૭. પઞ્હાવારવિભઙ્ગવણ્ણના

૪૦૧-૪૦૩. યેહિ પચ્ચયેહિ કુસલો કુસલસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તે પચ્ચયે પટિપાટિયા દસ્સેતુન્તિ યથાક્કમેન આગતાગતપટિપાટિયા દસ્સેતુન્તિ અત્થો. કુસલો કુસલસ્સાતિ નિદસ્સનમત્તમેતં, તેન કુસલો કુસલાદીનં, અકુસલો અકુસલાદીનં, અબ્યાકતો અબ્યાકતાદીનં, કુસલાબ્યાકતા કુસલાદીનન્તિઆદિકો સબ્બો પભેદો નિદસ્સિતો હોતીતિ યથાનિદસ્સિતે સબ્બે ગહેત્વા આહ ‘‘તે પચ્ચયે પટિપાટિયા દસ્સેતુ’’ન્તિ.

૪૦૪. દત્વાતિ એત્થ દા-સદ્દો સોધનત્થોપિ હોતીતિ મન્ત્વા આહ ‘‘વિસુદ્ધં કત્વા’’તિ. તેસઞ્હિ તં ચિત્તન્તિ તેસન્તિ વત્તબ્બતારહં સકદાગામિમગ્ગાદિપુરેચારિકં તં ગોત્રભુચિત્તન્તિ અધિપ્પાયો. વિપસ્સનાકુસલં પન કામાવચરમેવાતિ પચ્ચયુપ્પન્નં ભૂમિતો વવત્થપેતિ. તેનેવાતિ ધમ્મવસેનેવ દસ્સનતો, દેસનન્તરત્તાતિ અધિપ્પાયો.

૪૦૫. અસ્સાદનં સરાગસ્સ સોમનસ્સસ્સ સસોમનસ્સસ્સ રાગસ્સ ચ કિચ્ચન્તિ આહ ‘‘અનુભવતિ ચેવ રજ્જતિ ચા’’તિ. અભિનન્દનં પીતિકિચ્ચસહિતાય તણ્હાય કિચ્ચન્તિ આહ ‘‘સપ્પીતિકતણ્હાવસેના’’તિ. દિટ્ઠાભિનન્દના દિટ્ઠિયેવ. એત્થ પન પચ્છિમત્થમેવ ગહેત્વા ‘‘અભિનન્દન્તસ્સ અત્તા અત્તનિયન્તિઆદિવસેન…પે… દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. અભિનન્દના પન દિટ્ઠાભિનન્દનાયેવાતિ ન સક્કા વત્તું ‘‘ભાવનાય પહાતબ્બો ધમ્મો ભાવનાય પહાતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણ…પે… ભાવનાય પહાતબ્બં રાગં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતી’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૭૨) વચનતો, તસ્મા પુરિમોપિ અત્થો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. દ્વીસુ પન સોમનસ્સસહગતચિત્તેસુ યથાવુત્તેન સોમનસ્સેન રાગેન ચ અસ્સાદેન્તસ્સ તેસુયેવ સપ્પીતિકતણ્હાય ચતૂસુપિ દિટ્ઠાભિનન્દનાય અભિનન્દન્તસ્સ ચ દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતીતિપિ સક્કા યોજેતું. જાતિવસેનાતિ સુચિણ્ણસામઞ્ઞવસેનાતિ અત્થો.

૪૦૬. તદારમ્મણતાતિ તદારમ્મણભાવેન. વિભત્તિલોપો હેત્થ કતોતિ. ભાવવન્તતો વા અઞ્ઞો ભાવો નત્થીતિ ભાવેનેવ વિપાકં વિસેસેતિ, વિપાકો તદારમ્મણભાવભૂતોતિ અત્થો. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવિપાકાનં વિય ન કામાવચરવિપાકાનં નિયોગતો વવત્થિતં ઇદઞ્ચ કમ્મં આરમ્મણન્તિ તં લબ્ભમાનમ્પિ ન વુત્તં. તદારમ્મણેન પન કુસલારમ્મણભાવેન સમાનલક્ખણતાય કમ્મારમ્મણા પટિસન્ધિઆદયોપિ દસ્સિતાયેવાતિ દટ્ઠબ્બા. પટિલોમતો વા એકન્તરિકવસેન વાતિ વદન્તેન અનુલોમતો સમાપજ્જને યેભુય્યેન આસન્નસમાપત્તિયા આરમ્મણભાવો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બો. યથા પન પટિલોમતો એકન્તરિકવસેન ચ સમાપજ્જન્તસ્સ અનાસન્નાપિ સમાપત્તિ આરમ્મણં હોતિ, એવં અનુલોમતો સમાપજ્જન્તસ્સપિ ભવેય્યાતિ. ‘‘ચેતોપરિયઞાણસ્સાતિઆદીનિ પરતો આવજ્જનાય યોજેતબ્બાની’’તિ વત્વા ‘‘યા એતેસં આવજ્જના, તસ્સા’’તિ અત્થો વુત્તો, એવં સતિ ‘‘ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સા’’તિપિ વત્તબ્બં સિયા. યસ્મા પન કુસલા ખન્ધા અબ્યાકતસ્સ ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ આરમ્મણં ન હોન્તીતિ તં ન વુત્તં, ચેતોપરિયઞાણાદીનઞ્ચ હોન્તીતિ તાનિ વુત્તાનિ, તસ્મા કિરિયાનં ચેતોપરિયઞાણાદીનં યાય કાયચિ આવજ્જનાય ચ કુસલારમ્મણાય કુસલા ખન્ધા આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

૪૦૭-૪૦૯. વિપ્પટિસારાદિવસેન વાતિ આદિ-સદ્દેન આદીનવદસ્સનેન સભાવતો ચ અનિટ્ઠતામત્તં સઙ્ગણ્હાતિ, અક્ખન્તિભેદા વા.

૪૧૦. રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સાતિઆદિના વિઞ્ઞાણકાયેહિ નિયતારમ્મણેહિ અબ્યાકતસ્સ અબ્યાકતાનં આરમ્મણપચ્ચયભાવં નિદસ્સેતિ. સબ્બસ્સ હિ વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા એકસ્મિં સન્તાને ધમ્માનં એકદેસેન નિદસ્સનં કરોતીતિ.

૪૧૩-૪૧૬. ચતુભૂમકં કુસલં આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયભાવેન દસ્સિતં, પચ્ચયુપ્પન્નં પન કામાવચરમેવ.

૪૧૭. અપુબ્બતો ચિત્તસન્તાનતો વુટ્ઠાનં ભવઙ્ગમેવ, તં પન મૂલાગન્તુકભવઙ્ગસઙ્ખાતં તદારમ્મણં પકતિભવઙ્ગઞ્ચ. અનુલોમં સેક્ખાય ફલસમાપત્તિયાતિ એત્થ કાયચિ સેક્ખફલસમાપત્તિયા અવજ્જેતબ્બત્તા વત્તબ્બં નત્થીતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલં ફલસમાપત્તિયાતિ ઇમં નિબ્બિસેસનં ફલસમાપત્તિં ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘ફલસમાપત્તિયાતિ અનાગામિફલસમાપત્તિયા’’તિ. કામાવચરકિરિયા દુવિધસ્સપિ વુટ્ઠાનસ્સાતિ એત્થ કિરિયાનન્તરં તદારમ્મણવુટ્ઠાને યં વત્તબ્બં, તં ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે વુત્તમેવ.

તા ઉભોપિ…પે… દ્વાદસન્નન્તિ ઇદં સોમનસ્સસહગતમનોવિઞ્ઞાણધાતુવસેન વુત્તં, ઉપેક્ખાસહગતા પન યથાવુત્તાનં દસન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં વોટ્ઠબ્બનકિરિયસ્સ મનોધાતુકિરિયસ્સ ચાતિ દ્વાદસન્નં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

૪૨૩. દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયાયત્તા સબ્બસમ્પત્તિયો પટિવિજ્ઝિત્વાતિ સમ્બન્ધો. ન પનેતં એકન્તેન ગહેતબ્બન્તિ ‘‘બલવચેતનાવ લબ્ભતિ, ન દુબ્બલા’’તિ એતં એકન્તં ન ગહેતબ્બં, દળ્હં વા ન ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. કિં કારણન્તિ? બલવતો દુબ્બલસ્સ વા કતોકાસસ્સ અન્તરાયં પટિબાહિત્વા વિપચ્ચનતો ‘‘યંકઞ્ચિ યદિ વિપાકં જનેતિ, ઉપનિસ્સયો ન હોતી’’તિ નવત્તબ્બત્તા ચાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કતોકાસઞ્હી’’તિઆદિમાહ. વિપાકત્તિકે પન પઞ્હાવારપચ્ચનીયે ‘‘વિપાકધમ્મધમ્મો વિપાકસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો, કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૩.૯૩) કમ્મપચ્ચયસ્સ વિસું ઉદ્ધટત્તા, વેદનાત્તિકે ચ પઞ્હાવારપચ્ચનીયે ‘‘નહેતુપચ્ચયા નઆરમ્મણપચ્ચયા નઉપનિસ્સયે અટ્ઠા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૨.૮૭) વુત્તત્તા ‘‘વિપાકજનકમ્પિ કિઞ્ચિ કમ્મં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો ન હોતી’’તિ સક્કા વત્તુન્તિ.

તસ્મિં વા વિરુદ્ધોતિ તંનિમિત્તં વિરુદ્ધો, વિરુદ્ધન્તિ વા પાઠો. ઓમાનન્તિ પરસ્સ પવત્તઓમાનં. રાગો રઞ્જનવસેન પવત્તા કામરાગતણ્હા, ‘‘ઇતિ મે ચક્ખું સિયા અનાગતમદ્ધાનં, ઇતિ રૂપા’’તિ અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તપણિદહનતણ્હા પત્થનાતિ અયમેતેસં વિસેસો.

તેસુ અઞ્ઞમ્પીતિ તેસુ યંકિઞ્ચિ પુબ્બે હનિતતો અઞ્ઞમ્પિ પાણં હનતીતિ અત્થો.

પુનપ્પુનં આણાપનવસેન વાતિ માતુઘાતકમ્મેન સદિસતાય પુબ્બે પવત્તાયપિ આણત્તચેતનાય માતુઘાતકમ્મનામં આરોપેત્વા વદન્તિ. એસ નયો દ્વીહિ પહારેહીતિ એત્થાપિ.

યથેવ હિ…પે… ઉપ્પાદેતિ નામાતિ રાગં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતીતિ રાગં ઉપનિસ્સાય દાનવસેન સદ્ધં ઉપ્પાદેતીતિ અયમત્થો વુત્તો હોતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વદતિ. યથા રાગં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતીતિએવમાદિ હોતિ, એવં રાગાદયો સદ્ધાદીનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ ઇદમ્પિ હોતીતિ દસ્સેતિ. કાયિકં સુખન્તિઆદીનં એકતો દસ્સનેન વિસુંયેવ ન એતેસં પચ્ચયભાવો, અથ ખો એકતોપીતિ દસ્સિતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

૪૨૫. ઉપત્થમ્ભકત્તેન પચ્ચયત્તાયેવાતિ એતેન ઇદં દસ્સેતિ – ન પુરિમવારેસુ વિય ઇમસ્મિં પચ્ચયેન ઉપ્પત્તિ વુચ્ચતિ, અથ ખો તસ્સ તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ તેસં તેસં ધમ્માનં તંતંપચ્ચયભાવો, ન ચ પચ્છાજાતક્ખન્ધા ઉપત્થમ્ભકત્તેન પચ્ચયા ન હોન્તિ, તેનેસ પચ્છાજાતપચ્ચયો ઇધ અનુલોમતો આગતોતિ.

૪૨૭. ચેતના વત્થુસ્સપિ પચ્ચયોતિ અત્તનો પતિટ્ઠાભૂતસ્સપિ કમ્મપચ્ચયોતિ અધિપ્પાયો.

કસ્મા પનેત્થ પચ્ચયવારે વિય નિસ્સયઅત્થિઅવિગતેસુ દુમૂલકદુકાવસાના પઞ્હા ન ઉદ્ધટાતિ? અલબ્ભમાનત્તા. તત્થ હિ પચ્ચયુપ્પન્નપ્પધાનત્તા દેસનાય કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા એકતો ઉપ્પજ્જમાના કુસલાબ્યાકતપચ્ચયા લબ્ભન્તીતિ ‘‘કુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પચ્ચયા કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૪૬) વુત્તં. યતો તતો વા ઉભયપચ્ચયતો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉપ્પત્તિમત્તંયેવ હિ તત્થ અધિપ્પેતં, ન ઉભયસ્સ ઉભિન્નં પચ્ચયભાવોતિ. ઇધ પન પચ્ચયપ્પધાનત્તા દેસનાય કુસલાબ્યાકતા કુસલાબ્યાકતાનં ઉભિન્નં નિસ્સયાદિભૂતા ન લબ્ભન્તીતિ ‘‘કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ ધમ્મસ્સ નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ ન વુત્તં.

પઞ્હાવારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના

૪૩૯. ‘‘એત્થ પન પુરેજાતમ્પિ લબ્ભતી’’તિ વુત્તં, યદિ એવં કસ્મા ‘‘તથા’’તિ વુત્તન્તિ? ‘‘તીણી’’તિ ગણનમત્તસામઞ્ઞતો.

૪૪૦. ‘‘અધિપતિપચ્ચયે ઠપેત્વા વીમંસં સેસાધિપતિનો વિસભાગા’’તિ પુરિમપાઠો નિદસ્સનવસેન દટ્ઠબ્બો. યસ્મા પન હેતુપચ્ચયસ્સ વિસભાગેન એકેન આરમ્મણેન નિદસ્સનં અકત્વા અનન્તરાદીનિ વદન્તો સબ્બે વિસભાગે દસ્સેતિ, તસ્મા ઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયા ચ વિસભાગા દસ્સેતબ્બાતિ ‘‘અધિપતિન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયેસુ ઠપેત્વા પઞ્ઞં સેસા ધમ્મા વિસભાગા’’તિ પઠન્તિ. તથા ભાવાભાવતો હેતુપચ્ચયભાવે સહજાતાદિપચ્ચયભાવતો. નનુ યથા અમોહવજ્જાનં હેતૂનં હેતુપચ્ચયભાવે અધિપતિન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયભાવો નત્થીતિ પઞ્ઞાવજ્જાનં અધિપતિપચ્ચયાદીનં વિસભાગતા, એવં કુસલાદિહેતૂનં હેતુપચ્ચયભાવે વિપાકપચ્ચયભાવાભાવતો હેતુવજ્જાનં વિપાકાનં વિસભાગતાય ભવિતબ્બન્તિ? ન ભવિતબ્બં, ઉભયપચ્ચયસહિતે ચિત્તચેતસિકરાસિમ્હિ હેતુપચ્ચયભાવે વિપાકપચ્ચયત્તાભાવાભાવતો. યથા હિ હેતુસહજાતપચ્ચયસહિતરાસિમ્હિ સતિપિ હેતુવજ્જસબ્ભાવે હેતૂનં હેતુપચ્ચયભાવે સહજાતપચ્ચયત્તાભાવો નત્થીતિ ન હેતુવજ્જાનં સહજાતાનં હેતુસ્સ વિસભાગતા વુત્તા, એવમિધાપીતિ. એસ નયો વિપ્પયુત્તપચ્ચયેપિ. અપિચ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સેવ પચ્ચયા વુચ્ચન્તીતિ પચ્ચયુપ્પન્નક્ખણે તથા ભાવાભાવવસેન સભાગતાય વુચ્ચમાનાય નાનાક્ખણવસેન વિસભાગતા તસ્સેવ ન વત્તબ્બાતિ.

કુસલા વીમંસાતિ ઇદં ‘‘કુસલા વીમંસાધિપતી’’તિ એવં વત્તબ્બં. ન હિ અનધિપતિભૂતા વીમંસા અધિપતિપચ્ચયો હોતીતિ.

૪૪૧-૪૪૩. ‘‘સચે પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયો પવિસતિ, ઇતરાનિ દ્વે લભતી’’તિ પુરિમપાઠો, ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચા’’તિ ઇદં પન ન લબ્ભતીતિ ‘‘કુસલો અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ દ્વે લભતી’’તિ પઠન્તિ. ઊનતરગણનેસૂતિ યેસુ પવિટ્ઠેસુ ઊનતરા ગણના હોતિ, તેસૂતિ અત્થો. તીણિ દ્વે એકન્તિ એવં ઊનતરગણનેસુ વા અઞ્ઞમઞ્ઞાદીસુ પવિસન્તેસુ તેસં વસેન તિકતો ઊનં યથાલદ્ધઞ્ચ એકન્તિ ગણનં લભતીતિ અત્થો.

અવિપાકાનીતિ અનામટ્ઠવિપાકાનીતિ અત્થો, ન વિપાકહેતુરહિતાનીતિ.

તત્થ સબ્બેપિ સહજાતવિપાકા ચેવાતિ તત્થ યે સહજાતા પચ્ચયુપ્પન્ના વુત્તા, તે સબ્બેપિ વિપાકા ચેવ વિપાકસહજાતરૂપા ચાતિ અત્થો. તંસમુટ્ઠાનરૂપા ચાતિ એત્થ પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપમ્પિ તંસમુટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ સઙ્ગણ્હાતીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘તંસમુટ્ઠાનરૂપકટત્તારૂપા ચ લબ્ભન્તી’’તિપિ પઠન્તિ. ચતુત્થે વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘કટત્તારૂપઞ્ચા’’તિપિ પન પઠન્તિ.

એવમ્પીતિ ‘‘એતેસુ પન ઘટનેસુ સબ્બપઠમાની’’તિઆદિના વુત્તનયેનપિ. ઘટનેસુ પન યો યો પચ્ચયો મૂલભાવેન ઠિતો, તંપચ્ચયધમ્માનં નિરવસેસઊનઊનતરઊનતમલાભક્કમેન ઘટના વુચ્ચતિ, નિરવસેસલાભે ચ પચ્ચયુપ્પન્નાનં નિરવસેસલાભક્કમેન. તથા ઊનલાભાદીસૂતિ અયં કમો વેદિતબ્બો.

હેતુમૂલકં નિટ્ઠિતં.

૪૪૫. વત્થુવસેન સનિસ્સયં વક્ખતીતિ ન ઇદં લબ્ભમાનસ્સપિ વત્થુસ્સ વસેન ઘટનન્તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘આરમ્મણવસેનેવ વા’’તિ.

૪૪૬. સહજાતેન પન સદ્ધિં આરમ્મણાધિપતિ, આરમ્મણાધિપતિના ચ સદ્ધિં સહજાતં ન લબ્ભતીતિ ઇદં યથા સહજાતપુરેજાતા એકો નિસ્સયપચ્ચયો અત્થિપચ્ચયો ચ હોન્તિ, એવં સહજાતારમ્મણાધિપતીનં એકસ્સ અધિપતિપચ્ચયભાવસ્સ અભાવતો વુત્તં. નિસ્સયભાવો હિ અત્થિઅવિગતભાવો ચ સહજાતપુરેજાતનિસ્સયાદીનં સમાનો, ન પનેવં સહજાતારમ્મણાધિપતિભાવો સમાનો. સહજાતો હિ આરમ્મણભાવં અનુપગન્ત્વા અત્તના સહ પવત્તનવસેન અધિપતિ હોતિ, ઇતરો આરમ્મણં હુત્વા અત્તનિ નિન્નતાકરણેન. સહજાતો ચ વિજ્જમાનભાવેનેવ ઉપકારકો, ઇતરો અતીતાનાગતોપિ આરમ્મણભાવેનેવ, તસ્મા સહજાતારમ્મણપચ્ચયા વિય ભિન્નસભાવા સહજાતારમ્મણાધિપતિનોતિ ન તે એકતો એવ અધિપતિપચ્ચયભાવં ભજન્તિ, તેનેવ પઞ્હાવારવિભઙ્ગે ચ ‘‘કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ ન વુત્તન્તિ.

૪૪૭-૪૫૨. સાહારકઘટનાનં પુરતો વીરિયચિત્તવીમંસાનં સાધારણવસેન અનાહારકામગ્ગકાનિ સઇન્દ્રિયઘટનાનિ વત્તબ્બાનિ સિયું ‘‘અધિપતિસહજાતનિસ્સયઇન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતન્તિ સત્ત. અધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઇન્દ્રિયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતન્તિ તીણિ. અધિપતિસહજાતનિસ્સયઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતન્તિ તીણિ. અધિપતિસહજાતનિસ્સયવિપાકઇન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતન્તિ એકં. અધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકઇન્દ્રિયસમ્પયુત્તઅવિગતન્તિ એકં. અધિપતિસહજાતનિસ્સયવિપાકઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતન્તિ એક’’ન્તિ. કસ્મા તાનિ ન વુત્તાનીતિ? ઇન્દ્રિયભૂતસ્સ અધિપતિસ્સ આહારમગ્ગેહિ અઞ્ઞસ્સ અભાવા. ચિત્તાધિપતિ હિ આહારો, વીરિયવીમંસા ચ મગ્ગો હોતિ, ન ચ અઞ્ઞો ઇન્દ્રિયભૂતો અધિપતિ અત્થિ, યસ્સ વસેન અનાહારકામગ્ગકાનિ સઇન્દ્રિયઘટનાનિ વત્તબ્બાનિ સિયું, તસ્મા તાનિ અવત્વા ચિત્તાધિપતિઆદીનં એકન્તેન આહારમગ્ગભાવદસ્સનત્થં સાહારકસમગ્ગકાનેવ વુત્તાનિ. તેસુ ચ સમગ્ગકેસુ દ્વે પચ્ચયધમ્મા લબ્ભન્તિ, સાહારકેસુ એકોયેવાતિ સમગ્ગકાનિ પુબ્બે વત્તબ્બાનિ સિયું. સઇન્દ્રિયકાનિ પન યેહિ આહારમગ્ગેહિ ભિન્દિતબ્બાનિ, તેસં કમવસેન પચ્છા વુત્તાનિ. અટ્ઠકથાયં પન સદિસત્તાતિ સમગ્ગકત્તેન સમાનત્તા, અનન્તરરૂપત્તાતિ વા અત્થો.

૪૫૭-૪૬૦. કુસલાબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ ચત્તારીતિ અબ્યાકતસહિતસ્સ કુસલસ્સ પચ્ચયભાવદસ્સનવસેન કુસલમૂલકેસ્વેવ દુમૂલકમ્પિ આહરિત્વા વુત્તં. અબ્યાકતે વત્થુરૂપમ્પીતિ ઇદં ‘‘કટત્તારૂપમ્પી’’તિ એવં વત્તબ્બં. ‘‘દુતિયઘટને અબ્યાકતવિસ્સજ્જને રૂપેસુ વત્થુમેવ લબ્ભતી’’તિ પુરિમપાઠો, ભૂતરૂપમ્પિ પન લબ્ભતીતિ ‘‘વત્થુઞ્ચ ભૂતરૂપઞ્ચ લબ્ભતી’’તિ પઠન્તિ. ‘‘ચતુત્થે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવા’’તિ વુત્તં, ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં પટિસન્ધિક્ખણે કટત્તારૂપઞ્ચા’’તિ પન વત્તબ્બં. સવિપાકેસુ પઠમે વિપાકા ચેવ વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચાતિ એત્થ ચતુત્થે વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનમેવાતિ ઇધ ચ કટત્તારૂપમ્પિ વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનગ્ગહણેન ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘કટત્તારૂપઞ્ચા’’તિપિ પન પઠન્તિ. એત્થ પન સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિ અવિગતમૂલકેસુ ઘટનેસુ હેતુકમ્મઝાનમગ્ગેહિ ઘટનાનિ ન યોજિતાનિ, યથાવુત્તેસુ અત્થિઅવિગતમૂલવજ્જેસુ આહારેન, નિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવજ્જેસુ અધિપતિઇન્દ્રિયેહિ ચ. કસ્માતિ? તેસુ હિ યોજિયમાનેસુ તંતંચિત્તુપ્પાદેકદેસભૂતા હેતુઆદયો અરૂપધમ્માવ પચ્ચયભાવેન લબ્ભન્તિ. તેન તેહિ ઘટનાનિ હેતુમૂલકાદીસુ વુત્તસદિસાનેવ રૂપમિસ્સકત્તાભાવેન સુવિઞ્ઞેય્યાનીતિ ન વુત્તાનિ. અત્થિઅવિગતેહિ પન યોજિયમાનો આહારો નિસ્સયાદીહિ અધિપતિઇન્દ્રિયાનિ ચ રૂપમિસ્સકાનિ હોન્તીતિ અધિપતાહારિન્દ્રિયમૂલકેસુ વુત્તસદિસાનિપિ ઘટનાનિ અત્થિઅવિગતમૂલકેસુ નિસ્સયાદિમૂલકેસુ ચ આહારેન અધિપતિન્દ્રિયેહિ ચ સુપાકટભાવત્થં યોજિતાનીતિ દટ્ઠબ્બાનીતિ.

૪૬૨-૪૬૪. નિસ્સયમૂલકે ‘‘છટ્ઠે તીણીતિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સા’’તિ પુરિમપાઠો, ચક્ખાદીનિ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં લબ્ભન્તીતિ ‘‘અબ્યાકતસ્સ ચક્ખાયતનાદીનિ ચા’’તિ પઠન્તિ.

૪૬૬. ઉપનિસ્સયમૂલકે પકતૂપનિસ્સયવસેન વુત્તેસુ દ્વીસુ પઠમે ‘‘લોકિયકુસલાકુસલચેતના પચ્ચયભાવતો ગહેતબ્બા’’તિ વુત્તં, લોકુત્તરાપિ પન ગહેતબ્બાવ.

૪૭૩-૪૭૭. કમ્મમૂલકે પટિસન્ધિયં વત્થુપીતિ એત્થ ન પવત્તે વિય ખન્ધાયેવ પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન ગહેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. વિપાકાવિપાકસાધારણવસેન વુત્તેસુ ચતૂસુ પઠમે ‘‘અરૂપેન સદ્ધિં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં લબ્ભતી’’તિ વુત્તં, કટત્તારૂપમ્પિ પન લબ્ભતેવ. ઇમસ્મિં પન કમ્મમૂલકે ‘‘કમ્મપચ્ચયા આરમ્મણે દ્વે’’તિ, આરમ્મણમૂલકે ચ ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા કમ્મે દ્વે’’તિ કસ્મા ન વુત્તં, નનુ કુસલાકુસલચેતના કમ્મારમ્મણાનં પટિસન્ધિયાદીનં કમ્મપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો ચ હોતિ. યથા ચ આરમ્મણભૂતં વત્થું આરમ્મણનિસ્સયપચ્ચયભાવેન વુચ્ચતિ, એવં કમ્મમ્પિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન વત્તબ્બન્તિ? ન, દ્વિન્નં પચ્ચયભાવાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિક્ખેપતો. પચ્ચુપ્પન્નઞ્હિ વત્થુ નિસ્સયભાવં અપરિચ્ચજિત્વા તેનેવાકારેન તન્નિસ્સિતેન આલમ્બિયમાનં નિસ્સયભાવેન ચ નિસ્સયપચ્ચયોતિ યુત્તં વત્તું. કમ્મં પન તસ્મિં કતે પવત્તમાનાનં કતૂપચિતભાવેન કમ્મપચ્ચયો હોતિ, નારમ્મણાકારેન, વિસયમત્તતાવસેન ચ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ, ન સન્તાનવિસેસં કત્વા ફલુપ્પાદનસઙ્ખાતેન કમ્મપચ્ચયાકારેન, તસ્મા કમ્મપચ્ચયભાવો આરમ્મણપચ્ચયભાવં પટિક્ખિપતિ, આરમ્મણપચ્ચયભાવો ચ કમ્મપચ્ચયભાવન્તિ ‘‘કમ્મપચ્ચયો હુત્વા આરમ્મણપચ્ચયો હોતી’’તિ, ‘‘આરમ્મણપચ્ચયો હુત્વા કમ્મપચ્ચયો હોતી’’તિ ચ ન સક્કા વત્તુન્તિ ન વુત્તં. એસ ચ સભાવો વત્તમાનાનઞ્ચ આરમ્મણપુરેજાતાનં વત્થુચક્ખાદીનં, યં આરમ્મણપચ્ચયભાવેન સહ નિસ્સયાદિપચ્ચયા હોન્તીતિ વત્તબ્બતા, અતીતસ્સ ચ કમ્મસ્સ અયં સભાવો, યં આરમ્મણપચ્ચયભાવેન સહ કમ્મપચ્ચયો હોતીતિ નવત્તબ્બતા. યથા સહજાતપુરેજાતનિસ્સયાનં સહ નિસ્સયપચ્ચયભાવેન વત્તબ્બતા સભાવો, સહજાતારમ્મણાધિપતીનઞ્ચ સહ અધિપતિપચ્ચયભાવેન નવત્તબ્બતા, એવમિધાપીતિ.

૪૭૮-૪૮૩. નિરાધિપતિવિઞ્ઞાણાહારવસેનાતિ અનામટ્ઠાધિપતિભાવસ્સ વિઞ્ઞાણાહારસ્સ વસેનાતિ અધિપ્પાયો. વત્થુ પરિહાયતીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ લભન્તસ્સ વત્થુસ્સ વસેન સબ્બસ્સ કટત્તારૂપસ્સ પરિહાનં દસ્સેતિ.

૪૮૪-૪૯૫. ‘‘તતિયે અરૂપિન્દ્રિયાનિ રૂપાન’’ન્તિ વુત્તં, ચક્ખાદીનિ ચ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં લબ્ભન્તિ. તતો વીરિયવસેન મગ્ગસમ્પયુત્તાનિ છાતિ એત્થ યદિપિ વીમંસા લબ્ભતિ, વીરિયસ્સ પન વસેન તંસમાનગતિકા વીમંસાપિ ગહિતાતિ ‘‘વીરિયવસેના’’તિ વુત્તં.

૫૧૧-૫૧૪. વિપ્પયુત્તમૂલકે ‘‘દસમે કુસલાદયો ચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ વુત્તં, પટિસન્ધિયં પન ‘‘ખન્ધા કટત્તારૂપાનં વત્થુ ચ ખન્ધાન’’ન્તિ ઇદમ્પિ લબ્ભતિ. ‘‘એકાદસમે પટિસન્ધિયં વત્થુ ખન્ધાન’’ન્તિ વુત્તં, તં વિપાકપચ્ચયસ્સ અગ્ગહિતત્તા યસ્સ વત્થુસ્સ વસેન ઘટનં કતં, તસ્સ દસ્સનવસેન વુત્તં. ‘‘ખન્ધા ચ વત્થુસ્સા’’તિ ઇદમ્પિ પન લબ્ભતેવ. ‘‘દ્વાદસમે પટિસન્ધિયં ખન્ધા કટત્તારૂપાન’’ન્તિ પુબ્બપાઠો, ચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ પન ન વજ્જેતબ્બાનીતિ ‘‘દ્વાદસમે ખન્ધા પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનઞ્ચા’’તિ પઠન્તિ.

૫૧૫-૫૧૮. અત્થિપચ્ચયમૂલકે પઠમઘટને ‘‘અરૂપવત્થારમ્મણમહાભૂતઇન્દ્રિયાહારાનં વસેન સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતપચ્ચયા લબ્ભન્તી’’તિ વુત્તં, ‘‘આહારિન્દ્રિયપચ્ચયા ચા’’તિપિ પન વત્તબ્બં. ન હિ ઇન્દ્રિયાહારાનં વસેન સહજાતાદયો લબ્ભન્તીતિ. ‘‘દુતિયે પચ્છાજાતકબળીકારાહારા ન લબ્ભન્તી’’તિ વુત્તં, સબ્બાનિપિ પન અલબ્ભમાનાનિ દસ્સેતું ‘‘પચ્છાજાતકબળીકારાહારરૂપજીવિતિન્દ્રિયરૂપાદિઆરમ્મણાનિ ચ ન લબ્ભન્તી’’તિ પઠન્તિ, છટ્ઠં સબ્બેસં ઇન્દ્રિયાનં વસેન વુત્તં. સત્તમે તતો રૂપજીવિતિન્દ્રિયમત્તં પરિહાયતીતિ એવમેતેસં વિસેસો વત્તબ્બો. તતો એકાદસમેતિ એત્થ તતોતિ નવમતોતિ અત્થો. તેરસમે વત્થારમ્મણાતિ એત્થ વત્થુગ્ગહણેન ચક્ખાદિવત્થૂનિપિ ગહિતાનિ, તથા ચુદ્દસમે વત્થુમેવાતિ એત્થાપિ. ‘‘સત્તરસમે પન તદેવ આરમ્મણાધિપતિભાવેન, અટ્ઠારસમેપિ તદેવ આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેના’’તિ પુરિમપાઠો, ‘‘આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેના’’તિ અયં પન સત્તરસમતો વિસેસો ન હોતિ, વત્થારમ્મણાનં પન સત્તરસમે અટ્ઠારસમે ચ વત્થુસ્સેવ પચ્ચયભાવો વિસેસોતિ ‘‘સત્તરસમે પન આરમ્મણાધિપતિભાવેન ચક્ખાદીનિ ચ, અટ્ઠારસમે વત્થુસ્સેવ આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેના’’તિ પઠન્તિ.

૫૧૯. સહજાતાનિ વિય સહજાતેન કેનચિ એકેન પચ્ચયેન અનિયમિતત્તા તાનિ પકિણ્ણકાનીતિ વુત્તાનીતિ એત્થ પુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયાનિ સહજાતેન અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ અસામઞ્ઞવસેન વિપ્પકિણ્ણાનિ વુત્તાનિ. આરમ્મણમૂલકે અનન્તરસમનન્તરપુરેજાતાતિ એત્થ ઉપનિસ્સયોપિ પઠિતબ્બો.

યેસુ પાકટા હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ, તાનિ દસ્સેતું ‘‘હેતુમૂલકાદીન’’ન્તિઆદિમાહ. અલોભાદિતંતંનામવસેન પન હેતુઆરમ્મણાધિપતિઆહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગપચ્ચયધમ્મા એવં પાકટા હુત્વા ન પઞ્ઞાયેય્યુન્તિ તે પરિચ્છેદવસેન દસ્સેન્તો ‘‘દ્વાદસેવ હિ હેતૂ’’તિઆદિમાહ. તેન ‘‘એત્તકાયેવ પચ્ચયધમ્મા’’તિ નિચ્છયં કત્વા પાકટો હુત્વા અપઞ્ઞાયમાનોપિ તેસ્વેવ મગ્ગિતબ્બોતિ દસ્સેતિ. તત્થ છ આરમ્મણાતિ એતેન આરમ્મણાધિપતિ રૂપાદિઆરમ્મણભાવતો સઙ્ગહિતોતિ તં અગ્ગહેત્વા ‘‘ચત્તારો અધિપતયો’’તિ વુત્તં. એકન્તેન કુસલવિપાકાતિ ઇદં ઇન્દ્રિયેસુ અઞ્ઞિન્દ્રિયવસેન લબ્ભતિ. એકન્તેન અકુસલવિપાકાતિ ઇદં પન ન સક્કા લદ્ધું. ઝાનઙ્ગેસ્વપિ હિ દુક્ખં અકુસલમેવ વિપાકસ્સ અઝાનઙ્ગત્તા. ચિત્તટ્ઠિતિપિ અકુસલવિપાકકિરિયા હોતીતિ. અકુસલસ્સ વિપાકા અકુસલવિપાકાતિ એવં પન અત્થે ગય્હમાને ઇન્દ્રિયેસુ દુક્ખિન્દ્રિયવસેન લબ્ભેય્ય, કુસલવિપાકાકુસલવિપાકવિસેસેન પન પચ્ચયયોજના નત્થીતિ અયમત્થો અધિપ્પેતોતિ સક્કા વત્તુન્તિ.

પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયુદ્ધારવણ્ણના

૫૨૭. એકેન લક્ખણેનાતિ ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ નહેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ હેતુપચ્ચયતો અઞ્ઞેન પચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અત્થો. હેતુપચ્ચયતો ચ અઞ્ઞે પચ્ચયા અગ્ગહિતગ્ગહણેન અટ્ઠ હોન્તિ, તેસુ કુસલો કુસલસ્સ તીહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો, અકુસલસ્સ દ્વીહિ, એવં તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયે પચ્ચનીયતો ઠિતે તતો અઞ્ઞે પચ્ચયા ઇમેસ્વેવ આરમ્મણાદીસુ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ યથાયોગં યોજેતબ્બાતિ ઇદમેત્થ લક્ખણં વેદિતબ્બં. એતેસુ ચ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ પુરિમપુરિમેહિ અસઙ્ગહિતે સઙ્ગહેત્વા પચ્છિમપચ્છિમા વુત્તાતિ આરમ્મણતો અઞ્ઞેસં દ્વિન્નં વસેન ઉપનિસ્સયો, વત્થુપુરેજાતસ્સ વસેન પુરેજાતં, સહજાતતો ઉપનિસ્સયતો ચ, અઞ્ઞિસ્સા ચેતનાય વસેન કમ્મં, સહજાતતો અઞ્ઞસ્સ કબળીકારાહારસ્સ વસેન આહારો, સહજાતતો પુરેજાતતો ચ અઞ્ઞસ્સ રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇન્દ્રિયં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાતઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિચ્ચેવ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૪, ૪૧૯, ૪૨૩) વુત્તં, તદઞ્ઞાભાવા ન વુત્તં ‘‘કમ્માહારિન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ, તસ્મા ‘‘આરમ્મણાધિપતિ આરમ્મણપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ એવં વત્તબ્બં. યં પન પરિત્તત્તિકે પઞ્હાવારપચ્ચનીયે ‘‘અપ્પમાણો ધમ્મો અપ્પમાણસ્સ ધમ્મસ્સ સહજાતઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૨.૬૬, ૭૪) એત્થ આરમ્મણસ્સ અવચનં, તં પુરિમેહિ અસઙ્ગહિતવસેન વુત્તાનં સઙ્ગહિતવિવજ્જનાભાવતો ઉપનિસ્સયતો અઞ્ઞારમ્મણાભાવતો ચ, ન પન આરમ્મણૂપનિસ્સયસ્સ આરમ્મણે અસઙ્ગહિતત્તા.

અત્થિઅવિગતપચ્ચયા યદિપિ સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયાનં વસેન પઞ્ચવિધાવ, સહજાતપુરેજાતાનં પન પચ્છાજાતાહારાનં પચ્છાજાતિન્દ્રિયાનઞ્ચ સહાપિ અત્થિઅવિગતપચ્ચયભાવો હોતિ, ન તિણ્ણં વિપ્પયુત્તતા વિય વિસુંયેવાતિ ‘‘અત્થિઅવિગતેસુ ચ એકેકસ્સ વસેન છહિ ભેદેહિ ઠિતા’’તિ અત્થિઅવિગતપચ્ચયલક્ખણેસુ એકેકં સઙ્ગહેત્વા વુત્તં.

‘‘રૂપિન્દ્રિયપચ્ચયો પન અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો દુવિધો’’તિ વુત્તં, તં ‘‘અજ્ઝત્તિકબાહિરભેદતો’’તિ એવં વત્તબ્બં.

ચતુવીસતિયાપીતિ ન સોળસન્નંયેવ, નાપિ અટ્ઠન્નંયેવ, અથ ખો ચતુવીસતિયાપીતિ અત્થો. આરમ્મણભૂતાનં અધિપતિઉપનિસ્સયપચ્ચયાનં ઉપનિસ્સયે નિસ્સયપુરેજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનઞ્ચ પુરેજાતે સઙ્ગહો અત્થીતિ આરમ્મણપચ્ચયં આરમ્મણપચ્ચયભાવેયેવ ઠપેત્વા તદેકદેસસ્સ તેસઞ્ચ ઉપનિસ્સયાદીસુ સઙ્ગહં વત્તુકામો ‘‘આરમ્મણપચ્ચયે આરમ્મણપચ્ચયોવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, ન સેસા તેવીસતી’’તિ આહ. ચતુત્થે પુરેજાતપચ્ચયેતિ એત્થ યથા ‘‘ઉપનિસ્સયપચ્ચયે અધિપતિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો’’તિ વુત્તં, એવં ‘‘પુરેજાતભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો’’તિપિ વત્તબ્બં, તં પન તત્થ વુત્તનયેન ગહેતું સક્કાતિ કત્વા ન વુત્તં સિયા. અથ પન ‘‘આરમ્મણતો અઞ્ઞં પુરેજાતગ્ગહણેન ગહિત’’ન્તિ ન વુત્તં, એવં સતિ ઉપનિસ્સયગ્ગહણેનપિ આરમ્મણતો અઞ્ઞસ્સ ગહિતતાય ભવિતબ્બન્તિ ‘‘અધિપતિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો ઉપનિસ્સયે સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ ન વત્તબ્બં સિયાતિ.

યેસુ પઞ્હેસુ…પે… એકોવ પચ્ચયો આગતોતિ એત્થ આગતોવાતિ એવં એવસદ્દો આનેત્વા યોજેતબ્બો. તેન દ્વાદસમચુદ્દસમેસુ પઞ્હેસુ સહજાતપુરેજાતેસુ એકેકો પચ્ચયો ન અનાગતો હોતિ, અથ ખો આગતોવાતિ તેસુ અઞ્ઞતરપટિક્ખેપે તેપિ પઞ્હા પરિહાયન્તીતિ દસ્સિતં હોતીતિ. યસ્મિં પન પઞ્હેતિ દુતિયછટ્ઠપઞ્હેસુ એકેકવસેન ગહેત્વા એકવચનેન નિદ્દિસીયતિ. એવન્તિ આરમ્મણઉપનિસ્સયવસેનાતિ અત્થો. તેન દ્વાદસમચુદ્દસમે નિવત્તેતિ. તેસુપિ હિ દ્વે પચ્ચયા આગતા, ન પન આરમ્મણઉપનિસ્સયવસેનાતિ. અવસેસાનં વસેનાતિ અવસેસાનં લબ્ભમાનાનં વસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ તેરસમપન્નરસમેસુ પચ્છાજાતેપિ પટિક્ખિત્તે આહારિન્દ્રિયાનં વસેન તે પઞ્હા લબ્ભન્તિ, અથ ખો સહજાતસ્સેવ વસેનાતિ. ઇદમેવ ચેત્થ લક્ખણન્તિ અટ્ઠન્નં પચ્ચયાનં સબ્બપચ્ચયસઙ્ગાહકત્તં, ઉક્કટ્ઠવસેન પઞ્હાપરિચ્છેદો, તે તે પચ્ચયે સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતપચ્ચયપરિચ્છેદો, તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયે પટિક્ખિત્તે તસ્સ તસ્સ પઞ્હસ્સ પરિહાનાપરિહાનીતિ એતં સબ્બં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ ‘‘ઇમિના લક્ખણેના’’તિ વુત્તં.

તત્રાતિ પભેદપરિહાનીસુ. તીહિ પચ્ચયેહિ એકૂનવીસતિ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ ‘‘નહેતુપચ્ચયા’’તિ એત્થ લબ્ભમાનપચ્ચયે સન્ધાય વુત્તં. અયં પન પચ્ચયુદ્ધારો સબ્બપચ્ચનીયસ્સ સાધારણલક્ખણવસેન વુત્તો, ન ‘‘નહેતુપચ્ચયા’’તિ એત્થેવ લબ્ભમાનપચ્ચયદસ્સનવસેન. એવઞ્ચ કત્વા હેતુદુકપઞ્હાવારપચ્ચનીયે ‘‘હેતુધમ્મો હેતુસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૪૩) વુત્તં, અઞ્ઞથા ‘‘નહેતુપચ્ચયા’’તિ એત્થ લબ્ભમાનપચ્ચયદસ્સને ‘‘સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ન વત્તબ્બં સિયા, તસ્મા ઇધાપિ સબ્બલબ્ભમાનપચ્ચયસઙ્ગહવસેન પચ્ચયુદ્ધારસ્સ વુત્તત્તા તીહિ પચ્ચયેહિ વીસતિ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા. યં વુત્તં ‘‘તત્રાયં વિત્થારકથા’’તિ, તત્ર પભેદે વિત્થારકથં વત્વા પરિહાનીયં દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મિં પન પચ્ચયે…પે… તે પરતો વક્ખામા’’તિ આહ.

૫૨૮. તથા અકુસલાદિકેસુપિ ચતૂસુ પઞ્હેસુ તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ તે તેયેવ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ કુસલાદિકેસુ દસ્સિતેહિ અઞ્ઞેસં અભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ ‘‘અકુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિ એત્થ દ્વીહિ પચ્ચયેહિ તયો પચ્ચયા દસ્સિતા, અથ ખો દ્વેયેવ, અબ્યાકતસ્સપિ અકુસલો આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો ન હોતીતિ.

૫૩૦. સહજાતપચ્ચયા પન ન હોન્તિ વત્થુમિસ્સકત્તાતિ અસહજાતપચ્ચયેન વત્થુના સહજાતપચ્ચયભાવેન ગહિતત્તા તેન સદ્ધિં સહજાતપચ્ચયા ન હોન્તીતિ દસ્સેતિ, ન પન સુદ્ધાનં સહજાતપચ્ચયભાવં નિવારેતિ. વત્થુના પન સદ્ધિં યેન નિસ્સયાદિના પચ્ચયા હોન્તિ, તમેવ નિસ્સયાદિં વિસેસેતું સહજાતન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મા તેસ’’ન્તિઆદિમાહ.

ઇમસ્મિં પન પચ્ચયુદ્ધારે આરમ્મણઉપનિસ્સયકમ્મઅત્થિપચ્ચયેસુ ચતૂસુ સબ્બપચ્ચયે સઙ્ગણ્હિત્વા કસ્મા તેસં વસેન પચ્ચયુદ્ધારો ન કતોતિ? મિસ્સકામિસ્સકસ્સ અત્થિપચ્ચયવિભાગસ્સ દુવિઞ્ઞેય્યત્તા. ન હિ ‘‘અવિભાગેન અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તે સક્કા વિઞ્ઞાતું ‘‘કિં સુદ્ધેન સહજાતઅત્થિપચ્ચયેન પુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયઅત્થિપચ્ચયેન વા, અથ સહજાતપુરેજાતમિસ્સકેન પચ્છાજાતાહારમિસ્સકેન પચ્છાજાતિન્દ્રિયમિસ્સકેન વા’’તિ. અત્થિપચ્ચયવિસેસેસુ પન સહજાતાદીસુ સરૂપતો વુચ્ચમાનેસુ યત્થ સુદ્ધાનં સહજાતાદીનં પચ્ચયભાવો, તત્થ ‘‘સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના સુદ્ધાનં, યત્થ ચ મિસ્સકાનં પચ્ચયભાવો, તત્થ ‘‘સહજાતં પુરેજાત’’ન્તિઆદિના મિસ્સકાનં ગહણતો સુવિઞ્ઞેય્યતા હોતિ, તસ્મા અત્થિપચ્ચયવિસેસદસ્સનત્થં સહજાતાદયો ગહિતા, તેન ચ સબ્બપચ્ચયાનં ચતૂસુ પચ્ચયેસુ સઙ્ગહો દસ્સિતો હોતિ.

કસ્મા પન સહજાતપુરેજાતે અગ્ગહેત્વા નિસ્સયો, પુરેજાતપચ્છાજાતે અગ્ગહેત્વા વિપ્પયુત્તો વા અત્થિપચ્ચયવિસેસભાવેન ન વુત્તોતિ? અવત્તબ્બત્તા, નિસ્સયો તાવ ન વત્તબ્બો સહજાતપુરેજાતાનં સુદ્ધાનં મિસ્સકાનઞ્ચ નિસ્સયપચ્ચયભાવતો વિભજિતબ્બતાય અત્થિપચ્ચયેન અવિસિટ્ઠત્તા, વિપ્પયુત્તપચ્ચયો ચ સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતભાવતો અત્થિપચ્ચયો વિય વિસેસિતબ્બોતિ સો વિય ન વત્તબ્બો. સહજાતપુરેજાતાનઞ્ચ મિસ્સકાનં અત્થિપચ્ચયભાવો હોતિ, ન વિપ્પયુત્તભાવો. તથા સહજાતપચ્છાજાતાનઞ્ચ મિસ્સકાનં અત્થિપચ્ચયભાવો હોતિ. વક્ખતિ હિ ‘‘અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયો ધમ્મો ઉપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ ચ અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયસ્સ ચ ધમ્મસ્સ અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો સહજાતં પચ્છાજાત’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૪.૮૪), ન પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયભાવો, તસ્મા વિપ્પયુત્તગ્ગહણેન મિસ્સકાનં અત્થિપચ્ચયભાવસ્સ અગ્ગહણતો ન સો અત્થિપચ્ચયવિસેસો ભવિતું યુત્તોતિ ભિય્યોપિ ન વત્તબ્બો.

નનુ ચ સહજાતપચ્ચયો ચ હેતુઆદીહિ વિસેસિતબ્બોતિ સોપિ નિસ્સયવિપ્પયુત્તા વિય અત્થિપચ્ચયવિસેસભાવેન ન વત્તબ્બોતિ? ન, વિરુદ્ધપચ્ચયેહિ અવિસેસિતબ્બત્તા. નિસ્સયવિપ્પયુત્તા હિ અત્થિપચ્ચયો વિય ઉપ્પત્તિકાલવિરુદ્ધેહિ પચ્ચયેહિ વિસેસિતબ્બા, ન પન સહજાતો. હેતુઆદયો હિ સહજાતા એવ, ન ઉપ્પત્તિકાલવિરુદ્ધાતિ.

પચ્ચનીયુદ્ધારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયગણનવણ્ણના

નહેતુમૂલકવણ્ણના

૫૩૨. સુદ્ધો આરમ્મણપચ્ચયો પરિહાયતીતિ એત્થ સુદ્ધગ્ગહણેન ન કિઞ્ચિ પયોજનં. આરમ્મણે હિ પચ્ચનીયતો ઠિતે અધિપતિપચ્ચયાદિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો પરિહાયતિયેવાતિ. સુદ્ધોતિ વા અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ કેવલં આરમ્મણપચ્ચયો પરિહાયતિ, ન સેસાતિ દસ્સેતિ. એકાદસન્નન્તિ સહજાતે સઙ્ગહં ગચ્છન્તેસુ પન્નરસસુ અઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તે વજ્જેત્વા એકાદસન્નં વસેન. તેતિ તે સહજાતે અન્તોગધાયેવ તસ્મિં પટિક્ખિત્તે અઞ્ઞેનાકારેન વિસ્સજ્જનં ન લભન્તીતિ દસ્સેતિ, અનન્તોગધા પન આરમ્મણાધિપતિપુરેજાતનિસ્સયાદયો આરમ્મણાદિઆકારેન લભન્તીતિ.

કિઞ્ચાપિ સહજાતપચ્ચયોયેવ નત્થીતિ તસ્મિં પટિક્ખિત્તે ઇમે વારા ન લબ્ભેય્યું, અથ ખો નિસ્સયઅત્થિઅવિગતાનં વસેન એતે લભિતબ્બા સિયુન્તિ અધિપ્પાયો. યસ્મા પનાતિઆદિના યદિપિ સહજાતપચ્ચયો નત્થિ, યસ્મા પન સહજાતપચ્ચયધમ્મે ઠિતા એતે ન નિસ્સયાદયો ન હોન્તિ, યસ્મા ચ સહજાતે પટિક્ખિત્તે યે પટિક્ખિત્તા હોન્તિ, તે ઇધ સહજાતપટિક્ખેપેન પટિક્ખિત્તા, તસ્મા તેપિ વારા ન લબ્ભન્તીતિ દસ્સેતિ.

ઠપેત્વા સહજાતપચ્ચયન્તિ એતેન નિસ્સયાદિભૂતઞ્ચ સહજાતપચ્ચયં ઠપેત્વાતિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કુસલતો પવત્તમાનેસુ કુસલાબ્યાકતેસુ કુસલસ્સ કુસલો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો હોતીતિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મવસેન પવત્તિસબ્ભાવતો’’તિ. યે ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસઙ્ગહં ગતાતિ તેસં તેસં પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયભાવેન વુચ્ચમાના યે ધમ્મા અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન વુચ્ચમાનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયોતિ સઙ્ગહં ગતાતિ અત્થો. કુસલો ચ કુસલસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયોતિ કત્વા કુસલાબ્યાકતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસઙ્ગહં ગતેહેવ ધમ્મેહિ પચ્ચયો હોતિ, સમુદાયભૂતો એકદેસભૂતેહીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. કુસલો પન કુસલસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભૂતેહેવ કુસલાબ્યાકતાનં સહજાતાદીહિ, ન અઞ્ઞથાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞે પટિક્ખિત્તે સો વારો પરિહાયતીતિ વત્તબ્બં.

ચતુન્નં ખન્ધાનં એકદેસોવાતિ સહજાતે સન્ધાય વુત્તં. અસહજાતા હિ આહારિન્દ્રિયા રૂપક્ખન્ધેકદેસોવ હોન્તિ. તેતિ તે વિપ્પયુત્તપચ્ચયધમ્મા.

૫૩૩. ‘‘દુમૂલકાદિવસેન પચ્ચયગણનં દસ્સેતુ’’ન્તિ લિખિતં, ‘‘પચ્ચનીયગણનં દસ્સેતુ’’ન્તિ પન વત્તબ્બં. પચ્ચનીયવારગણના હિ દસ્સિતાતિ.

‘‘વિપાકં પનેત્થ નઉપનિસ્સયપચ્ચયેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા ન લબ્ભતી’’તિ વુત્તં, વિપાકસ્સપિ પન કમ્મં ઉપનિસ્સયો અહુત્વાપિ કમ્મપચ્ચયો હોતીતિ વિપાકત્તિકે દસ્સિતમેતન્તિ.

નહેતુમૂલકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૩૪. સત્ત પઞ્ચ તીણિ દ્વે એકન્તિ પરિચ્છિન્નગણનાનીતિ સત્તાદિપરિચ્છેદેહિ પરિચ્છિન્નગણનાનિ વિસ્સજ્જનાનિ હેતુમૂલકે દસ્સિતાનીતિ આહ.

૫૩૮. નનિસ્સયપચ્ચયા નઉપનિસ્સયપચ્ચયા નપચ્છાજાતે તીણીતિ મૂલકં સઙ્ખિપિત્વા દસમૂલકે ‘‘નપચ્છાજાતે તીણી’’તિ વુત્તં ગણનં ઉદ્ધરતિ. ‘‘તેસુ કટત્તારૂપઞ્ચ આહારસમુટ્ઠાનઞ્ચ પચ્ચયુપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તં, દ્વીસુ પન વિપાકો તતિયે તેસમુટ્ઠાનિકકાયો ચ પચ્ચયુપ્પન્નો હોતિયેવ.

૫૪૫. અબ્યાકતો ચ સહજાતઅબ્યાકતસ્સાતિ ‘‘અરૂપાબ્યાકતો અરૂપાબ્યાકતસ્સ, રૂપાબ્યાકતો ચ રૂપાબ્યાકતસ્સા’’તિ એતં દ્વયં સન્ધાય વુત્તં. રૂપાબ્યાકતો પન અરૂપાબ્યાકતસ્સ, અરૂપાબ્યાકતો ચ રૂપાબ્યાકતસ્સ સહજાતપચ્ચયો હોન્તો વિપ્પયુત્તપચ્ચયો હોતિયેવ. ‘‘અબ્યાકતો સહજાતાહારિન્દ્રિયવસેન અબ્યાકતસ્સાતિ એવં પઞ્ચા’’તિ પન વત્તબ્બં.

૫૪૬. નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુયા નવાતિ એત્થ ‘‘એકમૂલકેકાવસાના અનન્તરપકતૂપનિસ્સયવસેન લબ્ભન્તી’’તિ વુત્તં, અત્થિપચ્ચયે પન પટિક્ખિત્તે અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયાનિ પટિક્ખિત્તાનિ, આરમ્મણઉપનિસ્સયકમ્માનિ ઠિતાનીતિ તેસં તિણ્ણં ઠિતાનં વસેન લબ્ભન્તીતિ વત્તબ્બં. સબ્બત્થ હિ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ યે યે પટિક્ખિત્તા, તે તે અપનેત્વા યે યે ઠિતા, તેસં વસેન તે તે વારા લબ્ભન્તીતિ ઇદમેત્થ લક્ખણન્તિ. યાવ નિસ્સયમ્પીતિ ન કેવલં નારમ્મણેયેવ ઠત્વા, અથ ખો યાવ નિસ્સયં, તાવ ઠત્વાપિ નઉપનિસ્સયે દ્વે કાતબ્બાતિ અત્થો. નઉપનિસ્સયતો હિ પુરિમેસુ ચ નવપિ લબ્ભન્તિ, નઉપનિસ્સયે પન પવત્તે અત્થિઆરમ્મણઉપનિસ્સયપટિક્ખેપેન સત્ત પચ્ચયા પટિક્ખિત્તાતિ અવસિટ્ઠસ્સ કમ્મસ્સ વસેન દ્વેયેવાતિ.

પચ્ચનીયગણનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના

૫૫૦. સદિસવારાતિ અનુરૂપવારાતિ અત્થો. નઅઞ્ઞમઞ્ઞે લદ્ધેસુ હિ એકાદસસુ ‘‘કુસલો કુસલસ્સ અકુસલો અકુસલસ્સા’’તિ ઇમે હેતુયા લદ્ધેસુ સત્તસુ ઇમેહેવ દ્વીહિ સમાના હોન્તિ, અત્થાભાવતો પન ન અનુરૂપાતિ. અથ વા વચનતો અત્થતો ચ ઉદ્દેસતો યથાયોગં નિદ્દેસતો ચાતિ સબ્બથા સમાનતં સન્ધાય ‘‘સદિસવારા’’તિ આહ.

૫૫૧. પટિસન્ધિનામરૂપં સન્ધાયાતિ પટિસન્ધિયં હેતુનામપચ્ચયં વત્થુરૂપઞ્ચ પચ્ચયુપ્પન્નં સન્ધાય. તીણિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સાતિ એત્થ ‘‘અબ્યાકતો કટત્તારૂપસ્સ ચા’’તિ ઇદમ્પિ વત્તબ્બં.

૫૫૬. અધિપતિમૂલકે નહેતુયા દસાતિ દ્વિન્નમ્પિ અધિપતીનં વસેન વુત્તં, નારમ્મણે સત્તાતિ સહજાતાધિપતિસ્સ, નસહજાતે સત્તાતિ આરમ્મણાધિપતિસ્સાતિ એવં સબ્બત્થ તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયે પટિક્ખિત્તે ઘટનેસુ ચ તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયે ઘટિતે મૂલભાવેન ઠિતે પચ્ચયે યે ધમ્મા પરિહાયન્તિ, યે ચ તિટ્ઠન્તિ, તે સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા યે ધમ્મા ઠિતા યેસં પચ્ચયા હોન્તિ, તેસં વસેન ગણના ઉદ્ધરિતબ્બા. અનુલોમે વુત્તઘટિતે હિ મૂલભાવેન ઠપેત્વા ઘટિતાવસેસા પચ્ચયા પચ્ચનીયતો યોજિતાતિ તત્થ લદ્ધાયેવ પચ્ચનીયતો ઠિતપચ્ચયાનં વસેન સમાના ઊના ચ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ.

અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના

૬૩૧. ઊનતરગણનેન સદ્ધિં અતિરેકગણનસ્સપિ ગણનં પરિહાપેત્વાતિ એત્થ અનુલોમતો યોજિયમાનેન પચ્ચયેન સદ્ધિં પચ્ચનીયતો ઠિતસ્સ અતિરેકગણનસ્સપિ ગણનં પરિહાપેત્વાતિ અધિપ્પાયો. પરિહાપનગણનાય ઊનતરગણનેન સદ્ધિં સમાનત્તઞ્ચ ન એકન્તિકં. નહેતુનારમ્મણદુકસ્સ હિ ગણના અધિપતિપચ્ચયેન યોજિયમાનેન ઊનતરગણનેન સદ્ધિં પરિહીનાપિ અધિપતિપચ્ચયે લદ્ધગણનાય ન સમાના, અથ ખો તતોપિ ઊનતરા હોતીતિ આહ ‘‘ન પનેતં સબ્બસંસન્દનેસુ ગચ્છતી’’તિ.

નિસ્સયે પચ્ચનીયતો ઠિતે સહજાતે ચ અનુલોમતો અતિટ્ઠમાનાનં હેતુઆદીનં સહજાતસ્સ ચ અટ્ઠાનં પાકટન્તિ અપાકટમેવ દસ્સેન્તો ‘‘વત્થુપુરેજાતો અનુલોમતો ન તિટ્ઠતી’’તિ આહ. આહારે વાતિઆદિના ઇદં દસ્સેતિ – સહજાતે પચ્ચનીયતો ઠિતે અનુલોમતો અતિટ્ઠમાના ઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તા આહારે વા ઇન્દ્રિયે વા પચ્ચનીયતો ઠિતે તિટ્ઠન્તીતિ હેતુઆદયોપિ તિટ્ઠન્તિ. સબ્બઝાનમગ્ગેહિ પન ચતુક્ખન્ધેકદેસભૂતાનં સમ્પયુત્તેન ચ ચતુક્ખન્ધભૂતાનં સબ્બેસં તેસં અનુલોમતો ઠાનં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં, ઇતરેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. અધિપતિઉપનિસ્સયાતિ આરમ્મણમિસ્સાનમ્પિ અનુલોમતો ઠાનં દસ્સેતિ.

‘‘ઇન્દ્રિયે એકન્તિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયવસેના’’તિ વુત્તં, ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયાદીનં રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ ચ વસેના’’તિ પન વત્તબ્બં. કમેન ગન્ત્વા વિપ્પયુત્તે તીણીતિ ઇદં પાકટભાવત્થં ‘‘નવમૂલકાદીસુ વિપ્પયુત્તે તીણી’’તિ એવં કેસુચિ પોત્થકેસુ ઉદ્ધટં. ઇમાનિ ચ દ્વે પચ્છાજાતિન્દ્રિયવસેનાતિ ઇદં ‘‘ઇમાનિ ચ દ્વે પચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયવસેના’’તિ ચ વત્તબ્બં.

નહેતુમૂલકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬૩૬. નઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા હેતુયા તીણીતિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનન્તિ એત્થ ‘‘પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનઞ્ચા’’તિપિ વત્તબ્બં. હેતુયા વુત્તેહિ તીહીતિ વારસામઞ્ઞમેવ સન્ધાય વદતિ, તથા કમ્મે તીણીતિ હેતુયા વુત્તાનેવાતિ ચ. પચ્ચયેસુ પન સબ્બત્થ વિસેસો સલ્લક્ખેતબ્બો. અધિપતિયા તીણીતિ નઅઞ્ઞમઞ્ઞનહેતુનઆરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિયા તીણીતિ એતાનિ હેટ્ઠા હેતુયા વુત્તાનેવાતિ.

૬૪૪. યથા ચ હેટ્ઠાતિ યથા નહેતુમૂલકે યાવ નવિપાકા, તાવ ગન્ત્વા નાહારિન્દ્રિયેસુ એકેકમેવ ગહિતં, તથા ઇધાપિ નારમ્મણમૂલકાદીસુ એકેકમેવ ગહિતન્તિ અધિપ્પાયો.

૬૪૮. નાનાક્ખણિકા કુસલાકુસલચેતના કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપસ્સાતિ એત્થ ‘‘વિપાકાન’’ન્તિપિ વત્તબ્બં. આહારિન્દ્રિયેસુ તીણિ સહજાતસદિસાનિ રૂપસ્સપિ પચ્ચયભાવતો, ઝાનમગ્ગાદીસુ તીણિ હેતુસદિસાનિ અરૂપાનંયેવ પચ્ચયભાવતોતિ અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો. આદિ-સદ્દેન ચ ‘‘નવિપ્પયુત્તનહેતુનારમ્મણપચ્ચયા અધિપતિયા તીણી’’તિઆદીનિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૬૪૯) સઙ્ગણ્હાતિ.

૬૫૦. યં પનાતિ યં પચ્ચયં સકટ્ઠાને અનુલોમતો લભન્તમ્પિ અગ્ગહેત્વા તતો પરેતરા પચ્ચનીયતો ગય્હન્તિ, સો પચ્ચયો પચ્છા અનુલોમતોવ યોજનં લભતીતિ અત્થો. યથા પન નહેતુમૂલકાદીસુ નાહારે ઘટિતે ઇન્દ્રિયવસેન, નિન્દ્રિયે ચ ઘટિતે આહારવસેન પઞ્હલાભો હોતીતિ તેસુ અઞ્ઞતરં પચ્ચનીયતો અયોજેત્વા અનુલોમતો યોજિતં, એવં નોઅત્થિનોઅવિગતમૂલકેસુ ઉપનિસ્સયે ઘટિતે કમ્મવસેન, કમ્મે ચ ઘટિતે ઉપનિસ્સયવસેન પઞ્હલાભો હોતીતિ તેસુ અઞ્ઞતરં પચ્ચનીયતો અયોજેત્વા અનુલોમતો યોજિતન્તિ વેદિતબ્બં. એવમેતસ્મિં પચ્ચનીયાનુલોમે સબ્બાનિ મૂલાનિ દ્વેધા ભિન્નાનિ નાહારનિન્દ્રિયાનિ નઉપનિસ્સયનકમ્માનિ ચ પત્વાતિ.

પચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલત્તિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.