૩. પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના

૪૩૫-૪૮૨. પરિઞ્ઞાવારે લોકિયઅબ્યાકતમિસ્સકાનિ ચાતિ દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્નેહિ એકન્તપરિઞ્ઞેય્યેહિ લોકિયઅબ્યાકતેહિ મિસ્સકત્તા તાનિ ઉપાદાય મનિન્દ્રિયાદીનં વેદનાક્ખન્ધાદીનં વિય પરિઞ્ઞેય્યતા ચ વુત્તા. યદિ પરિઞ્ઞેય્યમિસ્સકત્તા પરિઞ્ઞેય્યતા હોતિ, કસ્મા ધમ્મયમકે ‘‘યો કુસલં ધમ્મં ભાવેતિ, સો અબ્યાકતં ધમ્મં પરિજાનાતી’’તિઆદિના અબ્યાકતપદેન યોજેત્વા યમકાનિ ન વુત્તાનીતિ? યથા ‘‘કુસલં ભાવેમિ, અકુસલં પજહામી’’તિ કુસલાકુસલેસુ ભાવનાપહાનાભિનિવેસો હોતિ, તથા ‘‘વેદનાક્ખન્ધો અનિચ્ચો, ધમ્માયતનં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના ખન્ધાદીસુ પરિજાનાભિનિવેસો હોતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધાદયો ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના પરિજાનિતબ્બા, તે ચ વેદનાક્ખન્ધાદિભાવં ગહેત્વા પરિજાનિતબ્બા, ન અબ્યાકતભાવન્તિ.

કસ્મા પનેત્થ દુક્ખસચ્ચભાજનીયે આગતસ્સ દોમનસ્સસ્સ પહાતબ્બતાવ વુત્તા, ન પરિઞ્ઞેય્યતા, નનુ દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્ના વેદનાક્ખન્ધાદયો કુસલાકુસલભાવેન અગ્ગહિતા કુસલાકુસલાપિ પરિઞ્ઞેય્યાતિ? સચ્ચં, યથા પન વેદનાક્ખન્ધાદિભાવો ભાવેતબ્બપહાતબ્બભાવેહિ વિનાપિ હોતિ, ન એવં દોમનસ્સિન્દ્રિયભાવો પહાતબ્બભાવેન વિના હોતીતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતું દોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સ પહાતબ્બતાવ ઇધ વુત્તા, ન પરિઞ્ઞેય્યભાવસ્સ અભાવતોતિ દટ્ઠબ્બો. અકુસલં એકન્તતો પહાતબ્બમેવાતિ એતેન પહાતબ્બમેવ, ન અપ્પહાતબ્બન્તિ અપ્પહાતબ્બમેવ નિવારેતિ, ન પરિઞ્ઞેય્યભાવન્તિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવેતબ્બનિટ્ઠં, ન પન સચ્છિકાતબ્બનિટ્ઠન્તિ ભાવેતબ્બભાવો એવ તસ્સ ગહિતોતિ. ‘‘દ્વે પુગ્ગલા’’તિઆદિ ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયં ન પરિજાનાતી’’તિઆદિકસ્સ પરતો લિખિતબ્બં ઉપ્પટિપાટિયા લિખિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ચક્ખુન્દ્રિયમૂલકઞ્હિ અતિક્કમિત્વા દોમનસ્સિન્દ્રિયમૂલકે ઇદં વુત્તં ‘‘દ્વે પુગ્ગલા દોમનસ્સિન્દ્રિયં ન પજહન્તિ નો ચ અઞ્ઞિન્દ્રિયં ન ભાવેન્તી’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૪૦).

એત્થ ચ પુથુજ્જનો, અટ્ઠ ચ અરિયાતિ નવ પુગ્ગલા. તેસુ પુથુજ્જનો ભબ્બાભબ્બવસેન દુવિધો, સો ‘‘પુથુજ્જનો’’તિ આગતટ્ઠાનેસુ ‘‘છ પુગ્ગલા ચક્ખુન્દ્રિયઞ્ચ ન પરિજાનિત્થ દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ ન પજહિત્થા’’તિઆદીસુ ચ અભિન્દિત્વા ગહિતો. ‘‘યે પુથુજ્જના મગ્ગં પટિલભિસ્સન્તી’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૪૯, ૫૧-૫૨) આગતટ્ઠાનેસુ ‘‘પઞ્ચ પુગ્ગલા ચક્ખુન્દ્રિયઞ્ચ પરિજાનિસ્સન્તિ દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ પજહિસ્સન્તી’’તિઆદીસુ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૫૧) ચ ભબ્બો એવ ભિન્દિત્વા ગહિતો. ‘‘યે ચ પુથુજ્જના મગ્ગં ન પટિલભિસ્સન્તી’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૫૧) આગતટ્ઠાનેસુ ‘‘તયો પુગ્ગલા દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ નપ્પજહિસ્સન્તિ ચક્ખુન્દ્રિયઞ્ચ ન પરિજાનિસ્સન્તી’’તિઆદીસુ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૫૫) ચ અભબ્બો એવ. અગ્ગફલસમઙ્ગી ચ પઠમફલસમઙ્ગી અરહા ચાતિ દુવિધો. સોપિ ‘‘અરહા’’તિ આગતટ્ઠાનેસુ ‘‘તયો પુગ્ગલા અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયઞ્ચ ભાવિત્થ દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ પજહિત્થા’’તિઆદીસુ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૪૪) ચ અભિન્દિત્વા ગહિતો. ‘‘યો અગ્ગફલં સચ્છિકરોતી’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૪૬) આગતટ્ઠાનેસુ ‘‘તયો પુગ્ગલા દોમનસ્સિન્દ્રિયં પજહિત્થ, નો ચ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં સચ્છિકરિત્થા’’તિઆદીસુ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૪૪) ચ પઠમફલસમઙ્ગી ચ ભિન્દિત્વા ગહિતો. ‘‘યો અગ્ગફલં સચ્છાકાસી’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૪૩, ૪૪૬) આગતટ્ઠાનેસુ ઇતરોવાતિ એવં પુગ્ગલભેદં ઞત્વા તત્થ તત્થ સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતપુગ્ગલે નિદ્ધારેત્વા વિસ્સજ્જનં યોજેતબ્બન્તિ.

પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇન્દ્રિયયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

યમકપકરણ-મૂલટીકા સમત્તા.