મહાવારો
૧. અનુસયવારવણ્ણના
૩. અનુસેતિ ઉપ્પજ્જતીતિ પચ્ચુપ્પન્નવોહારા પવત્તાવિરામવસેન વેદિતબ્બા. મગ્ગેનેવ હિ અનુસયાનં વિરામો વિચ્છેદો હોતિ, ન તતો પુબ્બેતિ.
૨૦. નાપિ એકસ્મિં ઠાને ઉપ્પજ્જન્તિ, ન એકં ધમ્મં આરમ્મણં કરોન્તીતિ એત્થ પુરિમેન એકસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે ઉપ્પત્તિ નિવારિતા, પચ્છિમેન એકસ્મિં આરમ્મણેતિ અયં વિસેસો. પુગ્ગલોકાસવારસ્સ પટિલોમે તેસં તેસં પુગ્ગલાનં તસ્સ તસ્સ અનુસયસ્સ અનનુસયનટ્ઠાનં પકતિયા પહાનેન ચ વેદિતબ્બં, ‘‘તિણ્ણં પુગ્ગલાનં દુક્ખાય વેદનાય તેસં તત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, નો ચ તેસં તત્થ પટિઘાનુસયો નાનુસેતિ, તેસઞ્ઞેવ પુગ્ગલાનં રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા અપરિયાપન્ને તેસં તત્થ કામરાગાનુસયો ચ નાનુસેતિ, પટિઘાનુસયો ચ નાનુસેતી’’તિ પકતિયા દુક્ખાદીનં કામરાગાદીનં અનનુસયટ્ઠાનતં સન્ધાય વુત્તં, ‘‘દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં સબ્બત્થ કામરાગાનુસયો ચ નાનુસેતિ, પટિઘાનુસયો ચ નાનુસેતી’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૫૬) અનુસયપ્પહાનેન. એત્થ પુરિમનયેન ઓકાસં અવેક્ખિત્વા પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાનાનં અનુસયાનં અનનુસયનં વુત્તં, પચ્છિમનયેન પુગ્ગલં અવેક્ખિત્વા ઓકાસસ્સ કામધાતુઆદિકસ્સ અનોકાસતાતિ.
અનુસયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. સાનુસયવારવણ્ણના
૬૬-૧૩૧. સાનુસયપજહનપરિઞ્ઞાવારેસુ ‘‘સાનુસયો, પજહતિ, પરિજાનાતી’’તિ પુગ્ગલો વુત્તો. પુગ્ગલસ્સ ચ ઇમસ્મિં ભવે સાનુસયોતિ એવં ભવવિસેસેન વા, ઇમસ્મિં કામરાગાનુસયેન સાનુસયો ઇમસ્મિં ઇતરેસુ કેનચીતિ એવં ભવાનુસયવિસેસેન વા સાનુસયતાનિરનુસયતાદિકા નત્થિ. તથા દ્વીસુ વેદનાસુ કામરાગાનુસયેન સાનુસયો, દુક્ખાય વેદનાય નિરનુસયોતિ ઇદમ્પિ નત્થિ. ન હિ પુગ્ગલસ્સ વેદના ઓકાસો, અથ ખો અનુસયાનન્તિ. અનુસયસ્સ પન તસ્સ તસ્સ સો સો અનુસયનોકાસો પુગ્ગલસ્સ તેન તેન અનુસયેન સાનુસયતાય, તસ્સ તસ્સ પજહનપરિજાનનાનઞ્ચ નિમિત્તં હોતિ, અનનુસયનોકાસો ચ નિરનુસયતાદીનં, તસ્મા ઓકાસવારેસુ ભુમ્મનિદ્દેસં અકત્વા ‘‘યતો તતો’’તિ નિમિત્તત્થે નિસ્સક્કવચનં કતં, પજહનપરિઞ્ઞાવારેસુ અપાદાનત્થે એવ વા. તતો તતો હિ ઓકાસતો અપગમકરણં વિનાસનં પજહનં પરિજાનનઞ્ચાતિ.
તત્થ યતોતિ યતો અનુસયટ્ઠાનતો અનુલોમે, પટિલોમે અનનુસયટ્ઠાનતોતિ અત્થો. અનુસયાનાનુસયસ્સેવ હિ નિમિત્તાપાદાનભાવદસ્સનત્થં ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા તતો માનાનુસયેન સાનુસયોતિ (યમ.૨.અનુસયયમક.૭૭), પજહતી’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૪૩) ચ ‘‘દુક્ખાય વેદનાય તતો કામરાગાનુસયેન નિરનુસયોતિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૧૦), ન પજહતી’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૭૪-૧૭૬) ચ એવમાદીસુ રૂપધાતુઆદયો એવ ભુમ્મનિદ્દેસેનેવ નિદ્દિટ્ઠાતિ. અટ્ઠકથાયં પન ચતુત્થપઞ્હવિસ્સજ્જનેન સરૂપતો અનુસયનટ્ઠાનસ્સ દસ્સિતત્તા તદત્થે આદિપઞ્હેપિ ‘‘યતો’’તિ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તન્તિ ઇમમત્થં વિભાવેત્વા પુન ‘‘યતો’’તિ એતસ્સ વચનત્થં દસ્સેતું ‘‘ઉપ્પન્નેન કામરાગાનુસયેન સાનુસયો’’તિ વુત્તં, તં પમાદલિખિતં વિય દિસ્સતિ. ન હિ ઉપ્પન્નેનેવ અનુસયેન સાનુસયો, ઉપ્પત્તિરહટ્ઠાનતઞ્ચ સન્ધાયેવ નિસ્સક્કવચનં ન સક્કા વત્તું. ન હિ અપરિયાપન્નાનં અનુસયુપ્પત્તિરહટ્ઠાનતાતિ તં તથેવ દિસ્સતિ. એવં પનેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો – યતો ઉપ્પન્નેનાતિ યતો ઉપ્પન્નેન ભવિતબ્બં, તેનાતિ ઉપ્પત્તિરહટ્ઠાને નિસ્સક્કવચનં કતન્તિ. તથા સબ્બધમ્મેસુ ઉપ્પજ્જનકેનાતિ. ઉપ્પત્તિપટિસેધે અકતે અનુપ્પત્તિયા અનિચ્છિતત્તા સબ્બધમ્મેસુ ઉપ્પજ્જનકભાવં આપન્નેન અનુપ્પજ્જનભાવં અપનેતિ નામ. સબ્બત્થાતિ એતસ્સ પન સબ્બટ્ઠાનતોતિ અયમત્થો ન ન સમ્ભવતિ. ત્થ-કારઞ્હિ ભુમ્મતો અઞ્ઞત્થાપિ સદ્દવિદૂ ઇચ્છન્તીતિ.
સાનુસયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. પજહનવારવણ્ણના
૧૩૨-૧૯૭. પજહનવારે યેન કામરાગાનુસયાદયો સાવસેસા પહીયન્તિ, સો તે પજહતીતિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા વત્તબ્બો ન હોતિ અપજહનસબ્ભાવા, તસ્મા સન્નિટ્ઠાને નિરવસેસપ્પજહનકોયેવ પજહતીતિ વુત્તો, તસ્મા ‘‘યો વા પન માનાનુસયં પજહતિ, સો કામરાગાનુસયં પજહતીતિ? નો’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૩૨) વુત્તં. યસ્મા પન સંસયપદેન પહાનકરણમત્તમેવ પુચ્છતિ, ન સન્નિટ્ઠાનં કરોતિ, તસ્મા યથાવિજ્જમાનં પહાનં સન્ધાય ‘‘યો કામરાગાનુસયં પજહતિ, સો માનાનુસયં પજહતીતિ? તદેકટ્ઠં પજહતી’’તિ વુત્તં. પટિલોમે પન ‘‘નપ્પજહતી’’તિ પજહનાભાવો એવ સન્નિટ્ઠાનપદેન સંસયપદેન ચ વિનિચ્છિતો પુચ્છિતો ચ, તસ્મા યેસં પજહનં નત્થિ નિરવસેસવસેન પજહનકાનં, તે ઠપેત્વા અવસેસા અપ્પજહનસબ્ભાવેનેવ નપ્પજહન્તીતિ વુત્તા, ન ચ યથાવિજ્જમાનેન પહાનેનેવ વજ્જિતાતિ દટ્ઠબ્બાતિ. ‘‘અનાગામિમગ્ગસમઙ્ગિઞ્ચ અટ્ઠમકઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસા પુગ્ગલા કામરાગાનુસયઞ્ચ નપ્પજહન્તિ વિચિકિચ્છાનુસયઞ્ચ નપ્પજહન્તી’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૬૫) એત્થ અટ્ઠકથાયં ‘‘પુથુજ્જનો પહાનપરિઞ્ઞાય અભાવેન નપ્પજહતિ, સેસા તેસં અનુસયાનં પહીનત્તા’’તિ (યમ. અટ્ઠ. અનુસયયમક ૧૩૨-૧૯૭) વુત્તં.
તત્થ કિઞ્ચાપિ કેસઞ્ચિ વિચિકિચ્છાનુસયો કેસઞ્ચિ ઉભયન્તિ સેસાનં તેસં પહીનતા અત્થિ, તથાપિ સોતાપન્નાદીનં વિચિકિચ્છાનુસયસ્સ પહીનતા ઉભયાપજહનસ્સ કારણં ન હોતીતિ તેસં પહીનત્તા ‘‘નપ્પજહન્તી’’તિ ન સક્કા વત્તું, અથ પન કામરાગાનુસયઞ્ચ નપ્પજહન્તીતિ ઇમં સન્નિટ્ઠાનેન તેસં પુગ્ગલાનં સઙ્ગહિતતાદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ ન તત્થ કારણં વત્તબ્બં, પુચ્છિતસ્સ પન સંસયત્થસ્સ કારણં વત્તબ્બં. એવં સતિ ‘‘સેસા તસ્સ અનુસયસ્સ પહીનત્તા’’તિ વત્તબ્બન્તિ? ન વત્તબ્બં ‘‘યો કામરાગાનુસયં નપ્પજહતિ, સો દિટ્ઠાનુસયં વિચિકિચ્છાનુસયં નપ્પજહતી’’તિ પટિક્ખિપિત્વા પુચ્છિતે સદિસવિસ્સજ્જનકે દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયે સન્ધાય કારણસ્સ વત્તબ્બત્તા, તસ્મા તેસં અનુસયાનં પહીનત્તાતિ તેસં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયાનં પહીનત્તા તે સંસયત્થસઙ્ગહિતે અનુસયે નપ્પજહન્તીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.
પજહનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. પહીનવારવણ્ણના
૨૬૪-૨૭૪. પહીનવારે ફલટ્ઠવસેનેવ દેસના આરદ્ધાતિ અનુલોમં સન્ધાય વુત્તં. પટિલોમે હિ પુથુજ્જનવસેનપિ દેસના ગહિતાતિ. ‘‘ફલટ્ઠવસેનેવા’’તિ ચ સાધારણવચનેન મગ્ગસમઙ્ગીનં અગ્ગહિતતં દીપેતિ. અનુસયચ્ચન્તપટિપક્ખેકચિત્તક્ખણિકાનઞ્હિ મગ્ગસમઙ્ગીનં ન કોચિ અનુસયો ઉપ્પત્તિરહો, નાપિ અનુપ્પત્તિરહતં આપાદિતો, તસ્મા તે ન અનુસયસાનુસયપહીનઉપ્પજ્જનવારેસુ ગહિતાતિ.
૨૭૫-૨૯૬. ઓકાસવારે સો સો અનુસયો અત્તનો અત્તનો ઓકાસે એવ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતો પહીનો, અનાપાદિતો ચ અપ્પહીનોતિ પહીનાપ્પહીનવચનાનિ તદોકાસમેવ દીપેન્તિ, તસ્મા અનોકાસે તદુભયાવત્તબ્બતા વુત્તાતિ. સાધારણટ્ઠાને તેન સદ્ધિં પહીનો નામ હોતીતિ તેન સદ્ધિં સમાનોકાસે પહીનો નામાતિ અત્થો, ન સમાનકાલે પહીનોતિ.
પહીનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. ધાતુવારવણ્ણના
૩૩૨-૩૪૦. ધાતુવારે સન્તાનં અનુગતા હુત્વા સયન્તીતિ યસ્મિં સન્તાને અપ્પહીના, તંસન્તાને અપ્પહીનભાવેન અનુગન્ત્વા ઉપ્પત્તિઅરહભાવેન સયન્તીતિ અત્થો. ઉપ્પત્તિરહતા એવ હિ અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઇધાપિ યુત્તાતિ. એત્થ ચ ન કામધાતુઆદીનિ છ પટિનિસેધવચનાનિ ધાતુવિસેસનિદ્ધારણાનિ ન હોન્તીતિ ‘‘ન કામધાતુયા ચુતસ્સ ન કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિમ્હિ વુચ્ચમાને ઇમં નામ ઉપપજ્જન્તસ્સાતિ ન વિઞ્ઞાયેય્ય, તસ્મા તંમૂલિકાસુ યોજનાસુ ‘‘ન કામધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું રૂપધાતું અરૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિ પઠમં યોજેત્વા પુન અનુક્કમેન ‘‘ન કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિકા યોજના કતા. એવઞ્હિ ન કામધાતુઆદિપદેહિ યથાવુત્તધાતુયોયેવ ગહિતા, ન કઞ્ચીતિ વિઞ્ઞાયતિ. યથા અનુસયવારે ‘‘અનુસેન્તીતિ પદસ્સ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો ગહિતો’’તિ વુત્તં, તત્થાપિ ઉપ્પજ્જમાનમેવ સન્ધાય ઉપ્પજ્જન્તીતિ ગહેતું ન સક્કા ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિવચનતો. અથાપિ અપ્પહીનતં સન્ધાય ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો તત્થ ગહિતો, ઇધાપિ સો ન ન યુજ્જતીતિ. ભઙ્ગાતિ ભઞ્જિતબ્બા, દ્વિધા કાતબ્બાતિ અત્થો. નનુ ન કોચિ અનુસયો યત્થ ઉપ્પજ્જન્તસ્સ અનુસેતિ નાનુસેતિ ચાતિ દ્વિધા કાતબ્બા, તત્થેવ કસ્મા ‘‘કતિ અનુસયા ભઙ્ગા? અનુસયા ભઙ્ગા નત્થી’’તિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ કતાનિ. ન હિ પકારન્તરાભાવે સંસયો યુત્તોતિ? ન ન યુત્તો, ‘‘અનુસયા ભઙ્ગા નત્થી’’તિ અવુત્તે ભઙ્ગાભાવસ્સ અવિઞ્ઞાતત્તાતિ.
ધાતુવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
અનુસયયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. ચિત્તયમકં
ઉદ્દેસવારવણ્ણના
૧-૬૨. ચિત્તયમકવણ્ણનાયં આદિતોવ તયો સુદ્ધિકમહાવારા હોન્તીતિ ઇમે તયો મહાવારા સરાગાદિકુસલાદીહિ મિસ્સકા સુદ્ધિકા ચ, તેસુ આદિતો સુદ્ધિકા હોન્તીતિ અત્થો. મિસ્સકેસુ ચ એકેકસ્મિં સરાગાદિમિસ્સકચિત્તે તયો તયો મહાવારા, તે તત્થ તત્થ પન વુત્તે સમ્પિણ્ડેત્વા ‘‘સોળસ પુગ્ગલવારા’’તિઆદિ વુત્તં, ન નિરન્તરં વુત્તેતિ. ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના ઉપ્પાદનિરોધાનં પચ્ચુપ્પન્નાનાગતકાલાનઞ્ચ સંસગ્ગવસેન એકેકાય પુચ્છાય પવત્તત્તા ‘‘ઉપ્પાદનિરોધકાલસમ્ભેદવારો’’તિ વુત્તો. એવં સેસાનમ્પિ વારાનં તંતંનામતા પાળિઅનુસારેન વેદિતબ્બા.
ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
નિદ્દેસવારવણ્ણના
૬૩. તથારૂપસ્સેવ ખીણાસવસ્સ ચિત્તં સન્ધાયાતિ ઇદં ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિપચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિમ્હિ પુગ્ગલે અધિપ્પેતે તઞ્ચ ચિત્તં અધિપ્પેતમેવ હોતીતિ કત્વા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અરહતો પચ્છિમચિત્તમ્પીતિ નુપ્પજ્જતિ નિરુજ્ઝતીતિ એવંપકારં ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિમેવ સન્ધાય વુત્તં.
૬૫-૮૨. ઉપ્પાદવારસ્સ દુતિયપુચ્છાવિસ્સજ્જને ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે, નિરોધસમાપન્નાનં, અસઞ્ઞસત્તાનં તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, નો ચ તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ એત્થ ‘‘ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ એતસ્સ ‘‘સબ્બેસં ચિત્તં ખણપચ્ચુપ્પન્નમેવ હુત્વા ઉપ્પાદક્ખણં અતીતત્તા ઉપ્પજ્જિત્થ નામા’’તિ અત્થો વુત્તો. ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ ચેવ ઉપ્પજ્જતિ ચાતિ એતસ્સપિ ઉપ્પાદં પત્તત્તા ઉપ્પજ્જિત્થ, અનતીતત્તા ઉપ્પજ્જતિ નામાતિ દ્વયમેતં એવં ન સક્કા વત્તું. ન હિ ખણપચ્ચુપ્પન્ને ‘‘ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ અતીતવોહારો અત્થિ. યદિ સિયા, યં વા પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ એત્થ ‘‘નો’’તિ અવત્વા વિભજિતબ્બં સિયા. તથા ‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ એત્થ ચ ‘‘નો’’તિ અવત્વા ‘‘આમન્તા’’તિ વત્તબ્બં સિયા. ‘‘ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે’’તિ પન ભિજ્જમાનચિત્તસમઙ્ગી પુગ્ગલો વુત્તો, તસ્સ અતીતં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, ન ચ કિઞ્ચિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેતિ ચ ઉપ્પજ્જમાનચિત્તસમઙ્ગી પુગ્ગલો વુત્તો, તસ્સપિ અતીતં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, તં પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ચિત્તન્તિ હિ સામઞ્ઞવચનં એકસ્મિં અનેકસ્મિઞ્ચ યથાગહિતવિસેસે તિટ્ઠતીતિ. ‘‘યસ્સ વા પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ? ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે’’તિ એત્થ યસ્સ વા પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતપુગ્ગલસ્સેવ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેતિ એવં સબ્બત્થ સન્નિટ્ઠાનવસેન નિયમો વેદિતબ્બો. ઉપ્પન્નુપ્પજ્જમાનવારો નિરુદ્ધનિરુજ્ઝમાનવારો ચ પુગ્ગલવારાદીસુ તીસુપિ નિન્નાનાકરણા ઉદ્દિટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠા ચ. તત્થ પુગ્ગલવારે અવિસેસેન યં કઞ્ચિ તાદિસં પુગ્ગલં સન્ધાય ‘‘ઉપ્પન્નં ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં, ધમ્મવારે ચિત્તમેવ, પુગ્ગલધમ્મવારે પુગ્ગલં ચિત્તઞ્ચાતિ અયમેત્થ વિસેસો દટ્ઠબ્બો.
૮૩. અતિક્કન્તકાલવારે ઇમસ્સ પુગ્ગલવારત્તા પુગ્ગલો પુચ્છિતોતિ પુગ્ગલસ્સેવ વિસ્સજ્જનેન ભવિતબ્બં. યથા યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ એતેન ન કોચિ પુગ્ગલો ન ગહિતો, એવં યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં ખણં ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલન્તિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન ન કોચિ ન ગહિતો. ન હિ સો પુગ્ગલો અત્થિ, યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણં અતીતં નત્થિ, તે ચ પન નિરુજ્ઝમાનક્ખણાતીતચિત્તા ન ન હોન્તીતિ પઠમો પઞ્હો ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જિતબ્બો સિયા, તથા દુતિયતતિયા. ચતુત્થો પન ‘‘પચ્છિમચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તેસં ચિત્તં ભઙ્ગક્ખણં અવીતિક્કન્તં, નો ચ તેસં ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણં અવીતિક્કન્તં, ઇતરેસં ચિત્તં ભઙ્ગક્ખણઞ્ચ અવીતિક્કન્તં ઉપ્પાદક્ખણઞ્ચ અવીતિક્કન્ત’’ન્તિ વિસ્સજ્જિતબ્બો ભવેય્ય, તથા અવિસ્સજ્જેત્વા કસ્મા સબ્બત્થ ચિત્તમેવ વિભત્તન્તિ? ચિત્તવસેન પુગ્ગલવવત્થાનતો. ખણસ્સ હિ વીતિક્કન્તતાય અતિક્કન્તકાલતાવચનેન વત્તમાનસ્સ ચ ચિત્તસ્સ વસેન પુગ્ગલો ઉપ્પાદક્ખણાતીતચિત્તો વુત્તો અતીતસ્સ ચ, તત્થ પુરિમસ્સ ચિત્તં ન ભઙ્ગક્ખણં વીતિક્કન્તં પચ્છિમસ્સ વીતિક્કન્તન્તિ એવમાદિકો પુગ્ગલવિભાગો યસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન પુગ્ગલવવત્થાનં હોતિ, તસ્સ ચિત્તસ્સ તંતંખણવીતિક્કમાવીતિક્કમદસ્સનવસેન દસ્સિતો હોતીતિ સબ્બવિસ્સજ્જનેસુ ચિત્તમેવ વિભત્તં. અથ વા નયિધ ધમ્મમત્તવિસિટ્ઠો પુગ્ગલો પુચ્છિતો, અથ ખો પુગ્ગલવિસિટ્ઠં ચિત્તં, તસ્મા ચિત્તમેવ વિસ્સજ્જિતન્તિ વેદિતબ્બં. યદિપિ પુગ્ગલપ્પધાના પુચ્છા, અથાપિ ચિત્તપ્પધાના, ઉભયથાપિ દુતિયપુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વત્તબ્બં સિયા, તથા પન અવત્વા નિરોધક્ખણવીતિક્કમેન અતિક્કન્તકાલતા ન ઉપ્પાદક્ખણવીતિક્કમેન અતિક્કન્તકાલતા વિય વત્તમાનસ્સ અત્થીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અતીતં ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. યસ્સ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જમાનન્તિ એત્થ ઉપ્પજ્જમાનં ખણં ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલં યસ્સ ચિત્તં ન હોતીતિ અત્થો. એસ નયો ‘‘ન નિરુજ્ઝમાન’’ન્તિ એત્થાપિ.
૧૧૪-૧૧૬. મિસ્સકવારેસુ યસ્સ સરાગં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ પુચ્છા, નોતિ વિસ્સજ્જનઞ્ચ અટ્ઠકથાયં દસ્સિતં. પાળિયં પન ‘‘યસ્સ સરાગં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ સરાગં ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ માતિકાઠપનાયં વુત્તત્તા વિસ્સજ્જનેપિ તથેવ સન્નિટ્ઠાનસંસયત્થેસુ સરાગાદિમિસ્સકચિત્તવસેનેવ પુચ્છા ઉદ્ધરિત્વા ‘‘સરાગપચ્છિમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં સરાગં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતિ, ઇતરેસં સરાગચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં સરાગં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ નિરુજ્ઝિસ્સતિ ચેવ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ ચા’’તિ એવમાદિના નયેન યેભુય્યેન સુદ્ધિકવારસદિસમેવ વિસ્સજ્જનં કાતબ્બન્તિ કત્વા સંખિત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.
નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ચિત્તયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.