેદે અભેદોયેવ. યદા ચ અત્થસિદ્ધિ, તદા ખીણાસવભાવો. તસ્મા અરહન્તઘાતોવ હોતીતિ નિચ્છિતં. કથં પનેત્થ વધકચેતના વત્તમાનવિસયા સિયાતિ આહ ‘‘વધકચિત્તં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણમ્પિ…પે… પવત્તતી’’તિ. તત્થ પબન્ધવિચ્છેદવસેનાતિ યેન પબન્ધો વિચ્છિજ્જતિ, તાદિસં પયોગં નિબ્બત્તેતીતિ અત્થો. તેન યદા પબન્ધવિચ્છેદો, તદા અરહાતિ યથાવુત્તં અરહન્તઘાતં પતિટ્ઠાપેતિ. ન એવન્તિ યથા કાલન્તરાપેક્ખકિચ્ચસિદ્ધં વધકચિત્તં, ન એવં ચાગચેતના. ‘‘સા હી’’તિઆદિના ચાગચેતનાય કાલન્તરાનપેક્ખકિચ્ચસિદ્ધિતંયેવ વિભાવેતિ. અઞ્ઞસકકરણન્તિ અત્તતો વિનિમોચેત્વા અઞ્ઞસ્સ દક્ખિણેય્યસ્સ સન્તકભાવકરણં. તસ્સાતિ ચજિતબ્બસ્સ વત્થુનો. યસ્સાતિ યસ્સ પુથુજ્જનસ્સ. તસ્સેવ તં દિન્નં હોતિ, સચેપિ અરહત્તં પત્વા તેન પરિભુત્તન્તિ અત્થો.

‘‘કપ્પવિનાસે’’તિ ઇદં ‘‘સણ્ઠહન્તે કપ્પે’’તિ વુત્તત્તા મહાકપ્પવિનાસં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘કપ્પટ્ઠકથાય ન સમેતી’’તિ એત્થ આયુકપ્પસ્સ અધિપ્પેતત્તા. આયુકપ્પો ચેત્થ અવીચિયં નિબ્બત્તસત્તાનં અન્તરકપ્પપરિમાણં પરમાયુ વેદિતબ્બં. તઞ્હિ સન્ધાય ‘‘એકં કપ્પં અસીતિભાગે કત્વા તતો એકભાગમત્તં કાલ’’ન્તિ (કથા. અટ્ઠ. ૬૫૪-૬૫૭) વુત્તં. તયિદં ‘‘એકં કપ્પ’’ન્તિ યદિ એકં મહાકપ્પન્તિ અત્થો, તથા સતિ વીસતિઅન્તરકપ્પપરિમાણો એકો અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પોતિ વુત્તં હોતિ. અથ એકં અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પન્તિ અત્થો, સબ્બથાપિ ‘‘ચતુસટ્ઠિ અન્તરકપ્પા’’તિ વચનેન વિરુજ્ઝતીતિ વીમંસિતબ્બં. યથા પન કપ્પટ્ઠકથાય અયં અટ્ઠકથા સમેતિ, તં દસ્સેતું ‘‘કપ્પવિનાસેયેવાતિ પના’’તિઆદિમાહ.

પકતત્તો વા અપારાજિકો. સમાનસંવાસકો કમ્મલદ્ધીનં વસેન અનાનાસંવાસકોતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

નિયતસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાનતં પટિસેધેત્વાતિ યોજના. તત્થ પટિસેધેત્વાતિ ‘‘પુગ્ગલો પન નિયતો નામ નત્થી’’તિ એવં પટિસેધેત્વા. તત્થ કારણમાહ ‘‘મિચ્છત્તસમ્મત્તનિયતધમ્માનં વિય સભાવતો’’તિ. પઞ્ઞત્તિમત્તઞ્હેતં મિચ્છત્તસમ્મત્તનિયતધમ્મનિસ્સયં, યદિદં નિયતો પુગ્ગલોતિ. યથાપુચ્છિતન્તિ ‘‘કિં પુબ્બહેતુ નિયમેતી’’તિઆદિના પુચ્છિતપ્પકારં નિયામકહેતું. યેનાતિ યેન ઉપરિમગ્ગત્તયવિપસ્સનાઞાણેન. નિયતાનિયતભેદન્તિ સોતાપન્નાદિનિયતભેદં, સત્તક્ખત્તુપરમાદિઅનિયતભેદઞ્ચ. સોતાપન્નો એવ હિ એકો સત્તક્ખત્તુપરમો નામ હોતિ, એકો કોલંકોલો નામ, એકો એકબીજી નામાતિ સોતાપન્નસ્સ નિયતભાવો વુત્તોતિ આહ ‘‘સોતાપન્નો ચ નિયતો’’તિ. બ્યતિરેકત્થો હિ અયં ચ-સદ્દો. તતો પુબ્બેતિ સોતાપત્તિમગ્ગતો પુબ્બે. ‘‘પુબ્બહેતુકિચ્ચં નત્થી’’તિ ઇદં સોતાપન્નસ્સ નિયતતાય વુત્તત્તા વક્ખમાનઞ્ચ દોસં હદયે ઠપેત્વા વુત્તં. ઉપરિમગ્ગાનં સઉપનિસ્સયત્તે પઠમમગ્ગસ્સાપિ સઉપનિસ્સયતા સિદ્ધા એવાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યદિ હી’’તિઆદિ. તઞ્ચ નિયતત્તં. અસ્સાતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ.

તેનેવ ખીણાતિ સોતાપત્તિમગ્ગેનેવ ખીણા. કારણુપચ્છેદેન હિ ફલુપચ્છેદો સિયા. તતોતિ સત્તક્ખત્તુપરમાદિતો. સાતિ સત્તક્ખત્તુપરમાદિતા. પવત્તિતોતિ વિપાકપ્પબન્ધતો. તેનાતિ સોતાપત્તિમગ્ગેન. વુટ્ઠાનેતિ વુટ્ઠાને સતિ. કારણેન વિના ફલં નત્થીતિ આહ ‘‘સક્કાય…પે… ભવિતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘નામકરણનિમિત્તતો’’તિ ઇમિના નામકરણહેતુતાય નિયામકતં વિભાવેતિ એકબીજિઆદિસમઞ્ઞાનં અન્વત્થસઞ્ઞાભાવતો. તેનાહ ‘‘વિપસ્સના…પે… સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ.

આદિ-સદ્દેન ‘‘એકોમ્હિ સમ્માસમ્બુદ્ધો, સીતીભૂતોસ્મિ નિબ્બુતો’’તિઆદીનિ (મહાવ. ૧૧; કથા. ૪૦૫; મ. નિ. ૧.૨૮૫) સઙ્ગય્હન્તિ. એત્થ ચ ‘‘સદિસો મે ન વિજ્જતિ, એકોમ્હિ સમ્માસમ્બુદ્ધો (મહાવ. ૧૧; કથા. ૪૦૫; મ. નિ. ૧.૨૮૫). ‘અત્થેતરહિ અઞ્ઞે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ભગવતા સમસમા સમ્બોધિય’ન્તિ એવં પુટ્ઠો અહં, ભન્તે, ‘નો’તિ વદેય્ય’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૧૬૧) વચનેહિ ઇમિસ્સા લોકધાતુયા વિય અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ અઞ્ઞિસ્સા લોકધાતુયા ઉપ્પાદો નિવારિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ વિજ્જમાને ‘‘સદિસો મે ન વિજ્જતી’’તિઆદિ સક્કા વત્તું. યં પન વદન્તિ ‘‘લોકધાતુવિસેસાપેક્ખાય વુત્ત’’ન્તિ, તમ્પિ નત્થિ તથા વિસેસનસ્સ અભાવતો, બુદ્ધાનુભાવસ્સ ચ અસમત્થભાવવિભાવનતો. આણાખેત્તકિત્તનઞ્ચેત્થ ધમ્મતાદસ્સનત્થં. સક્કોતિ હિ ભગવા યત્થ યત્થ ઇચ્છતિ, તત્થ તત્થ આણં વત્તેતું. ‘‘એકિસ્સા લોકધાતુયા’’તિ ચ ઇદં બુદ્ધખેત્તભૂતાય લોકધાતુયા દસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થાયમત્થો – બુદ્ધખેત્તભૂતા એકાવાયં લોકધાતુ. તત્થ એકસ્મિં કાલે એકો એવ સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપ્પજ્જતીતિ. તેનાહ ‘‘બુદ્ધખેત્ત…પે… અધિપ્પાયો’’તિ.

તસ્માતિ યસ્મા ઉપસમ્પદાધીનં પાતિમોક્ખં, ઉપસમ્પદા ચ પબ્બજ્જાધીના, તસ્મા. પાતિમોક્ખે સિદ્ધે, સિદ્ધાસુ તાસુ પબ્બજ્જૂપસમ્પદાસુ. તતો પરં વિનટ્ઠં નામ હોતીતિ પચ્છિમપટિવેધતો પરં પટિવેધસાસનં, પચ્છિમસીલભેદતો ચ પરં પટિપત્તિસાસનં વિનટ્ઠં નામ હોતીતિ સાસનભાવસામઞ્ઞેન પન ઉભયં એકજ્ઝં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘પચ્છિમ…પે… એકતો કત્વા’’તિ આહ.

પરિદેવનકારુઞ્ઞન્તિ પરિદેવનેન કરુણાયિતબ્બતા કરુણાયના.

ધમ્માનં સભાવવિસેસો ન સક્કા ધારેતું, યતો પારમીપવિચયાદીસુ ઉદકપરિયન્તં કત્વા મહાપથવીકમ્પો અહોસિ, અભિસમ્બોધિદિવસે ચ ઠપેત્વા પુબ્બુત્તરદિસાભાગે બોધિરુક્ખમૂલે ભૂમિભાગો મહાપુરિસં ધારેતું નાસક્ખિ, અઞ્ઞદત્થુ એકપસ્સે પક્ખિત્તઅતિભારભરિતનાવા વિય ચક્કવાળગબ્ભો વિપરિવત્તો. ‘‘સમુપ્પાદિકા’’તિ વત્તબ્બે સ-કારે અ-કારસ્સ આ-કારો, એકસ્સ ચ પ-કારસ્સ લોપો કતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમં ઉદ્ધં પજ્જતીતિ સામુપાદિકા’’તિ. સમં ઉપાદિયતીતિ વા સમુપાદા, સમુપાદા એવ સામુપાદિકા, સમુપાહિનીતિ અત્થો.

સન્તતિખણવસેનાતિ સન્તતિવસેન આયૂહનસમઙ્ગિતા, સપુબ્બપચ્છાભાગસ્સ ગહણવસેન ચેતનાક્ખણવસેન ચેતનાસમઙ્ગિતાતિ યોજેતબ્બા. એકસ્મિં ઉપટ્ઠિતે પચ્ચયવસેન તદઞ્ઞસ્સ ઉપટ્ઠાનં પરિવત્તનં.

પઠમબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૧૦. ભોગે ભુઞ્જિતું ન જાનાતિ, વિનાસેતીતિ યોજના.

લહુપરિવત્તિતાય જીવિતસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

ન અદાસિ પયુત્તવાચાય ઉપ્પન્નન્તિ અધિપ્પાયેન.

સમ્માપયોગેનાતિ સમ્માપટિપત્તિયા.

દુતિયબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચમબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૧૩. ધાતુસભાવોતિ ભૂતાદિસઙ્ખાતધાતૂનં સભાવો. સભાગવસેન ફલભૂતેન. અજ્ઝાસયધાતુપરિચ્છિન્દનતોતિ અજ્ઝાસયસભાવસ્સ ‘‘હીનં, પણીત’’ન્તિ વા પરિચ્છિજ્જ જાનનતો, વુટ્ઠિનિમિત્તેન વિય મહોઘેન ઉપરિમેઘવુટ્ઠિયા.

પઞ્ચમબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છટ્ઠબલનિદ્દેસવણ્ણના

સદ્દત્થો સમ્ભવતિ સમાસન્તેનેવ તથા સદ્દસિદ્ધિતો. તેસન્તિ પરોપરાનં વિસદાવિસદાનં સદ્ધાદિઇન્દ્રિયાનં. એવઞ્ચ કત્વાતિ આસયાદિતો ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તસ્સ, ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તતો ચ અધિમુત્તિભેદસ્સ વિસિટ્ઠસભાવત્તા એવ.

૮૧૫. ‘‘કે પન તે અરિયાવાસા’’તિ પુચ્છિત્વા તે સુત્તેનેવ દસ્સેન્તો ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે’’તિઆદિપાળિં આહરિત્વા ‘‘એવં વુત્તા’’તિ નિગમેત્વા પુન મગ્ગાધિગમેનેવ તેસં અધિગમં દસ્સેન્તો ‘‘એતેસૂ’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇતરેતિ છળઙ્ગસમન્નાગમએકારક્ખાસઙ્ખાયપટિસેવનાદયો.

૮૧૬. આરમ્મણસન્તાનાનુસયનેસૂતિ આરમ્મણાનુસયનં, સન્તાનાનુસયનન્તિ દ્વીસુ અનુસયનેસુ. યથા હિ મગ્ગેન અસમુચ્છિન્નો રાગો કારણલાભે ઉપ્પજ્જનારહો થામગતટ્ઠેન સન્તાને અનુસેતીતિ વુચ્ચતિ, એવં ઇટ્ઠારમ્મણેપીતિ તસ્સ આરમ્મણાનુસયનં દટ્ઠબ્બં. તં પનસ્સ અનુસયનં ઉપ્પત્તિયા પાકટં હોતીતિ દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ (વિભ. અટ્ઠ. ૮૧૬) વુત્તં. ‘‘આચિણ્ણસમાચિણ્ણા’’તિ એતેન ઇટ્ઠારમ્મણે રાગસ્સ ચિરપરિભાવનં વિભાવેતિ. યસ્મા પન એવં ચિરપરિભાવિતં પરિવેઠેત્વા વિય ઠિતં હોતિ, તસ્મા ‘‘સમન્તતો વેઠેત્વા વિય ઠિતભાવેન અનુસયિતતં દસ્સેતી’’તિ વુત્તં. તથા હિ ઉદકે નિમુગ્ગસદિસો ઉદાહટો. ‘‘સબ્બેપિ તેભૂમકા ધમ્મા કામનીયટ્ઠેન કામા’’તિઆદિપાળિવસેન ભવરાગસ્સાપિ વત્થુકામતા વેદિતબ્બા. રાગવસેનાતિ આરમ્મણરજ્જનવસેન.

૮૧૮. ઇન્દ્રિયવિસેસો વિનેય્યાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં.

૮૧૯. પહાતબ્બેન ઉપદ્દુતનિરોધનત્થં પહાયકં પરિયેસતીતિ પઠમં પહાતબ્બં, પચ્છા પહાયકન્તિ અયં પહાતબ્બપજહનક્કમો પહાનક્કમપદેન વુત્તો. યસ્સાતિ પહાતબ્બસ્સ. તન્તિ પહાતબ્બં. પઠમં વુચ્ચતીતિ પહાનવિચારણાનં પઠમં વુચ્ચતિ. તતો પચ્છા અપ્પહાતબ્બં યથા તં દસ્સનત્તિકાદીસુ.

૮૨૬. તન્તિ ભવઙ્ગં. તસ્સાતિ લોકુત્તરસ્સ. પાદકન્તિ અન્તિમભવિકસ્સ ભવઙ્ગં સન્ધાયાહ.

છટ્ઠબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તમબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૨૮. સમાપન્નોમ્હીતિ મઞ્ઞતીતિ અત્થો.

સમાધિ વા તસ્સ આરમ્મણભૂતં કમ્મટ્ઠાનં વા ચિત્તમઞ્જૂસાતિ યોજના. ઠપેતુન્તિ યથાપરિચ્છિન્નં કાલં સમાપત્તિચિત્તં પવત્તેતું.

તેહીતિ સઞ્ઞામનસિકારેહિ. તંસભાવતાતિ કામાદિદુતિયજ્ઝાનાદિઅનુપક્ખન્દનસભાવતા. પગુણવોદાનં પગુણભાવસિદ્ધા ઝાનસ્સ પટિપક્ખતો વિસુદ્ધિ.

સત્તમબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દસમબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૩૧. પઞ્ઞાવ વિમુત્તીતિ રાગાદીહિ વિમુત્તિભૂતા પઞ્ઞાવ વિમુત્તીતિ યોજના. કમ્મન્તરસ્સ વિપાકન્તરમેવાતિ અત્થો વિપાકન્તરજાનનસ્સેવ દુતિયબલકિચ્ચત્તા, કમ્મન્તરજાનનસ્સ ચ તતિયબલકિચ્ચત્તા. બલસદિસતન્તિ એકચ્ચબલસદિસતં. કસ્મા પનેત્થ બલઞાણકિચ્ચે વુચ્ચમાને ઝાનાદિઅબલઞાણં ઉદાહટન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યદિપી’’તિઆદિ. તદન્તોગધન્તિ તસ્મિં ઝાનાદિપચ્ચવેક્ખણાસભાવે સત્તમબલઞાણે અન્તોગધં. એવન્તિ ઝાનાદિઞાણં વિય. અપ્પેતું, વિકુબ્બિતુઞ્ચાતિ અત્તના વુત્તાકારં સન્ધાયાહ. સમુદયપ્પહાનાદિએકચ્ચઞાણકિચ્ચમ્પિ અકરોન્તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં કથમપ્પનાદિકં ઝાનાદિકિચ્ચં કરેય્ય, બલઞાણેહિ પન જાનિતબ્બં, તતો ઉત્તરિઞ્ચ જાનન્તમ્પિ યસ્મા એકચ્ચબલકિચ્ચં ન કરોતિ, તસ્મા અઞ્ઞાનેવ બલઞાણાનિ, અઞ્ઞં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘એતેસં પન કિચ્ચં ન સબ્બં કરોતી’’તિઆદિ (વિભ. અટ્ઠ. ૮૩૧) અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તત્થ યથા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અબલકિચ્ચં એકચ્ચં ન કરોતિ, એવં બલકિચ્ચમ્પીતિ ઉદાહરણદસ્સનવસેન ‘‘તઞ્હિ ઝાનં હુત્વા અપ્પેતુ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘અથ વા…પે… દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

દસમબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઞાણવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.