૧. પણ્ણત્તિવારો
ઉદ્દેસવારવણ્ણના
૧-૧૬. ધમ્મયમકવણ્ણનાયં કુસલાદિધમ્માનં માતિકં ઠપેત્વાતિ યથા મૂલયમકે કુસલાદિધમ્મા દેસિતા, યથા ચ ખન્ધયમકાદીસુ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિના અઞ્ઞથા સઙ્ગહેત્વા દેસિતા, તથા અદેસેત્વા યા કુસલાદીનં ધમ્માનં ‘‘કુસલાકુસલા ધમ્મા’’તિઆદિકા માતિકા, તં ઇધ આદિમ્હિ ઠપેત્વા દેસિતસ્સાતિ અત્થો.
ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. પવત્તિવારવણ્ણના
૩૩-૩૪. ‘‘યસ્સ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ અબ્યાકતા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ એતસ્સ વિસ્સજ્જને ‘‘અબ્યાકતા ચાતિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપવસેન વુત્ત’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, ઇમસ્મિં પન પઞ્હે કમ્મસમુટ્ઠાનાદિરૂપઞ્ચ લબ્ભતિ, તં પન પટિલોમવારસ્સ વિસ્સજ્જને સબ્બેસં ચવન્તાનં, પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે, આરુપ્પે અકુસલાનં ઉપ્પાદક્ખણે તેસં કુસલા ચ ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તિ અબ્યાકતા ચ ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ એત્થ પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ કમ્મસમુટ્ઠાનાદિરૂપં અગ્ગહેત્વા ‘‘અબ્યાકતા ચ ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વુત્તત્તા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ ઇધાધિપ્પેતં. કમ્મસમુટ્ઠાનાદિરૂપે ન વિધાનં, નાપિ પટિસેધોતિ કેચિ વદન્તિ, તથા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ સન્ધાય ‘‘યસ્સ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ અબ્યાકતા ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તીતિ? નો’’તિ (યમ. ૩.ધમ્મયમક.૧૬૩) વુત્તન્તિ. તં પનેતં એવં ન સક્કા વત્તું ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપાદીનમ્પિ ઉપ્પાદસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ચ નિરોધસ્સ એવમાદીહિ એવ પાળીહિ પટિસેધસિદ્ધિતો.
યે ચ વદન્તિ ‘‘યથા પટિસમ્ભિદામગ્ગે નિરોધકથાયં ‘સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે જાતા ધમ્મા ઠપેત્વા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં સબ્બેપિ વિરાગા ચેવ હોન્તિ વિરાગારમ્મણા વિરાગગોચરા વિરાગસમુદાગતા વિરાગપતિટ્ઠા’તિઆદીસુ ‘ઠપેત્વા રૂપ’ન્તિ અવત્વા ચિત્તપટિબદ્ધત્તા ચિત્તજરૂપાનં ‘ઠપેત્વા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપ’ન્તિ વુત્તં, એવમિધાપિ ચિત્તપટિબદ્ધત્તા ચિત્તજરૂપમેવ કથિત’’ન્તિ, તઞ્ચ તથા ન હોતિ. યેસઞ્હિ સોતાપત્તિમગ્ગો સહજાતપચ્ચયો હોતિ, યેસુ ચ વિરાગાદિઆસઙ્કા હોતિ, તે સોતાપત્તિમગ્ગસહજાતા ધમ્મા સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે જાતા ધમ્માતિ તત્થ વુત્તા. સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે જાતાતિ હિ વચનં મગ્ગે જાતતં દીપેતિ, ન ચ કમ્મજાદીનિ અમગ્ગે જાયમાનાનિ મગ્ગક્ખણે જાતવોહારં અરહન્તિ તેસં તસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે સહજાતપચ્ચયત્તાભાવતો, તસ્મા મગ્ગક્ખણે તંસહજાતધમ્મેસુ ઠપેતબ્બં ઠપેતું ‘‘ઠપેત્વા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપ’’ન્તિ વુત્તં, ઇધ પન કુસલાદિધમ્મા યસ્સ યત્થ ઉપ્પજ્જન્તિ નિરુજ્ઝન્તિ ચ, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તસ્મિઞ્ચ ઓકાસે અબ્યાકતધમ્માનં ઉપ્પાદનિરોધાનં કુસલાદિપટિબદ્ધતા અપ્પટિબદ્ધતા ચ આમટ્ઠા, ન ચ કમ્મજાદિરૂપં અબ્યાકતં ન હોતિ, તસ્મા સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઓકાસે વા ઉપ્પાદનિરોધેસુ વિજ્જમાનેસુ અબ્યાકતાનં તે વેદિતબ્બા, અવિજ્જમાનેસુ ચ પટિસેધેતબ્બા, ન ચ અચિત્તપટિબદ્ધા અબ્યાકતાતિ એત્થ ન ગહિતાતિ સક્કા વત્તું નિરોધસમાપન્નાનં અસઞ્ઞસત્તાનઞ્ચ ઉપ્પાદનિરોધવચનતોતિ.
ચતુત્થપઞ્હે પવત્તે અકુસલાબ્યાકતચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેતિ ઇદં ‘‘યસ્સ વા પન અબ્યાકતા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતેસુ પઞ્ચવોકારે અકુસલાબ્યાકતચિત્તાનં ચતુવોકારે ચ અબ્યાકતચિત્તસ્સેવ ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિનો સન્ધાય વુત્તં. એવં સબ્બત્થ સન્નિટ્ઠાનવસેન વિસેસો વેદિતબ્બો.
૭૯. ‘‘એકાવજ્જનેન ૧૬૬ ઉપ્પન્નસ્સા’’તિ વુત્તં, નાનાવજ્જનેનપિ પન તતો પુરિમતરજવનવીથીસુ ઉપ્પન્નસ્સ ‘‘ઉપ્પાદક્ખણે તેસં અકુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જિસ્સન્તિ, નો ચ તેસં કુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તી’’તિ ઇદં લક્ખણં લબ્ભતેવ, તસ્મા એતેન લક્ખણેન સમાનલક્ખણં સબ્બં યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અગ્ગમગ્ગં પટિલભિસ્સન્તિ, તસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેતિ એતેનેવ કુસલાનાગતભાવપરિયોસાનેન તાય એવ સમાનલક્ખણતાય દીપિતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. એસ નયો અકુસલાતીતભાવસ્સ અબ્યાકતાતીતભાવસ્સ ચ આદિમ્હિ ‘‘દુતિયે અકુસલે’’તિ, ‘‘દુતિયે ચિત્તે’’તિ ચ વુત્તટ્ઠાને. યથા હિ ભાવનાવારે ભાવનાપહાનાનં પરિયોસાનેન અગ્ગમગ્ગેન તતો પુરિમતરાનિપિ ભાવનાપહાનાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ, એવમિધાપિ તં તં તેન તેન આદિના અન્તેન ચ દસ્સિતન્તિ.
૧૦૦. પઞ્ચવોકારે અકુસલાનં ભઙ્ગક્ખણે તેસં અકુસલા ચ ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તિ અબ્યાકતા ચ ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તીતિ વચનેન પટિસન્ધિચિત્તતો સોળસમં, તતો પરમ્પિ વા ભવનિકન્તિચિત્તં હોતિ, ન તતો ઓરન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ.
પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ધમ્મયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.