૨. આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨. ઉપ્પજ્જનક્ખણેયેવાતિ એતેન વત્તમાનક્ખણેકદેસેન સબ્બં વત્તમાનક્ખણં ગય્હતીતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ ઉપ્પજ્જનક્ખણેયેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં રૂપાદીનિ આરમ્મણપચ્ચયો, અથ ખો સબ્બસ્મિં વત્તમાનક્ખણેતિ. તેન આલમ્બિયમાનાનમ્પિ રૂપાદીનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવત્તમાનતાય પુરે પચ્છા ચ વિજ્જમાનાનં આરમ્મણપચ્ચયત્તાભાવં દસ્સેતિ, કો પન વાદો અનાલમ્બિયમાનાનં. ન એકતો હોન્તીતિ નીલાદીનિ સબ્બરૂપાનિ સહ ન હોન્તિ, તથા સદ્દાદયોપીતિ અત્થો. ‘‘યં ય’’ન્તિ હિ વચનં રૂપાદીનિ ભિન્દતીતિ. તત્થ પુરિમેનત્થેન ‘‘ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વચનેન આરમ્મણપચ્ચયભાવલક્ખણદીપનત્થં ‘‘યં યં ધમ્મ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ, પચ્છિમેન ‘‘યં ય’’ન્તિ વચનેન રૂપાદિભેદદીપનત્થન્તિ. ‘‘યં યં વા પનારબ્ભા’’તિ એતસ્સ વણ્ણનાયં દસ્સિતસબ્બારમ્મણાદિવસેન વા ઇધાપિ અત્થો ગહેતબ્બોતિ.

એવં વુત્તન્તિ યથા નદીપબ્બતાનં સન્દનં ઠાનઞ્ચ પવત્તં અવિરતં અવિચ્છિન્નન્તિ સન્દન્તિ તિટ્ઠન્તીતિ વત્તમાનવચનં વુત્તં, એવં ‘‘યે યે ધમ્મા’’તિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં સબ્બસઙ્ગહસમુદાયવસેન ગહિતત્તા તેસં ઉપ્પજ્જનં પવત્તનં અવિરતન્તિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ વત્તમાનવચનં વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ઇમે પન ન હેતાદિપચ્ચયા સબ્બેપિ અતીતાનાગતાનં હોન્તિ. ન હિ અતીતો ચ અનાગતો ચ અત્થિ, યસ્સેતે પચ્ચયા સિયું. એવઞ્ચ કત્વા અતીતત્તિકે અતીતાનાગતાનં ન કોચિ પચ્ચયો વુત્તો, તસ્મા ઇધાપિ ‘‘ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વચનેન યેસં રૂપાદયો આરમ્મણધમ્મા આરમ્મણપચ્ચયા હોન્તિ, તે પચ્ચુપ્પન્નાવ દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા. તેસુ હિ દસ્સિતેસુ અતીતાનાગતેસુ તંતંપચ્ચયા અહેસું ભવિસ્સન્તિ ચાતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ, ન પન તંતંપચ્ચયવન્તતા. પચ્ચયવન્તો હિ પચ્ચુપ્પન્નાયેવાતિ.

એત્થ ચ ‘‘યં યં ધમ્મં આરબ્ભા’’તિ એકવચનનિદ્દેસં કત્વા પુન ‘‘તે તે ધમ્મા’’તિ બહુવચનનિદ્દેસો ‘‘યં ય’’ન્તિ વુત્તસ્સ આરમ્મણધમ્મસ્સ અનેકભાવોપિ અત્થીતિ દસ્સનત્થો. ચત્તારો હિ ખન્ધા સહેવ આરમ્મણપચ્ચયા હોન્તિ, તે સબ્બેપિ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ તેસુ એકેકં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાનં ન ન હોતિ, તસ્મા વેદનાદીસુ ફસ્સાદીસુ ચ એકેકસ્સપિ આરમ્મણપચ્ચયભાવદસ્સનત્થં ‘‘યં ય’’ન્તિ વુત્તં, સબ્બેસં એકચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાનં આરમ્મણપચ્ચયભાવદસ્સનત્થં ‘‘તે તે’’તિ. તત્થ યો ચ રૂપાદિકો એકેકોવ યંયં-સદ્દેન વુત્તો, યે ચ અનેકે ફસ્સાદયો એકેકવસેન યંયં-સદ્દેન વુત્તા, તે સબ્બે ગહેત્વા ‘‘તે તે’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા યસ્મિં કાલે આરબ્ભ ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મિં કાલે નીલાદીસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ચ એકેકમેવ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જન્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘યં ય’’ન્તિ વુત્તં, તે પન આલમ્બિયમાના રૂપારમ્મણધમ્મા ચ અનેકે, તથા સદ્દાદિઆરમ્મણધમ્મા ચાતિ દસ્સનત્થં ‘‘તે તે’’તિ.

નિબ્બાનારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ અપરિયાપન્નતો કુસલવિપાકસ્સ કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતીતિ ઇદં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન ખન્ધપટિબદ્ધાનુસ્સરણકાલે નિબ્બાનમ્પિ રૂપાવચરકુસલકિરિયાનં આરમ્મણં હોતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તં. એવં સતિ યથા ‘‘અપ્પમાણા ખન્ધા પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૨.૫૮) વુત્તં, એવં ‘‘નિબ્બાન’’ન્તિ ચ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ તં વુત્તં. ન હિ નિબ્બાનં પુબ્બે નિવુટ્ઠં અસઙ્ખતત્તા, ન ચ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન પુબ્બે નિવુટ્ઠેસુ અપ્પમાણક્ખન્ધેસુ ઞાતેસુ નિબ્બાનજાનને ન તેન પયોજનં અત્થિ. યથા હિ ચેતોપરિયઞાણં ચિત્તં વિભાવેન્તમેવ ચિત્તારમ્મણજાનનસ્સ કામાવચરસ્સ પચ્ચયો હોતિ, એવમિદમ્પિ અપ્પમાણક્ખન્ધે વિભાવેન્તમેવ તદારમ્મણજાનનસ્સ કામાવચરસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ. દિટ્ઠનિબ્બાનોયેવ ચ પુબ્બે નિવુટ્ઠે અપ્પમાણક્ખન્ધે અનુસ્સરતિ, તેન યથાદિટ્ઠમેવ નિબ્બાનં તેસં ખન્ધાનં આરમ્મણન્તિ દટ્ઠબ્બં, ન પન પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન તદારમ્મણવિભાવનં કાતબ્બં. વિભૂતમેવ હિ તં તસ્સાતિ. એવં અનાગતંસઞાણેપિ યથારહં યોજેતબ્બં, તસ્મા નિબ્બાનં ન કસ્સચિ રૂપાવચરસ્સ આરમ્મણન્તિ ‘‘ચતુન્નં રાસીન’’ન્તિ વત્તું યુત્તં.

આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.