૧. પણ્ણત્તિવારો

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧. ઇન્દ્રિયયમકે વિભઙ્ગે વિય જીવિતિન્દ્રિયં મનિન્દ્રિયાનન્તરં અનિદ્દિસિત્વા પુરિસિન્દ્રિયાનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠં ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઇત્થિન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિય’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૪૯૨) સુત્તે દેસિતક્કમેન. પવત્તિવારે હિ એકન્તં પવત્તિયં એવ ઉપ્પજ્જમાનાનં સુખિન્દ્રિયાદીનં કમ્મજાનં અકમ્મજાનઞ્ચ અનુપાલકં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિપટિસન્ધીસુ ચ પવત્તમાનાનં કમ્મજાનન્તિ તંમૂલકાનિ યમકાનિ ચુતિપટિસન્ધિપવત્તિવસેન વત્તબ્બાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. ચક્ખુન્દ્રિયાદીસુ પન પુરિસિન્દ્રિયાવસાનેસુ યં મૂલકમેવ ન હોતિ મનિન્દ્રિયં, તં ઠપેત્વા અવસેસમૂલકાનિ ચુતિઉપપત્તિવસેનેવ વત્તબ્બાનિ આયતનયમકે વિય, તસ્મા જીવિતિન્દ્રિયં તેસં મજ્ઝે અનુદ્દિસિત્વા અન્તે ઉદ્દિટ્ઠન્તિ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવારવણ્ણના

૯૪. ઇત્થી ઇત્થિન્દ્રિયન્તિ એત્થ યસ્મા ઇત્થીતિ કોચિ સભાવો નત્થિ, ન ચ રૂપાદિધમ્મે ઉપાદાય ઇત્થિગ્ગહણં ન હોતિ, તસ્મા ઇત્થિગ્ગહણસ્સ અવિજ્જમાનમ્પિ વિજ્જમાનમિવ ગહેત્વા પવત્તિતો તથાગહિતસ્સ વસેન ‘‘નત્થી’’તિ અવત્વા ‘‘નો’’તિ વુત્તં. સુખસ્સ ચ ભેદં કત્વા ‘‘સુખં સોમનસ્સ’’ન્તિ, દુક્ખસ્સ ચ ‘‘દુક્ખં દોમનસ્સ’’ન્તિ વચનેનેવ સોમનસ્સતો અઞ્ઞા સુખા વેદના સુખં, દોમનસ્સતો ચ અઞ્ઞા દુક્ખા વેદના દુક્ખન્તિ અયં વિસેસો ગહિતોયેવાતિ ‘‘સુખં સુખિન્દ્રિયં દુક્ખં દુક્ખિન્દ્રિય’’ન્તિ એત્થ ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તં.

૧૪૦. સુદ્ધિન્દ્રિયવારે ચક્ખુ ઇન્દ્રિયન્તિ એત્થ દિબ્બચક્ખુપઞ્ઞાચક્ખૂનિ પઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ હોન્તીતિ ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તં. અવસેસં સોતન્તિ તણ્હાસોતમેવાહ.

નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨.પવત્તિવારવણ્ણના

૧૮૬. પવત્તિવારે ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ છ? ચક્ખુન્દ્રિયં…પે… કાયિન્દ્રિયં મનિન્દ્રિય’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૪૯૫) સુત્તે વુત્તનયેન ઇધ ઉદ્દિટ્ઠં મનિન્દ્રિયં ચુતિપટિસન્ધિપવત્તીસુ પવત્તમાનેહિ કમ્મજાકમ્મજેહિ સબ્બેહિપિ યોગં ગચ્છતિ, ન ચ જીવિતિન્દ્રિયં વિય અઞ્ઞધમ્મનિસ્સયેન ગહેતબ્બં, પુબ્બઙ્ગમત્તાવ પધાનં, તસ્મા કૂટં વિય ગોપાનસીનં સબ્બિન્દ્રિયાનં સમોસરણટ્ઠાનં અન્તે ઠપેત્વા યોજિતં. જીવિતિન્દ્રિયાદિમૂલકેસુ પવત્તિઞ્ચ ગહેત્વા ગતેસુ ‘‘યસ્સ જીવિતિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સુખિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ? સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાનં, પવત્તે સુખિન્દ્રિયવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં જીવિતિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં સુખિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, સુખિન્દ્રિયસમ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં જીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખિન્દ્રિયઞ્ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના સુખદુક્ખદોમનસ્સિન્દ્રિયેહિ લોકુત્તરિન્દ્રિયેહિ ચ યોજના લબ્ભતિ, તથા ‘‘યસ્સ સુખિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ દુક્ખિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ? નો’’તિઆદિના તંમૂલકા ચ નયા. તેહિ પન પવત્તિયંયેવ ઉપ્પજ્જમાનેહિ યોજના તંમૂલકા ચ ચુતિપટિસન્ધિપવત્તીસુ પવત્તમાનેહિ સોમનસ્સિન્દ્રિયાદીહિ યોજનાય જીવિતિન્દ્રિયમૂલકેહિ ચ નયેહિ પાકટાયેવાતિ કત્વા ન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

‘‘સચક્ખુકાનં વિના સોમનસ્સેનાતિ ઉપેક્ખાસહગતાનં ચતુન્નં મહાવિપાકપટિસન્ધીનં વસેન વુત્ત’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તં સોમનસ્સવિરહિતસચક્ખુકપટિસન્ધિનિદસ્સનવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ ‘‘ચતુન્નંયેવા’’તિ નિયમો કતો, તેન તંસમાનલક્ખણા પરિત્તવિપાકરૂપાવચરપટિસન્ધિયોપિ દસ્સિતા હોન્તિ. તત્થ કામાવચરેસુ સોમનસ્સપટિસન્ધિસમાનતાય મહાવિપાકેહિ ચતૂહિ નિદસ્સનં કતં, તેન યથા સસોમનસ્સપટિસન્ધિકા અચક્ખુકા ન હોન્તિ, એવં ઇતરમહાવિપાકપટિસન્ધિકાપીતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. ગબ્ભસેય્યકાનઞ્ચ અનુપ્પન્નેસુ ચક્ખાદીસુ ચવન્તાનં અહેતુકપટિસન્ધિકતા સહેતુકપટિસન્ધિકાનં કામાવચરાનં નિયમતો સચક્ખુકાદિભાવદસ્સનેન દસ્સિતા હોતિ. ગબ્ભસેય્યકેપિ હિ સન્ધાય ‘‘યસ્સ વા પન સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિ ઇદં વચનં યથા યુજ્જતિ, તથા આયતનયમકે દસ્સિતં. ન હિ સન્નિટ્ઠાનેન સઙ્ગહિતાનં ગબ્ભસેય્યકાનં વજ્જને કારણં અત્થિ, ‘‘ઇત્થીનં અઘાનકાનં ઉપપજ્જન્તીન’’ન્તિઆદીસુ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૧૮૭) ચ તે એવ વુત્તાતિ.

ઉપેક્ખાય અચક્ખુકાનન્તિ અહેતુકપટિસન્ધિવસેન વુત્તન્તિ એત્થ ચ કામાવચરે સોપેક્ખઅચક્ખુકપટિસન્ધિયા તંસમાનલક્ખણં અરૂપપટિસન્ધિઞ્ચ નિદસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. કેસુચિ પન પોત્થકેસુ ‘‘અહેતુકારૂપપટિસન્ધિવસેના’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, સો એવ સેય્યો.

‘‘તત્થ હિ એકન્તેનેવ સદ્ધાસતિપઞ્ઞાયો નત્થિ, સમાધિવીરિયાનિ પન ઇન્દ્રિયપ્પત્તાનિ ન હોન્તી’’તિ વુત્તં, યદિ પન સમાધિવીરિયાનિ સન્તિ, ‘‘ઇન્દ્રિયપ્પત્તાનિ ન હોન્તી’’તિ ન સક્કા વત્તું ‘‘સમાધિ સમાધિન્દ્રિયન્તિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૧૧૩) ‘‘વીરિયં વીરિયિન્દ્રિયન્તિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૧૧૧) વચનતો. અહેતુકપટિસન્ધિચિત્તે ચ યથા સમાધિલેસો એકગ્ગતા અત્થિ, ન એવં વીરિયલેસો અત્થિ, તસ્મા એવમેત્થ વત્તબ્બં સિયા ‘‘તત્થ હિ એકન્તેનેવ સદ્ધાવીરિયસતિપઞ્ઞાયો નત્થિ, એકગ્ગતા પન સમાધિલેસો એવ હોતી’’તિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો સિયા – યથા અઞ્ઞેસુ કેસુચિ અહેતુકચિત્તેસુ સમાધિવીરિયાનિ હોન્તિ ઇન્દ્રિયપ્પત્તાનિ ચ, એવમિધ સમાધિવીરિયાનિ ઇન્દ્રિયપ્પત્તાનિ ન હોન્તીતિ. સમાધિવીરિયિન્દ્રિયાનમેવ અભાવં દસ્સેન્તો અહેતુકન્તરતો વિસેસેતિ. તત્થ ‘‘સમાધિવીરિયાનિ પન ન હોન્તી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ઇન્દ્રિયપ્પત્તાની’’તિ સમાધિલેસસ્સ સમાધિન્દ્રિયભાવં અપ્પત્તસ્સ સબ્ભાવતો વુત્તં, ન વીરિયલેસસ્સ. વિસેસનઞ્હિ વિસેસિતબ્બે પવત્તતિ. યેસુ પન પોત્થકેસુ ‘‘તત્થ એકન્તેનેવ સદ્ધાવીરિયસતિપઞ્ઞાયો નત્થી’’તિ પાઠો, સો એવ સુન્દરતરો.

યાવ ચક્ખુન્દ્રિયં નુપ્પજ્જતિ, તાવ ગબ્ભગતાનં અચક્ખુકાનં ભાવો અત્થીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘સહેતુકાનં અચક્ખુકાનન્તિ ગબ્ભસેય્યકવસેન ચેવ અરૂપીવસેન ચ વુત્ત’’ન્તિ. ગબ્ભસેય્યકાપિ પન અવસ્સં ઉપ્પજ્જનકચક્ખુકા ન લબ્ભન્તીતિ દટ્ઠબ્બા. સચક્ખુકાનં ઞાણવિપ્પયુત્તાનન્તિ કામધાતુયં દુહેતુકપટિસન્ધિકાનં વસેન વુત્તન્તિ ઇધાપિ અહેતુકપટિસન્ધિકા ચ અચક્ખુકા લબ્ભન્તેવ. ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયસન્તાનાનમ્પિ ઉપપત્તિવસેન ઉપ્પાદો, ચુતિવસેન નિરોધો બાહુલ્લવસેન દસ્સિતો. કદાચિ હિ તેસં પઠમકપ્પિકાદીનં વિય પવત્તિયમ્પિ ઉપ્પાદનિરોધા હોન્તીતિ. એત્થ પુરિસિન્દ્રિયાવસાનેસુ ઇન્દ્રિયમૂલયમકેસુ પઠમપુચ્છાસુ સન્નિટ્ઠાનેહિ ગહિતેહિ ઉપપત્તિચુતિવસેન ગચ્છન્તેહિ ચક્ખુન્દ્રિયાદીહિ નિયમિતત્તા જીવિતિન્દ્રિયાદીનં પવત્તિવસેનપિ લબ્ભમાનાનં ઉપપત્તિચુતિવસેનેવ દુતિયપુચ્છાસુ સન્નિટ્ઠાનેહિ ગહણં વેદિતબ્બં.

૧૯૦. રૂપજીવિતિન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયાદિસમાનગતિકં ચુતિપટિસન્ધિવસેનેવ ગચ્છતિ સન્તાનુપ્પત્તિનિરોધદસ્સનતોતિ આહ ‘‘પવત્તે સોમનસ્સવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેતિ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. એતેસઞ્ચેવ અઞ્ઞેસઞ્ચ પઞ્ચિન્દ્રિયાનં યથાલાભવસેનાતિ એત્થ એતેસં જીવિતિન્દ્રિયાદીનં ચુતિપટિસન્ધિપવત્તેસુ, અઞ્ઞેસઞ્ચ ચક્ખુન્દ્રિયાદીનં ચુતિપટિસન્ધીસૂતિ એવં યથાલાભો દટ્ઠબ્બો. અયં પન છેદેયેવાતિ એત્થ તસ્સ તસ્સ પરિપુણ્ણપઞ્હસ્સ તસ્મિં તસ્મિં સરૂપદસ્સનેન વિસ્સજ્જને વિસ્સજ્જિતે પચ્છિમકોટ્ઠાસસ્સ છેદોતિ નામં દટ્ઠબ્બં.

યસ્સ વા પન સોમનસ્સિન્દ્રિયં ન ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ જીવિતિન્દ્રિયં ન ઉપ્પજ્જતીતિ? વિના સોમનસ્સેન ઉપપજ્જન્તાનં પવત્તે સોમનસ્સવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં સોમનસ્સિન્દ્રિયં ન ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં જીવિતિન્દ્રિયં ન ઉપ્પજ્જતીતિ એત્થ ‘‘નિરોધસમાપન્નાનં અસઞ્ઞસત્તાન’’ન્તિ અવચનં રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાદિસમાનગતિકતં દીપેતિ. તસ્સ હિ ઉપપત્તિયંયેવ ઉપ્પાદો વત્તબ્બોતિ. ‘‘વિના સોમનસ્સેન ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિ એત્થ અસઞ્ઞસત્તે સઙ્ગહેત્વા પવત્તિવસેન તે ચ નિરોધસમાપન્ના ચ ન વુત્તા, અનુપ્પાદોપિ પનેતસ્સ ચુતિઉપપત્તીસ્વેવ વત્તબ્બો, ન પવત્તેતિ. પચ્છિમકોટ્ઠાસેપિ ‘‘સબ્બેસં ચવન્તાનં, પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તેસં સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ ન ઉપ્પજ્જતિ જીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ ન ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવં ‘‘સબ્બેસં ચવન્તાન’’ન્તિ એત્થેવ અસઞ્ઞસત્તે સઙ્ગણ્હિત્વા પવત્તિવસેન તે ચ નિરોધસમાપન્ના ન ચ વુત્તા. યસ્સયત્થકે ચ નિરોધસમાપન્ના ન દસ્સેતબ્બા ન ગહેતબ્બાતિ અત્થો. ન હિ ‘‘નિરોધસમાપન્નાન’’ન્તિ વચનં ‘‘અસઞ્ઞસત્તાન’’ન્તિ વચનં વિય ઓકાસદીપકં, નાપિ ‘‘ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે, સબ્બેસં ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે’’તિઆદિવચનં વિય સોમનસ્સિન્દ્રિયાદીનં અનુપ્પાદક્ખણદીપકં, અથ ખો પુગ્ગલદીપકમેવાતિ.

અતીતકાલભેદે સુદ્ધાવાસાનં ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં તત્થ સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ ન ઉપ્પજ્જિત્થ જીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ ન ઉપ્પજ્જિત્થાતિ એત્થ ‘‘ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ‘‘સુદ્ધાવાસં ઉપપજ્જન્તાનં, અસઞ્ઞસત્તાનં તેસં તત્થ સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ ન ઉપ્પજ્જિત્થ મનિન્દ્રિયઞ્ચ ન ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૨૭૭) એત્થ વિય ‘‘ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ? ન વત્તબ્બં. યથા હિ સોમનસ્સમનિન્દ્રિયાનં વસેન ઉપપજ્જન્તા પુગ્ગલા ઉપપત્તિચિત્તસમઙ્ગિનો હોન્તિ, ન એવં સોમનસ્સજીવિતિન્દ્રિયાનં વસેન ઉપપત્તિસમઙ્ગિનોયેવ હોન્તિ. જીવિતિન્દ્રિયસ્સ હિ વસેન યાવ પઠમરૂપજીવિતિન્દ્રિયં ધરતિ, તાવ ઉપપજ્જન્તા નામ હોન્તિ. તદા ચ દુતિયચિત્તતો પટ્ઠાય ‘‘જીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ ન ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ ન સક્કા વત્તું અરૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધત્તા, તસ્મા ઉભયં ઉપ્પાદક્ખણેન નિદસ્સિતં. યથા હિ ‘‘ન નિરુજ્ઝિત્થા’’તિ ઇદં લક્ખણં ઉપપત્તિચિત્તસ્સ દ્વીસુ ખણેસુ લબ્ભમાનં સબ્બપઠમેન ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેન નિદસ્સિતં, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બં.

અનાગતકાલભેદે ઉપ્પજ્જિસ્સમાને સન્નિટ્ઠાનં કત્વા અઞ્ઞસ્સ ચ ઉપ્પજ્જિસ્સમાનતાવ પુચ્છિતા. તત્થ યથા પચ્ચુપ્પન્નકાલભેદે સન્નિટ્ઠાનસંસયભેદેહિ ઉપ્પજ્જમાનસ્સેવ ગહિતત્તા ‘‘યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપપજ્જન્તસ્સ તસ્સ જીવિતિન્દ્રિયાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ ઉપપજ્જન્તસ્સેવ પુચ્છિતાનં ઉપપત્તિયંયેવ તેસં ઉપ્પાદો સમ્ભવતિ, ન અઞ્ઞત્થ, ન એવમિધ ‘‘યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાદીનિ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, ઉપપજ્જન્તસ્સ તસ્સ જીવિતિન્દ્રિયાદીનિ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તી’’તિ ઉપપજ્જન્તસ્સેવ પુચ્છિતાનં તેસં ઉપપત્તિતો અઞ્ઞત્થ ઉપ્પાદો ન સમ્ભવતિ, તસ્મા ‘‘યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા નિરોધવારેપિ ‘‘યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં નિરુજ્ઝિસ્સતિ, તસ્સ સોમનસ્સિન્દ્રિયં નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ વુત્તં. ન હિ યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં નિરુજ્ઝિસ્સતિ, તસ્સ સોમનસ્સિન્દ્રિયં ન નિરુજ્ઝિસ્સતિ, અપિ પચ્છિમભવિકસ્સ ઉપેક્ખાસહગતપટિસન્ધિકસ્સ. ન હિ ઉપપજ્જન્તસ્સ તસ્સ ચુતિતો પુબ્બેવ સોમનસ્સિન્દ્રિયનિરોધો ન સમ્ભવતીતિ. એત્થ હિ પઠમપુચ્છાસુ સન્નિટ્ઠાનત્થો પુચ્છિતબ્બત્થનિસ્સયો માદિસોવ ઉપપત્તિઉપ્પાદિન્દ્રિયવા ઉભયુપ્પાદિન્દ્રિયવા અત્થો પટિનિવત્તિત્વાપિ પુચ્છિતબ્બત્થસ્સ નિસ્સયોતિ એવં વિય દુતિયપુચ્છાસુ સન્નિટ્ઠાનત્થમેવ નિયમેતિ, ન તત્થેવ પુચ્છિતબ્બં અનાગતભાવમત્તેન સરૂપતો ગહિતં ઉપ્પાદં વા નિરોધં વા સંસયત્થન્તિ. યસ્મા ચેવં સન્નિટ્ઠાનત્થસ્સ નિયમો હોતિ, તસ્મા ‘‘યસ્સ વા પન સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૨૮૧) વુત્તં. એસ નયો નિરોધવારેપિ.

પટિલોમે પન યથા અનુલોમે ‘‘ઉપ્પજ્જિસ્સતિ નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ઉપ્પાદનિરોધા અનાગતા સરૂપવસેન વુત્તા, એવં અવુત્તત્તા યથા તત્થ સંસયપદેન ગહિતસ્સ ઇન્દ્રિયસ્સ પવત્તિયમ્પિ ઉપ્પાદનિરોધા ચક્ખુન્દ્રિયાદિમૂલકેસુ યોજિતા, ન એવં યોજેતબ્બા. યથા હિ ઉપ્પાદનિરોધે અતિક્કમિત્વા અપ્પત્વા ચ ઉપ્પાદનિરોધા સમ્ભવન્તિ યોજેતું, ન એવં અનુપ્પાદાનિરોધે અતિક્કમિત્વા અપ્પત્વા ચ અનુપ્પાદાનિરોધા સમ્ભવન્તિ અભૂતાભાવસ્સ અભૂતાભાવં અતિક્કમિત્વા અપ્પત્વા ચ સમ્ભવાનુપ્પત્તિતો, અભૂતુપ્પાદનિરોધાભાવો ચ પટિલોમે પુચ્છિતો, તસ્માસ્સ વિસેસરહિતસ્સ અભૂતાભાવસ્સ વત્તમાનાનં ઉપ્પાદસ્સ વિય કાલન્તરયોગાભાવતો યાદિસાનં ચક્ખાદીનં ઉપ્પાદનિરોધાભાવેન પુચ્છિતબ્બસ્સ નિસ્સયો સન્નિટ્ઠાનેન સન્નિચ્છિતો, તન્નિસ્સયા તાદિસાનંયેવ ઉપપત્તિચુતિઉપ્પાદનિરોધાનં જીવિતાદીનમ્પિ અનુપ્પાદાનિરોધા સંસયપદેન પુચ્છિતા હોન્તીતિ ‘‘યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સોમનસ્સિન્દ્રિયં નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૩૦૮) ચ, ‘‘યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં ન નિરુજ્ઝિસ્સતિ, તસ્સ સોમનસ્સિન્દ્રિયં ન નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ ચ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘યે અરૂપં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તી’’તિઆદિના જીવિતિન્દ્રિયઉપેક્ખિન્દ્રિયાદીસુ વિય વિસ્સજ્જનન્તિ.

યે રૂપાવચરં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, તેસં ઘાનિન્દ્રિયં ન ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, નો ચ તેસં સોમનસ્સિન્દ્રિયં ન ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ એત્થ યે સોપેક્ખપટિસન્ધિકા ભવિસ્સન્તિ, તે ‘‘યે ચ અરૂપં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તી’’તિ એતેન પચ્છિમકોટ્ઠાસવચનેન તંસમાનલક્ખણતાય સઙ્ગહિતાતિ યે સોમનસ્સપટિસન્ધિકા ભવિસ્સન્તિ, તે એવ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

અટ્ઠકથાયં યેસુ આદિમપોત્થકેસુ ‘‘અતીતાનાગતવારે સુદ્ધાવાસાનં ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે મનિન્દ્રિયઞ્ચ નુપ્પજ્જિત્થાતિ ધમ્મયમકે વિય ઉપ્પાદક્ખણાતિક્કમવસેન અત્થં અગ્ગહેત્વા’’તિ લિખિતં, તં પમાદલિખિતં. યેસુ પન પોત્થકેસુ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નાતીતવારે સુદ્ધાવાસાનં ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે મનિન્દ્રિયઞ્ચ નુપ્પજ્જિત્થાતિ…પે… તસ્મિં ભવે અનુપ્પન્નપુબ્બવસેન અત્થો ગહેતબ્બો’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, સો એવ સુન્દરતરોતિ.

પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના

૪૩૫-૪૮૨. પરિઞ્ઞાવારે લોકિયઅબ્યાકતમિસ્સકાનિ ચાતિ દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્નેહિ એકન્તપરિઞ્ઞેય્યેહિ લોકિયઅબ્યાકતેહિ મિસ્સકત્તા તાનિ ઉપાદાય મનિન્દ્રિયાદીનં વેદનાક્ખન્ધાદીનં વિય પરિઞ્ઞેય્યતા ચ વુત્તા. યદિ પરિઞ્ઞેય્યમિસ્સકત્તા પરિઞ્ઞેય્યતા હોતિ, કસ્મા ધમ્મયમકે ‘‘યો કુસલં ધમ્મં ભાવેતિ, સો અબ્યાકતં ધમ્મં પરિજાનાતી’’તિઆદિના અબ્યાકતપદેન યોજેત્વા યમકાનિ ન વુત્તાનીતિ? યથા ‘‘કુસલં ભાવેમિ, અકુસલં પજહામી’’તિ કુસલાકુસલેસુ ભાવનાપહાનાભિનિવેસો હોતિ, તથા ‘‘વેદનાક્ખન્ધો અનિચ્ચો, ધમ્માયતનં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના ખન્ધાદીસુ પરિજાનાભિનિવેસો હોતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધાદયો ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના પરિજાનિતબ્બા, તે ચ વેદનાક્ખન્ધાદિભાવં ગહેત્વા પરિજાનિતબ્બા, ન અબ્યાકતભાવન્તિ.

કસ્મા પનેત્થ દુક્ખસચ્ચભાજનીયે આગતસ્સ દોમનસ્સસ્સ પહાતબ્બતાવ વુત્તા, ન પરિઞ્ઞેય્યતા, નનુ દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્ના વેદનાક્ખન્ધાદયો કુસલાકુસલભાવેન અગ્ગહિતા કુસલાકુસલાપિ પરિઞ્ઞેય્યાતિ? સચ્ચં, યથા પન વેદનાક્ખન્ધાદિભાવો ભાવેતબ્બપહાતબ્બભાવેહિ વિનાપિ હોતિ, ન એવં દોમનસ્સિન્દ્રિયભાવો પહાતબ્બભાવેન વિના હોતીતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતું દોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સ પહાતબ્બતાવ ઇધ વુત્તા, ન પરિઞ્ઞેય્યભાવસ્સ અભાવતોતિ દટ્ઠબ્બો. અકુસલં એકન્તતો પહાતબ્બમેવાતિ એતેન પહાતબ્બમેવ, ન અપ્પહાતબ્બન્તિ અપ્પહાતબ્બમેવ નિવારેતિ, ન પરિઞ્ઞેય્યભાવન્તિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવેતબ્બનિટ્ઠં, ન પન સચ્છિકાતબ્બનિટ્ઠન્તિ ભાવેતબ્બભાવો એવ તસ્સ ગહિતોતિ. ‘‘દ્વે પુગ્ગલા’’તિઆદિ ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયં ન પરિજાનાતી’’તિઆદિકસ્સ પરતો લિખિતબ્બં ઉપ્પટિપાટિયા લિખિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ચક્ખુન્દ્રિયમૂલકઞ્હિ અતિક્કમિત્વા દોમનસ્સિન્દ્રિયમૂલકે ઇદં વુત્તં ‘‘દ્વે પુગ્ગલા દોમનસ્સિન્દ્રિયં ન પજહન્તિ નો ચ અઞ્ઞિન્દ્રિયં ન ભાવેન્તી’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૪૦).

એત્થ ચ પુથુજ્જનો, અટ્ઠ ચ અરિયાતિ નવ પુગ્ગલા. તેસુ પુથુજ્જનો ભબ્બાભબ્બવસેન દુવિધો, સો ‘‘પુથુજ્જનો’’તિ આગતટ્ઠાનેસુ ‘‘છ પુગ્ગલા ચક્ખુન્દ્રિયઞ્ચ ન પરિજાનિત્થ દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ ન પજહિત્થા’’તિઆદીસુ ચ અભિન્દિત્વા ગહિતો. ‘‘યે પુથુજ્જના મગ્ગં પટિલભિસ્સન્તી’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૪૯, ૫૧-૫૨) આગતટ્ઠાનેસુ ‘‘પઞ્ચ પુગ્ગલા ચક્ખુન્દ્રિયઞ્ચ પરિજાનિસ્સન્તિ દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ પજહિસ્સન્તી’’તિઆદીસુ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૫૧) ચ ભબ્બો એવ ભિન્દિત્વા ગહિતો. ‘‘યે ચ પુથુજ્જના મગ્ગં ન પટિલભિસ્સન્તી’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૫૧) આગતટ્ઠાનેસુ ‘‘તયો પુગ્ગલા દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ નપ્પજહિસ્સન્તિ ચક્ખુન્દ્રિયઞ્ચ ન પરિજાનિસ્સન્તી’’તિઆદીસુ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૫૫) ચ અભબ્બો એવ. અગ્ગફલસમઙ્ગી ચ પઠમફલસમઙ્ગી અરહા ચાતિ દુવિધો. સોપિ ‘‘અરહા’’તિ આગતટ્ઠાનેસુ ‘‘તયો પુગ્ગલા અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયઞ્ચ ભાવિત્થ દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ પજહિત્થા’’તિઆદીસુ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૪૪) ચ અભિન્દિત્વા ગહિતો. ‘‘યો અગ્ગફલં સચ્છિકરોતી’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૪૬) આગતટ્ઠાનેસુ ‘‘તયો પુગ્ગલા દોમનસ્સિન્દ્રિયં પજહિત્થ, નો ચ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં સચ્છિકરિત્થા’’તિઆદીસુ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૪૪) ચ પઠમફલસમઙ્ગી ચ ભિન્દિત્વા ગહિતો. ‘‘યો અગ્ગફલં સચ્છાકાસી’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૪૪૩, ૪૪૬) આગતટ્ઠાનેસુ ઇતરોવાતિ એવં પુગ્ગલભેદં ઞત્વા તત્થ તત્થ સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતપુગ્ગલે નિદ્ધારેત્વા વિસ્સજ્જનં યોજેતબ્બન્તિ.

પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇન્દ્રિયયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

યમકપકરણ-મૂલટીકા સમત્તા.