૧. પણ્ણત્તિવારો
નિદ્દેસવારવણ્ણના
૧૦-૨૬. ‘‘દુક્ખં દુક્ખસચ્ચન્તિ? આમન્તા’’તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ દુક્ખદુક્ખં સઙ્ખારદુક્ખં વિપરિણામદુક્ખન્તિ તીસુપિ દુક્ખસદ્દો પવત્તતિ, ‘‘જાતિપિ દુક્ખા’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૪; વિભ. ૧૯૦) જાતિઆદીસુ ચ, સો પન દુક્ખદુક્ખતો અઞ્ઞત્થ પવત્તમાનો અઞ્ઞનિરપેક્ખો નપ્પવત્તતિ. સુદ્ધઞ્ચેત્થ દુક્ખપદં અઞ્ઞનિરપેક્ખં ગહેત્વા પણ્ણત્તિસોધનં કરોતિ, તેન નિપ્પરિયાયતો દુક્ખસભાવત્તા એવ યં દુક્ખદુક્ખં, તસ્મિં દુક્ખદુક્ખે એસ દુક્ખસદ્દો, તઞ્ચ એકન્તેન દુક્ખસચ્ચમેવાતિ ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તં. સુદ્ધસચ્ચવારે સચ્ચવિભઙ્ગે વુત્તેસુ સમુદયેસુ કોચિ ફલધમ્મેસુ નત્થિ, ન ચ ફલધમ્મેસુ કોચિ નિરોધોતિ વુચ્ચમાનો અત્થિ, મગ્ગસદ્દો ચ ફલફલઙ્ગેસુ મગ્ગફલત્તા પવત્તતિ, ન મગ્ગકિચ્ચસબ્ભાવા. પરિનિટ્ઠિતનિય્યાનકિચ્ચાનિ હિ તાનિ. નિય્યાનવાચકો ચેત્થ મગ્ગસદ્દો, ન નિય્યાનફલવાચકો, તસ્મા સમુદયો સચ્ચં, નિરોધો સચ્ચં, મગ્ગો સચ્ચન્તિ એતેસુપિ ‘‘આમન્તા’’ઇચ્ચેવ વિસ્સજ્જનં કતં.
અથ વા પદસોધનેન પદેસુ સોધિતેસુ સચ્ચવિસેસનભૂતા એવ દુક્ખાદિસદ્દા ઇધ ગહિતાતિ વિઞ્ઞાયન્તિ. તેસં પન એકન્તેન સચ્ચવિસેસનભાવં, સચ્ચાનઞ્ચ તબ્બિસેસનયોગવિસેસં દીપેતું સુદ્ધસચ્ચવારો વુત્તોતિ સચ્ચવિસેસનાનં દુક્ખાદીનં એકન્તસચ્ચત્તા ‘‘દુક્ખં સચ્ચં…પે… મગ્ગો સચ્ચન્તિ? આમન્તા’’તિ વુત્તન્તિ. યથા ચેત્થ, એવં ખન્ધયમકાદીસુપિ સુદ્ધખન્ધાદિવારેસુ ખન્ધાદિવિસેસનભૂતાનમેવ રૂપાદીનં ગહણં યુત્તં. અટ્ઠકથાયં (યમ. અટ્ઠ. ખન્ધયમક ૩૮) પન ‘‘યસ્મા પિયરૂપસાતરૂપસઙ્ખાતં વા રૂપં હોતુ ભૂતુપાદારૂપં વા, સબ્બં પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ સઙ્ગહં ગચ્છતેવ, તસ્મા આમન્તાતિ પટિજાનાતી’’તિ વચનેન રૂપાદિચક્ખાદિદુક્ખાદિગ્ગહણેહિ સુદ્ધખન્ધાદિવારેસુપિ ખન્ધાદિવિસેસનતો અઞ્ઞેપિ ગહિતાતિ અયમત્થો દીપિતો હોતિ, તેન તદનુરૂપતાવસેન ઇતરો અત્થો વુત્તો.
નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. પવત્તિવારવણ્ણના
૨૭-૧૬૪. અન્તમસો સુદ્ધાવાસાનમ્પીતિ ઇદં તેસં અરિયત્તા દુક્ખસચ્ચેન ઉપપજ્જને આસઙ્કા સિયાતિ કત્વા વુત્તં. તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સાતિ ઇદં પઞ્ચવોકારવસેનેવ ગહેતબ્બન્તિ વુત્તં. યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ એતેન પન સન્નિટ્ઠાનેન સબ્બે ઉપપજ્જન્તા પવત્તિયં ચતુવોકારે મગ્ગફલતો અઞ્ઞચિત્તાનં ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિનો પઞ્ચવોકારે ચ સબ્બચિત્તાનં ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિનો સઙ્ગહિતાતિ તેસ્વેવ સન્નિટ્ઠાનેન નિચ્છિતેસુ કેચિ ‘‘પવત્તે તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ એતેન દુક્ખસમુદયેસુ એકકોટ્ઠાસપ્પવત્તિસમઙ્ગિનો દસ્સીયન્તિ સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતસ્સેવ વિભાગદસ્સનતો, તેન ચતુવોકારાનમ્પિ ગહણં ઉપપન્નમેવ. ન હિ તેસુ મગ્ગફલુપ્પાદસમઙ્ગીસુ પસઙ્ગતા અત્થિ તંસમઙ્ગીનં તેસં સન્નિટ્ઠાનેન અગ્ગહિતત્તાતિ. ઇદં ઇધ ન ગહેતબ્બન્તિ ઇદં ચતુવોકારે ફલસમાપત્તિચિત્તં ઇધ સચ્ચાનં ઉપ્પાદવચને ન ગહેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ.
એત્થ ચ સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાનન્તિ ઇદં કમ્મજપવત્તસ્સ પઠમુપ્પાદદસ્સનેન વુત્તં, અસઞ્ઞસત્તાપેત્થ સઙ્ગહિતા. પવત્તે તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેતિ ઇદં પન સમુદયસચ્ચુપ્પાદવોમિસ્સસ્સ દુક્ખસચ્ચુપ્પાદસ્સ તંરહિતસ્સ દસ્સનવસેન વુત્તં. તણ્હાય ઉપ્પાદક્ખણેતિ તંસહિતસ્સ સમુદયસચ્ચુપ્પાદવોમિસ્સસ્સ. તેસં પન અસઞ્ઞસત્તાનં પવત્તિયં દુક્ખસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદો સબ્બત્થ ન ગહિતો, તથા નિરોધો ચાતિ. મગ્ગસચ્ચયમકેપિ એસેવ નયો. તેસં તસ્મિં ઉપપત્તિક્ખણે ચ તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તુપ્પત્તિક્ખણે ચાતિ એવમેત્થ ખણવસેન ઓકાસો વેદિતબ્બોતિ વુત્તં, એવઞ્ચ સતિ ‘‘યસ્સ યત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૭૧) એતસ્સ વિસ્સજ્જને પચ્છિમકોટ્ઠાસે ‘‘ઇતરેસં ચતુવોકારં પઞ્ચવોકારં ઉપપજ્જન્તાનં, પવત્તે ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં તત્થ દુક્ખસચ્ચઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સમુદયસચ્ચઞ્ચ ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ઇદં ન યુજ્જેય્ય. ન હિ ઉપપત્તિક્ખણે ચિત્તુપ્પત્તિક્ખણે ચ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ. તસ્મા ઉપપત્તિક્ખણતણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તુપ્પત્તિક્ખણસમઙ્ગીનં પુગ્ગલાનં યસ્મિં કામાવચરાદિઓકાસે સા ઉપપત્તિ ચિત્તુપ્પત્તિ ચ પવત્તમાના, તત્થ તેસન્તિ ઓકાસવસેનેવેત્થ તત્થ-સદ્દસ્સ અત્થો યુજ્જતિ. પુગ્ગલોકાસવારો હેસ. તત્થ પુગ્ગલવિસેસદસ્સનત્થં ‘‘સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં, ઓકાસો પન યત્થ તે, સો એવાતિ.
‘‘સબ્બેસં ચવન્તાનં પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે આરુપ્પે મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં સમુદયસચ્ચઞ્ચ નુપ્પજ્જતિ દુક્ખસચ્ચઞ્ચ નુપ્પજ્જતી’’તિ એત્થ પન ‘‘પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતી’’તિ ચિત્તપટિબદ્ધવુત્તિત્તા ચિત્તજરૂપમેવ ઇધાધિપ્પેતં, ન કમ્મજાદિરૂપં ચિત્તં અનપેક્ખિત્વાવ ઉપ્પજ્જનતોતિ કેચિ વદન્તિ. ‘‘યસ્સ વા પન સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જતી’’તિ એતેન પન સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતો પુગ્ગલો ન ચિત્તં અપેક્ખિત્વાવ ગહિતો, અથ ખો યો કોચિ એવંપકારો, તસ્મા ‘‘તસ્સ દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતી’’તિ એતેન ચ ન ચિત્તાપેક્ખમેવ દુક્ખસચ્ચં વુત્તં, અથ ખો યં કિઞ્ચીતિ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે યં કિઞ્ચિ દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ. ન હિ યમકે વિભજિતબ્બે અવિભત્તા નામ પુચ્છા અત્થીતિ.
‘‘સુદ્ધાવાસાનં દુતિયે ચિત્તેવત્તમાને’’તિ ઇદં સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન યસ્સ યત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થ, નો ચ સમુદયસચ્ચં, તંદસ્સનવસેન વુત્તં. તસ્મિં પન દસ્સિતે તેન સમાનગતિકત્તા દુતિયાકુસલચિત્તતો પુરિમસબ્બચિત્તસમઙ્ગિનો તેનેવ દસ્સિતા હોન્તિ. તેસમ્પિ હિ તત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થ નો ચ તેસં તત્થ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ઇતરેસં ચતુવોકારપઞ્ચવોકારાન’’ન્તિ એત્થ યથાવુત્તા સુદ્ધાવાસા અગ્ગહિતા હોન્તિ. યથા ‘‘યસ્સ યત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૬૧) એતસ્સ વિસ્સજ્જને ‘‘સુદ્ધાવાસાનં ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૬૧) એતેનેવ ઉપપત્તિચિત્તુપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિસમાનગતિકા દુતિયાકુસલતો પુરિમસબ્બચિત્તુપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિનો દસ્સિતા હોન્તીતિ ન તે ‘‘ઇતરેસ’’ન્તિ એતેન ગય્હન્તિ, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બન્તિ. ‘‘ઇતરેસ’’ન્તિ વચનં પઞ્ચવોકારાનં વિસેસનત્થં, ન ચતુવોકારાનં. ન હિ તે પુબ્બે વુત્તા વજ્જેતબ્બા સન્તિ પઞ્ચવોકારા વિય યથાવુત્તા સુદ્ધાવાસાતિ. ‘‘અભિસમેતાવીનં તેસં તત્થ દુક્ખસચ્ચઞ્ચ ઉપ્પજ્જિત્થ મગ્ગસચ્ચઞ્ચ ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૪૧) એતેન સન્નિટ્ઠાનેન પુગ્ગલોકાસા અઞ્ઞમઞ્ઞપરિચ્છિન્ના ગહિતાતિ યસ્મિં ઓકાસે અભિસમેતાવિનો, તે એવં ‘‘અભિસમેતાવીન’’ન્તિ એતેન ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. તેન યે કામાવચરે રૂપાવચરે અરૂપાવચરે વા અભિસમેતાવિનો રૂપાવચરં અરૂપાવચરં વા ઉપપન્ના, યાવ તત્થાભિસમયો ઉપ્પન્નો ભવિસ્સતિ, તાવ તે એત્થ ન ગય્હન્તિ, તે પન પુરિમકોટ્ઠાસે ‘‘સુદ્ધાવાસાનં દુતિયે ચિત્તે વત્તમાને’’તિ એવં દસ્સિતેહિ સુદ્ધાવાસે અનુપ્પન્નાભિસમયેહિ સમાનગતિકાતિ વિસું ન દસ્સિતા. ‘‘અનભિસમેતાવીન’’ન્તિ ગહિતા યે સબ્બત્થ તત્થ ચ અનભિસમેતાવિનો, તેસુ સુદ્ધાવાસાનં ગહણકાલવિસેસનત્થં ‘‘સુદ્ધાવાસાનં દુતિયે ચિત્તે વત્તમાને’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૪૨) વુત્તન્તિ.
યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અગ્ગમગ્ગં પટિલભિસ્સન્તીતિ એતેન વોદાનચિત્તસમઙ્ગિના સમાનગતિકા તતો પુરિમતરચિત્તસમઙ્ગિનોપિ યાવ સબ્બન્તિમતણ્હાસમ્પયુત્તચિત્તસમઙ્ગી, તાવ દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. એસ નયો અઞ્ઞેસુ એવરૂપેસૂતિ.
પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેતિ આગતટ્ઠાને પટિસન્ધિચિત્તસ્સપિ ભઙ્ગક્ખણગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં, તથા ‘‘પવત્તે ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ આગતટ્ઠાને ચ ચુતિચિત્તસ્સપિ ઉપ્પાદક્ખણસ્સાતિ. ‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ સમુદયસચ્ચં ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૧૧૬) એતસ્સ વિસ્સજ્જને દ્વીસુપિ કોટ્ઠાસેસુ ‘‘અરૂપે મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ભઙ્ગક્ખણે’’ઇચ્ચેવ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૧૧૬) વુત્તં, ન વિસેસિતં. કસ્મા? એકસ્સપિ મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિનો ઉભયકોટ્ઠાસભજનતો. યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ન નિરુજ્ઝતીતિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતેસુ હિ અરુપે મગ્ગફલભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગીસુ કેસઞ્ચિ તિણ્ણં ફલાનં દ્વિન્નઞ્ચ મગ્ગાનં ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગીનં નિરન્તરં અનુપ્પાદેત્વા અન્તરન્તરા વિપસ્સનાનિકન્તિં ભવનિકન્તિં ઉપ્પાદેત્વા યે ઉપરિમગ્ગે ઉપ્પાદેસ્સન્તિ, તેસં સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ તેસંયેવ પન કેસઞ્ચિ અન્તરા તણ્હં અનુપ્પાદેત્વા ઉપરિમગ્ગઉપ્પાદેન્તાનં મગ્ગફલભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગીનં સમુદયસચ્ચં ન નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ. સામઞ્ઞવચનેનપિ ચ પુરિમકોટ્ઠાસે વુચ્ચમાનેન પચ્છિમકોટ્ઠાસે વક્ખમાને વજ્જેત્વાવ ગહણં હોતીતિ દસ્સિતોયં નયોતિ.
પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના
૧૬૫-૧૭૦. પરિઞ્ઞાવારે …પે… તિસ્સોપેત્થ પરિઞ્ઞા લબ્ભન્તીતિ એત્થેવ વિસેસનં ખન્ધયમકાદીસુ સબ્બખન્ધાદીનં વિય સબ્બસચ્ચાનં અપરિઞ્ઞેય્યતાદસ્સનત્થં સચ્છિકરણભાવનાવસેન ઇમસ્સ વારસ્સ અપ્પવત્તિદસ્સનત્થઞ્ચ. દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞત્થં સમુદયસ્સ ચ પહાનત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતીતિ પરિઞ્ઞાપહાનં સચ્ચેસુ દસ્સેતું દુક્ખે તીરણપરિઞ્ઞા વુત્તા, ન પહાનપરિઞ્ઞા. સમુદયે ચ પહાનપરિઞ્ઞા, ન તીરણપરિઞ્ઞા. ઞાતપરિઞ્ઞા પન સાધારણાતિ ઉભયત્થ વુત્તા. મગ્ગઞાણઞ્હિ દુક્ખસમુદયાનિ વિભાવેતીતિ ઞાતપરિઞ્ઞા ચ હોતિ, દુક્ખતીરણકિચ્ચાનં નિપ્ફાદનતો તીરણપરિઞ્ઞા ચ, સમુદયસ્સ અપ્પવત્તિકરણતોવ પહાનપરિઞ્ઞા ચાતિ તિસ્સોપિ પરિઞ્ઞા મગ્ગક્ખણે એવ યોજેતબ્બાતિ.
પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
સચ્ચયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૬. સઙ્ખારયમકં
૧. પણ્ણત્તિવારવણ્ણના
૧. ખન્ધાદયો વિય પુબ્બે અવિભત્તા કાયસઙ્ખારાદયોતિ તેસં અવિઞ્ઞાતત્તા ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા કાયસઙ્ખારો’’તિઆદિના (સં. નિ. ૪.૩૪૮) તયો સઙ્ખારે વિભજતિ. કાયસ્સ સઙ્ખારોતિ પઠમે અત્થે સામિઅત્થે એવ સામિવચનં, દુતિયે અત્થે કત્તુઅત્થે. વચિયા સઙ્ખારોતિ કમ્મત્થે સામિવચનં. ચિત્તસ્સ સઙ્ખારોતિ ચ કત્તુઅત્થેયેવ. સો પન કરણવચનસ્સ અત્થોતિ કત્વા ‘‘કરણત્થે સામિવચનં કત્વા’’તિ વુત્તં.
૨-૭. સુદ્ધિકએકેકપદવસેન અત્થાભાવતોતિ પદસોધનતંમૂલકચક્કવારેહિ યોપિ અત્થો દસ્સિતો દ્વીહિ પદેહિ લબ્ભમાનો એકો અસ્સાસપસ્સાસાદિકો, તસ્સ સુદ્ધિકેહિ કાયાદિપદેહિ સુદ્ધિકેન ચ સઙ્ખારપદેન અવચનીયત્તા યથા રૂપપદસ્સ ખન્ધેકદેસો ખન્ધપદસ્સ ખન્ધસમુદાયો પદસોધને દસ્સિતો યથાધિપ્પેતો અત્થો અત્થિ, એવં એકેકપદસ્સ યથાધિપ્પેતત્થાભાવતોતિ અધિપ્પાયો. કાયો કાયસઙ્ખારોતિઆદિ પન વત્તબ્બં સિયાતિ યદિ વિસું અદીપેત્વા સમુદિતો કાયસઙ્ખારસદ્દો એકત્થ દીપેતિ, કાયસઙ્ખારસદ્દો કાયસઙ્ખારત્થે વત્તમાનો ખન્ધસદ્દો વિય રૂપસદ્દેન કાયસદ્દેન વિસેસિતબ્બોતિ અધિપ્પાયેન વદતિ. સુદ્ધસઙ્ખારવારો હેસાતિ એતેન ઇમસ્સ વારસ્સ પદસોધનેન દસ્સિતાનં યથાધિપ્પેતાનમેવ ગહણતો તેસઞ્ચ કાયાદિપદેહિ અગ્ગહિતત્તા ‘‘કાયો કાયસઙ્ખારો’’તિઆદિવચનસ્સ અયુત્તિં દસ્સેતિ. ઇધ પન સઙ્ખારયમકે કાયાદિપદાનં સઙ્ખારપદસ્સ ચ અસમાનાધિકરણત્તા ‘‘કાયો સઙ્ખારો, સઙ્ખારા કાયો’’તિઆદિમ્હિ વુચ્ચમાને અધિપ્પેતત્થપરિચ્ચાગો અનધિપ્પેતત્થપરિગ્ગહો ચ કતો સિયાતિ સુદ્ધસઙ્ખારતંમૂલચક્કવારા ન વુત્તા. પદસોધનવારતંમૂલચક્કવારેહિ પન અસમાનાધિકરણેહિ કાયાદિપદેહિ સઙ્ખારસદ્દસ્સ વિસેસનીયતાય દસ્સિતાય સંસયો હોતિ ‘‘યો અત્થન્તરપ્પવત્તિના કાયસદ્દેન વિસેસિતો કાયસઙ્ખારો, એસો અત્થન્તરપ્પવત્તીહિ વચીચિત્તેહિ વિસેસિતો ઉદાહુ અઞ્ઞો’’તિ. એવં સેસેસુપિ. એત્થ તેસં અઞ્ઞત્થ દસ્સનત્થં ‘‘કાયસઙ્ખારો વચીસઙ્ખારો’’તિઆદિના અનુલોમપટિલોમવસેન છ યમકાનિ વુત્તાનીતિ દટ્ઠબ્બં. અટ્ઠકથાયં પન સુદ્ધસઙ્ખારવારટ્ઠાને વુત્તત્તા અયં નયો સુદ્ધસઙ્ખારવારોતિ વુત્તો.
પણ્ણત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. પવત્તિવારવણ્ણના
૧૯. પવત્તિવારે સઙ્ખારાનં પુગ્ગલાનઞ્ચ ઓકાસત્તા ઝાનં ભૂમિ ચ વિસું ઓકાસભાવેન ગહિતાતિ પુગ્ગલવારે ચ ઓકાસવસેન પુગ્ગલગ્ગહણેન તેસં દ્વિન્નં ઓકાસાનં વસેન ગહણં હોતિ, તસ્મા ‘‘વિના વિતક્કવિચારેહિ અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ દુતિયતતિયજ્ઝાનોકાસવસેન ગહિતા પુગ્ગલા વિસેસેત્વા દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા. પુન પઠમજ્ઝાનં સમાપન્નાનન્તિ ઝાનોકાસવસેન પુગ્ગલં દસ્સેતિ, કામાવચરાનન્તિ ભૂમોકાસવસેન. દ્વિપ્પકારાનમ્પિ પન તેસં વિસેસનત્થમાહ ‘‘અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ. તેન રૂપારૂપાવચરેસુ પઠમજ્ઝાનસમાપન્નકે કામાવચરે ગબ્ભગતાદિકે ચ નિવત્તેતિ. કામાવચરાનમ્પિ હિ ગબ્ભગતાદીનં વિના અસ્સાસપસ્સાસેહિ વિતક્કવિચારાનં ઉપ્પત્તિ અત્થિ. અટ્ઠકથાયં પન એકન્તિકત્તા રૂપારૂપાવચરા નિદસ્સિતા. વિના અસ્સાસપસ્સાસેહિ વિતક્કવિચારાનં ઉપ્પાદક્ખણેતિ એતેન પન દસ્સિતા પુગ્ગલા પઠમજ્ઝાનોકાસા કામાવચરાદિઓકાસા ચ અસ્સાસપસ્સાસવિરહવિસિટ્ઠા દટ્ઠબ્બા. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ પુગ્ગલવિભાગો વેદિતબ્બો.
૨૧. ‘‘પઠમજ્ઝાને કામાવચરેતિ કામાવચરભૂમિયં ઉપ્પન્ને પઠમજ્ઝાને’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, એતસ્મિં પન અત્થે સતિ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાને રૂપાવચરે અરૂપાવચરે તત્થ ચિત્તસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તત્થ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતી’’તિ એત્થાપિ રૂપારૂપાવચરભૂમીસુ ઉપ્પન્ને ચતુત્થજ્ઝાનેતિ અત્થો ભવેય્ય, સો ચ અનિટ્ઠો ભૂમીનં ઓકાસભાવસ્સેવ અગ્ગહિતતાપત્તિતો, સબ્બચતુત્થજ્ઝાનસ્સ ઓકાસવસેન અગ્ગહિતતાપત્તિતો ચ, તસ્મા ઝાનભૂમોકાસાનં સઙ્કરં અકત્વા વિસું એવ ઓકાસભાવો યોજેતબ્બો. પઠમજ્ઝાનોકાસેપિ હિ કાયસઙ્ખારો ચ ઉપ્પજ્જતિ વચીસઙ્ખારો ચ ઉપ્પજ્જતિ કામાવચરોકાસે ચ. યદિપિ ન સબ્બમ્હિ પઠમજ્ઝાને સબ્બમ્હિ ચ કામાવચરે દ્વયં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ પન તંદ્વયુપ્પત્તિ અત્થીતિ કત્વા એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિસું ઓકાસત્તા ચ ‘‘અઙ્ગમત્તવસેન ચેત્થા’’તિઆદિવચનં ન વત્તબ્બં હોતીતિ. ઇમમ્હિ ચ યમકે અવિતક્કવિચારમત્તં દુતિયજ્ઝાનં વિચારવસેન પઠમજ્ઝાને સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ દટ્ઠબ્બં. મુદ્ધભૂતં દુતિયજ્ઝાનં ગહેત્વા ઇતરં અસઙ્ગહિતન્તિ વા. યસ્સયત્થકે ‘‘નિરોધસમાપન્નાન’’ન્તિ ન લબ્ભતિ. ન હિ તે અસઞ્ઞસત્તા વિય ઓકાસે હોન્તીતિ.
૩૭. સુદ્ધાવાસાનં દુતિયે ચિત્તે વત્તમાનેતિ તેસં પઠમતો અવિતક્કઅવિચારતો દુતિયે સવિતક્કસવિચારેપિ ભવનિકન્તિઆવજ્જને વત્તમાને ઉભયં નુપ્પજ્જિત્થાતિ દસ્સેન્તેન તતો પુરિમચિત્તક્ખણેસુપિ નુપ્પજ્જિત્થાતિ દસ્સિતમેવ હોતિ. યથા પન ચિત્તસઙ્ખારસ્સ આદિદસ્સનત્થં ‘‘સુદ્ધાવાસં ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિ વુત્તં, એવં વચીસઙ્ખારસ્સ આદિદસ્સનત્થં ‘‘દુતિયે ચિત્તે વત્તમાને’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.
પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
સઙ્ખારયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. અનુસયયમકં
પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના
૧. પચ્ચયપરિગ્ગહપરિયોસાના ઞાતપરિઞ્ઞાતિ પચ્ચયદીપકેન મૂલયમકેન ઞાતપરિઞ્ઞં, ખન્ધાદીસુ તીરણબાહુલ્લતો ખન્ધાદિયમકેહિ તીરણપરિઞ્ઞઞ્ચ વિભાવેત્વા અનુસયપહાનન્તા પહાનપરિઞ્ઞાતિ પહાતબ્બમુદ્ધભૂતેહિ અનુસયેહિ પહાનપરિઞ્ઞં વિભાવેતું અનુસયયમકં આરદ્ધં. લબ્ભમાનવસેનાતિ અનુસયભાવેન લબ્ભમાનાનં વસેનાતિ અત્થો. તીહાકારેહિ અનુસયાનં ગાહાપનં તેસુ તથા અગ્ગહિતેસુ અનુસયવારાદિપાળિયા દુરવબોધત્તા.
અયં પનેત્થ પુરિમેસૂતિ એતેસુ સાનુસયવારાદીસુ પુરિમેસૂતિ અત્થો. અત્થવિસેસાભાવતો ‘‘કામધાતું વા પન ઉપપજ્જન્તસ્સ કામધાતુયા ચુતસ્સ, રૂપધાતું વા પન ઉપપજ્જન્તસ્સ કામધાતુયા ચુતસ્સા’’તિ એવમાદીહિ અવુચ્ચમાને કથમયં યમકદેસના સિયાતિ? નાયં યમકદેસના, પુરિમવારેહિ પન યમકવસેન દેસિતાનં અનુસયાનં ચુતિઉપપત્તિવસેન અનુસયટ્ઠાનપરિચ્છેદદસ્સનં. યમકદેસનાબાહુલ્લતો પન સબ્બવારસમુદાયસ્સ અનુસયયમકન્તિ નામં દટ્ઠબ્બં. અથ વા પટિલોમપુચ્છાપિ અત્થવસેન લબ્ભન્તિ, અત્થવિસેસાભાવતો પન ન વુત્તાતિ લબ્ભમાનતાવસેન એતિસ્સાપિ દેસનાય યમકદેસનતા વેદિતબ્બા.
અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ એતેન કારણલાભે ઉપ્પત્તિઅરહતં દસ્સેતિ. અપ્પહીના હિ અનુસયા કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જન્તિ. યાવ ચ મગ્ગેન તેસં અનુપ્પત્તિઅરહતા ન કતા હોતિ, તાવ તે એવંપકારા એવાતિ ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. સો એવંપકારો ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન ગહિતો, ન ખન્ધયમકાદીસુ વિય ઉપ્પજ્જમાનતા. તેનેવ ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના ઉપ્પજ્જનવારો અનુસયવારેન નિન્નાનાકરણો વિભત્તો. અનુરૂપં કારણં પન લભિત્વા યે ઉપ્પજ્જિંસુ ઉપ્પજ્જમાના ચ, તેપિ અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતા અહેસું ભવન્તિ ચ. ઉપ્પત્તિઅરહતાય એવ ચ તે ઉપ્પજ્જિંસુ ઉપ્પજ્જન્તિ ચ, ન ચ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નતો અઞ્ઞે ઉપ્પત્તિઅરહા નામ અત્થિ, તસ્મા સબ્બે અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના કામરાગાદયો ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અપ્પહીનટ્ઠેનેવ હિ અનુસયા, અપ્પહીના ચ અતીતાદયો એવ, મગ્ગસ્સ પન તાદિસાનં અનુપ્પત્તિઅરહતાપાદનેન અનુસયપ્પહાનં હોતીતિ. અપ્પહીનાકારો નામ ધમ્માકારો, ન ધમ્મો, ધમ્મો એવ ચ ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘અપ્પહીનાકારો ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું ન યુજ્જતી’’તિ. સત્તાનુસયાતિ એત્થ યદિ અપ્પહીનટ્ઠેન સન્તાને અનુસેન્તીતિ અનુસયા, અથ કસ્મા સત્તેવ વુત્તા, નનુ સત્તાનુસયતો અઞ્ઞેસમ્પિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા અનુસયભાવો આપજ્જતીતિ ચે? નાપજ્જતિ, અપ્પહીનમત્તસ્સેવ અનુસયભાવસ્સ અવુત્તત્તા. વુત્તઞ્હિ ‘‘અનુસયોતિ પન અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતકિલેસો વુચ્ચતી’’તિ (યમ. અટ્ઠ. અનુસયયમક ૧), તસ્મા અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતો કિલેસોયેવ અનુસયો નામાતિ યુત્તં. થામગતન્તિ ચ અઞ્ઞેહિ અસાધારણો સભાવો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ધમ્મસભાવબોધિના તથાગતેન ઇમેયેવ ‘‘અનુસયા’’તિ વુત્તા. થામગતોતિ અનુસયસમઙ્ગીતિ અત્થો.
અનુસયઉપ્પજ્જનવારાનં સમાનગતિકત્તા યથા ‘‘અનુસેતી’’તિ વચનં અપ્પહીનાકારદીપકં, એવં ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં સિયાતિ ઉપ્પજ્જનવારેન ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનસ્સ અવુત્તતા સક્કા વત્તુન્તિ ચે? તં ન, વચનત્થવિસેસેન તંદ્વયસ્સ વુત્તત્તા. ‘‘અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જતી’’તિ હિ એતસ્મિં અત્થે અવિસિટ્ઠેપિ ‘‘અનુસેતી’’તિ વચનં સન્તાને અનુસયિતતં થામગતભાવં દીપેતિ. યદિ તમેવ ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં દીપેય્ય, કસ્સચિ વિસેસસ્સ અભાવા ઉપ્પજ્જનવારો ન વત્તબ્બો સિયા, ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં પન ઉપ્પત્તિયોગ્ગં દીપેતિ. કસ્મા? ઉપ્પજ્જનવારેન ઉપ્પત્તિયોગ્ગસ્સ દસ્સિતત્તા, અનુસયસદ્દસ્સ સબ્બદા વિજ્જમાનાનં અપરિનિપ્ફન્નસયનત્થતાય નિવારણત્થં ઉપ્પત્તિઅરહતાય થામગતભાવસઙ્ખાતસ્સ યથાધિપ્પેતસયનત્થસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘અનુસેન્તીતિ અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ યં ઉપ્પત્તિયોગ્ગવચનં વુત્તં, તં સુવુત્તમેવાતિ અધિપ્પાયો. તમ્પિ સુવુત્તમેવ ઇમિના તન્તિપ્પમાણેનાતિ સમ્બન્ધો. તન્તિત્તયેનપિ હિ ચિત્તસમ્પયુત્તતા દીપિતા હોતિ.
પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના
૨. કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસૂતિ કામાવચરભૂમિયં સુખાય ચ ઉપેક્ખાય ચાતિ અટ્ઠકથાયં કામધાતુગ્ગહણં દ્વિન્નં વેદનાનં વિસેસનભાવેન વુત્તં, એવં સતિ કામધાતુયા કામરાગાનુસયસ્સ અનુસયટ્ઠાનતા ન વુત્તા હોતિ. દ્વીસુ પન રાગેસુ ભવરાગસ્સ તીસુ ધાતૂસુ રૂપારૂપધાતૂનં અનુસયટ્ઠાનતા વુત્તાતિ કામધાતુયા કામરાગસ્સ અનુસયટ્ઠાનતા વત્તબ્બા. ધાતુવેદનાસબ્બસક્કાયપરિયાપન્નવસેન હિ તિપ્પકારં અનુસયાનં અનુસયટ્ઠાનં વુત્તન્તિ. તસ્મા તીસુ ધાતૂસુ કામધાતુયા તીસુ વેદનાસુ દ્વીસુ વેદનાસુ એત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતીતિ વિસું અનુસયટ્ઠાનતા ધાતુયા વેદનાનઞ્ચ યોજેતબ્બા. દ્વીસુ વેદનાસૂતિ ઇદઞ્ચ વેદનાસુ અનુસયમાનો કામરાગાનુસયો દ્વીસ્વેવ અનુસેતિ, ન તીસૂતિ તિણ્ણમ્પિ ઠાનતાનિવારણત્થમેવ વુત્તન્તિ ન સબ્બાસુ દ્વીસુ અનુસયનપ્પત્તો અત્થિ, તેન વેદનાવિસેસનત્થં ન કામધાતુગ્ગહણેન કોચિ અત્થો. ભવરાગાનુસયનટ્ઠાનઞ્હિ અટ્ઠાનઞ્ચ અનુસયાનં અપરિયાપન્નં સક્કાયે કામરાગાનુસયસ્સ અનુસયટ્ઠાનં ન હોતીતિ પાકટમેતં. યથા ચ ‘‘દ્વીસુ વેદનાસૂ’’તિ વુત્તે પટિઘાનુસયાનુસયટ્ઠાનતો અઞ્ઞા દ્વે વેદના ગય્હન્તિ, એવં ભવરાગાનુસયાનુસયનટ્ઠાનતો ચ અઞ્ઞા તા ગય્હન્તીતિ.
એત્થ ચ દ્વીહિ વેદનાહિ સમ્પયુત્તેસુ અઞ્ઞેસુ ચ પિયરૂપસાતરૂપેસુ ઇટ્ઠરૂપાદીસુ ઉપ્પજ્જમાનો કામરાગાનુસયો સાતસન્તસુખગિદ્ધિયા પવત્તતીતિ દ્વીસુ વેદનાસુ તસ્સ અનુસયનં વુત્તં. અઞ્ઞત્થ ઉપ્પજ્જમાનોપિ હિ સો ઇમાસુ દ્વીસુ વેદનાસુ અનુગતો હુત્વા સેતિ સુખમિચ્ચેવ અભિલભતીતિ. એવં પટિઘાનુસયો ચ દુક્ખવેદનાસમ્પયુત્તેસુ અઞ્ઞેસુ ચ અપ્પિયરૂપાસાતરૂપેસુ અનિટ્ઠરૂપાદીસુ ઉપ્પજ્જમાનો દુક્ખપટિકૂલતો દુક્ખમિચ્ચેવ પટિહઞ્ઞતીતિ દુક્ખવેદનમેવ અનુગતો હુત્વા સેતિ, તેન પન તસ્મિં અનુસયનં વુત્તં. એવં કામરાગપટિઘાનં તીસુ વેદનાસુ અનુસયવચનેન ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તઅનિટ્ઠેસુ આરમ્મણપકતિયા વિપરીતસઞ્ઞાય ચ વસેન ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહિતેસુ કામરાગપટિઘાનં ઉપ્પત્તિ દસ્સિતા હોતિ. તત્થ ઉપ્પજ્જમાના હિ તે તીસુ વેદનાસુ અનુસેન્તિ નામ. વેદનાત્તયમુખેન વા એત્થ ઇટ્ઠાદીનં આરમ્મણાનં ગહણં વેદિતબ્બં, કામધાતુઆદિગ્ગહણેન કામસ્સાદાદિવત્થુભૂતાનં કામભવાદીનં. તત્થ કામરાગાનુસયો ભવસ્સાદવસેન અનુસયમાનો કામધાતુયા અનુસેતિ, કામસુખસ્સાદવસેન અનુસયમાનો સુખોપેક્ખાવેદનાસુ. પટિઘો દુક્ખપટિઘાતવસેનેવ પવત્તતીતિ યત્થ તત્થ પટિહઞ્ઞમાનોપિ દુક્ખવેદનાય એવ અનુસેતિ. રૂપારૂપભવેસુ પન રૂપારૂપાવચરધમ્મેસુ ચ કામસ્સાદસ્સ પવત્તિ નત્થીતિ તત્થ અનુસયમાનો રાગો ભવરાગોઇચ્ચેવ વેદિતબ્બો. ધાતુત્તયવેદનાત્તયગ્ગહણેન ચ સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નાનં ગહિતત્તા ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, તત્થ દિટ્ઠાનુસયો નાનુસેતી’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૪૬) એવમાદીનં વિસ્સજ્જનેસુ ધાતુત્તયવેદનાત્તયવિનિમુત્તં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયટ્ઠાનં ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નનુ ચ અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો પિહપચ્ચયા ઉપ્પન્નદોમનસ્સે પટિઘાનુસયો નાનુસેતિ, તથા નેક્ખમ્મસ્સિતસોમનસ્સુપેક્ખાસુ કામરાગેન નાનુસયિતબ્બન્તિ તદનુસયનટ્ઠાનતો અઞ્ઞાપિ દિટ્ઠાનુસયાનુસયનટ્ઠાનભૂતા કામાવચરવેદના સન્તીતિ? હોન્તુ, ન પન ધાતુત્તયવેદનાત્તયતો અઞ્ઞં તદનુસયનટ્ઠાનં અત્થિ, તસ્મા તં ન વુત્તં. યસ્મા પન ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો ચ પટિઘાનુસયો ચ માનાનુસયો ચ નાનુસેન્તિ, તત્થ દિટ્ઠાનુસયો વિચિકિચ્છાનુસયો નાનુસેતીતિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૫૨) વુત્તં, તસ્મા અવિસેસેન દુક્ખં પટિઘાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાનન્તિ સમુદાયવસેન ગહેત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તથા લોકિયસુખોપેક્ખા કામરાગમાનાનુસયનટ્ઠાનન્તિ.
અપિચ સુત્તે ‘‘ઇધાવુસો વિસાખ, ભિક્ખુ ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘કુદાસ્સુ નામાહં દોમનસ્સં પજહેય્ય’ન્તિ, સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિત્વા પટિઘં તેન પજહતિ, ન તત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા તં વિક્ખમ્ભેત્વા વીરિયં કત્વા અનાગામિમગ્ગેન પટિઘસ્સ સમુગ્ઘાતનં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ પટિઘેનેવ પટિઘપ્પહાનં, દોમનસ્સેન વા દોમનસ્સપ્પહાનં અત્થીતિ. પટિઘુપ્પત્તિરહટ્ઠાનતાય પન ઇધ સબ્બં દુક્ખં ‘‘પટિઘાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નિપ્પરિયાયદેસના હેસા, સા પન પરિયાયદેસના. એવઞ્ચ કત્વા પઠમજ્ઝાનવિક્ખમ્ભિતં કામરાગાનુસયં તથા વિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વા અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતનં સન્ધાય ‘‘વિવિચ્ચેવ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, રાગં તેન પજહતિ, ન તત્થ રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ વુત્તં. એવં ચતુત્થજ્ઝાનવિક્ખમ્ભિતં અવિજ્જાનુસયં તથા વિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વા અરહત્તમગ્ગેન સમુગ્ઘાતનં સન્ધાય ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અવિજ્જં તેન પજહતિ, ન તત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫) વુત્તં. ન હિ લોકિયચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખાય અવિજ્જાનુસયો સબ્બથા નાનુસેતીતિ સક્કા વત્તું ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ એત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતી’’તિ (યમ. અટ્ઠ. અનુસયયમક ૨) વુત્તત્તા, તસ્મા અવિજ્જાનુસયસ્સેવ વત્થુ ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખા, નેક્ખમ્મસ્સિતદોમનસ્સઞ્ચ પટિઘાનુસયસ્સ વત્થુ ન ન હોતીતિ તત્થાપિ તસ્સ અનુસયનં વેદિતબ્બં. અવત્થુભાવતો હિ ઇધ અનુસયનં ન વુચ્ચતિ, ન સુત્તન્તેસુ વિય વુત્તનયેન તંપટિપક્ખભાવતો તંસમુગ્ઘાતકમગ્ગસ્સ બલવૂપનિસ્સયભાવતો ચાતિ.
એત્થ ચ આરમ્મણે અનુસયટ્ઠાને સતિ ભવરાગવજ્જો સબ્બો લોભો કામરાગાનુસયોતિ ન સક્કા વત્તું. દુક્ખાય હિ વેદનાય રૂપારૂપધાતૂસુ ચ અનુસયમાનેન દિટ્ઠાનુસયેન સમ્પયુત્તોપિ લોભો લોભો એવ, ન કામરાગાનુસયો. યદિ સિયા, દિટ્ઠાનુસયસ્સ વિય એતસ્સપિ ઠાનં વત્તબ્બં સિયાતિ. અથ પન અજ્ઝાસયવસેન તન્નિન્નતાય અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં. યથા ઇટ્ઠાનં રૂપાદીનં સુખાય ચ વેદનાય અપ્પટિલદ્ધં વા અપ્પટિલાભતો સમનુપસ્સતો, પટિલદ્ધપુબ્બં વા અતીતં નિરુદ્ધં વિગતં પરિણતં સમનુપસ્સતો ઉપ્પજ્જમાનો પટિઘો દુક્ખે પટિહઞ્ઞનવસેનેવ પવત્તતીતિ દુક્ખમેવ તસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં, નાલમ્બિતં, એવં દુક્ખાદીસુ અભિનિવેસનવસેન ઉપ્પજ્જમાનેન દિટ્ઠાનુસયેન સમ્પયુત્તોપિ લોભો સુખાભિસઙ્ગવસેનેવ પવત્તતીતિ સાતસન્તસુખદ્વયમેવસ્સ અનુસયટ્ઠાનં વુત્તન્તિ ભવરાગવજ્જસ્સ સબ્બલોભસ્સ કામરાગાનુસયતા ન વિરુજ્ઝતિ, એકસ્મિંયેવ ચ આરમ્મણે રજ્જન્તિ દુસ્સન્તિ ચ. તત્થ રાગો સુખજ્ઝાસયો પટિઘો દુક્ખજ્ઝાસયોતિ તેસં નાનાનુસયટ્ઠાનતા હોતિ.
એવઞ્ચ કત્વા ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ? નો’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૪) વુત્તન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન દ્વીસુ વેદનાસુ ઇટ્ઠારમ્મણે ચ દોમનસ્સુપ્પત્તિં વત્વા ‘‘દોમનસ્સમત્તમેવ પન તં હોતિ, ન પટિઘાનુસયો’’તિ (યમ. અટ્ઠ. અનુસયયમક ૨) વુત્તત્તા યથા તત્થ પટિઘો પટિઘાનુસયો ન હોતિ, એવં દુક્ખાદીસુ ઉપ્પજ્જમાનેન દિટ્ઠાનુસયેન સહજાતો લોભો કામરાગાનુસયો ન હોતિચ્ચેવ વિઞ્ઞાયતીતિ. યં પનેતં વુત્તં ‘‘દોમનસ્સમત્તમેવ પન તં હોતિ, ન પટિઘાનુસયો’’તિ, એત્થ ન પટિઘાનુસયોતિ નત્થિ પટિઘાનુસયોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ન હિ દોમનસ્સસ્સ પટિઘાનુસયભાવાસઙ્કા અત્થીતિ.
દેસના સંકિણ્ણા વિય ભવેય્યાતિ ભવરાગસ્સપિ કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ આરમ્મણકરણવસેનેવ ઉપ્પત્તિ વુત્તા વિય ભવેય્ય, તસ્મા આરમ્મણવિસેસેન વિસેસદસ્સનત્થં એવં દેસના કતા સહજાતવેદનાવિસેસાભાવતોતિ અધિપ્પાયો.
ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
મહાવારો
૧. અનુસયવારવણ્ણના
૩. અનુસેતિ ઉપ્પજ્જતીતિ પચ્ચુપ્પન્નવોહારા પવત્તાવિરામવસેન વેદિતબ્બા. મગ્ગેનેવ હિ અનુસયાનં વિરામો વિચ્છેદો હોતિ, ન તતો પુબ્બેતિ.
૨૦. નાપિ એકસ્મિં ઠાને ઉપ્પજ્જન્તિ, ન એકં ધમ્મં આરમ્મણં કરોન્તીતિ એત્થ પુરિમેન એકસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે ઉપ્પત્તિ નિવારિતા, પચ્છિમેન એકસ્મિં આરમ્મણેતિ અયં વિસેસો. પુગ્ગલોકાસવારસ્સ પટિલોમે તેસં તેસં પુગ્ગલાનં તસ્સ તસ્સ અનુસયસ્સ અનનુસયનટ્ઠાનં પકતિયા પહાનેન ચ વેદિતબ્બં, ‘‘તિણ્ણં પુગ્ગલાનં દુક્ખાય વેદનાય તેસં તત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, નો ચ તેસં તત્થ પટિઘાનુસયો નાનુસેતિ, તેસઞ્ઞેવ પુગ્ગલાનં રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા અપરિયાપન્ને તેસં તત્થ કામરાગાનુસયો ચ નાનુસેતિ, પટિઘાનુસયો ચ નાનુસેતી’’તિ પકતિયા દુક્ખાદીનં કામરાગાદીનં અનનુસયટ્ઠાનતં સન્ધાય વુત્તં, ‘‘દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં સબ્બત્થ કામરાગાનુસયો ચ નાનુસેતિ, પટિઘાનુસયો ચ નાનુસેતી’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૫૬) અનુસયપ્પહાનેન. એત્થ પુરિમનયેન ઓકાસં અવેક્ખિત્વા પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાનાનં અનુસયાનં અનનુસયનં વુત્તં, પચ્છિમનયેન પુગ્ગલં અવેક્ખિત્વા ઓકાસસ્સ કામધાતુઆદિકસ્સ અનોકાસતાતિ.
અનુસયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. સાનુસયવારવણ્ણના
૬૬-૧૩૧. સાનુસયપજહનપરિઞ્ઞાવારેસુ ‘‘સાનુસયો, પજહતિ, પરિજાનાતી’’તિ પુગ્ગલો વુત્તો. પુગ્ગલસ્સ ચ ઇમસ્મિં ભવે સાનુસયોતિ એવં ભવવિસેસેન વા, ઇમસ્મિં કામરાગાનુસયેન સાનુસયો ઇમસ્મિં ઇતરેસુ કેનચીતિ એવં ભવાનુસયવિસેસેન વા સાનુસયતાનિરનુસયતાદિકા નત્થિ. તથા દ્વીસુ વેદનાસુ કામરાગાનુસયેન સાનુસયો, દુક્ખાય વેદનાય નિરનુસયોતિ ઇદમ્પિ નત્થિ. ન હિ પુગ્ગલસ્સ વેદના ઓકાસો, અથ ખો અનુસયાનન્તિ. અનુસયસ્સ પન તસ્સ તસ્સ સો સો અનુસયનોકાસો પુગ્ગલસ્સ તેન તેન અનુસયેન સાનુસયતાય, તસ્સ તસ્સ પજહનપરિજાનનાનઞ્ચ નિમિત્તં હોતિ, અનનુસયનોકાસો ચ નિરનુસયતાદીનં, તસ્મા ઓકાસવારેસુ ભુમ્મનિદ્દેસં અકત્વા ‘‘યતો તતો’’તિ નિમિત્તત્થે નિસ્સક્કવચનં કતં, પજહનપરિઞ્ઞાવારેસુ અપાદાનત્થે એવ વા. તતો તતો હિ ઓકાસતો અપગમકરણં વિનાસનં પજહનં પરિજાનનઞ્ચાતિ.
તત્થ યતોતિ યતો અનુસયટ્ઠાનતો અનુલોમે, પટિલોમે અનનુસયટ્ઠાનતોતિ અત્થો. અનુસયાનાનુસયસ્સેવ હિ નિમિત્તાપાદાનભાવદસ્સનત્થં ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા તતો માનાનુસયેન સાનુસયોતિ (યમ.૨.અનુસયયમક.૭૭), પજહતી’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૪૩) ચ ‘‘દુક્ખાય વેદનાય તતો કામરાગાનુસયેન નિરનુસયોતિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૧૦), ન પજહતી’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૭૪-૧૭૬) ચ એવમાદીસુ રૂપધાતુઆદયો એવ ભુમ્મનિદ્દેસેનેવ નિદ્દિટ્ઠાતિ. અટ્ઠકથાયં પન ચતુત્થપઞ્હવિસ્સજ્જનેન સરૂપતો અનુસયનટ્ઠાનસ્સ દસ્સિતત્તા તદત્થે આદિપઞ્હેપિ ‘‘યતો’’તિ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તન્તિ ઇમમત્થં વિભાવેત્વા પુન ‘‘યતો’’તિ એતસ્સ વચનત્થં દસ્સેતું ‘‘ઉપ્પન્નેન કામરાગાનુસયેન સાનુસયો’’તિ વુત્તં, તં પમાદલિખિતં વિય દિસ્સતિ. ન હિ ઉપ્પન્નેનેવ અનુસયેન સાનુસયો, ઉપ્પત્તિરહટ્ઠાનતઞ્ચ સન્ધાયેવ નિસ્સક્કવચનં ન સક્કા વત્તું. ન હિ અપરિયાપન્નાનં અનુસયુપ્પત્તિરહટ્ઠાનતાતિ તં તથેવ દિસ્સતિ. એવં પનેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો – યતો ઉપ્પન્નેનાતિ યતો ઉપ્પન્નેન ભવિતબ્બં, તેનાતિ ઉપ્પત્તિરહટ્ઠાને નિસ્સક્કવચનં કતન્તિ. તથા સબ્બધમ્મેસુ ઉપ્પજ્જનકેનાતિ. ઉપ્પત્તિપટિસેધે અકતે અનુપ્પત્તિયા અનિચ્છિતત્તા સબ્બધમ્મેસુ ઉપ્પજ્જનકભાવં આપન્નેન અનુપ્પજ્જનભાવં અપનેતિ નામ. સબ્બત્થાતિ એતસ્સ પન સબ્બટ્ઠાનતોતિ અયમત્થો ન ન સમ્ભવતિ. ત્થ-કારઞ્હિ ભુમ્મતો અઞ્ઞત્થાપિ સદ્દવિદૂ ઇચ્છન્તીતિ.
સાનુસયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. પજહનવારવણ્ણના
૧૩૨-૧૯૭. પજહનવારે યેન કામરાગાનુસયાદયો સાવસેસા પહીયન્તિ, સો તે પજહતીતિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા વત્તબ્બો ન હોતિ અપજહનસબ્ભાવા, તસ્મા સન્નિટ્ઠાને નિરવસેસપ્પજહનકોયેવ પજહતીતિ વુત્તો, તસ્મા ‘‘યો વા પન માનાનુસયં પજહતિ, સો કામરાગાનુસયં પજહતીતિ? નો’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૩૨) વુત્તં. યસ્મા પન સંસયપદેન પહાનકરણમત્તમેવ પુચ્છતિ, ન સન્નિટ્ઠાનં કરોતિ, તસ્મા યથાવિજ્જમાનં પહાનં સન્ધાય ‘‘યો કામરાગાનુસયં પજહતિ, સો માનાનુસયં પજહતીતિ? તદેકટ્ઠં પજહતી’’તિ વુત્તં. પટિલોમે પન ‘‘નપ્પજહતી’’તિ પજહનાભાવો એવ સન્નિટ્ઠાનપદેન સંસયપદેન ચ વિનિચ્છિતો પુચ્છિતો ચ, તસ્મા યેસં પજહનં નત્થિ નિરવસેસવસેન પજહનકાનં, તે ઠપેત્વા અવસેસા અપ્પજહનસબ્ભાવેનેવ નપ્પજહન્તીતિ વુત્તા, ન ચ યથાવિજ્જમાનેન પહાનેનેવ વજ્જિતાતિ દટ્ઠબ્બાતિ. ‘‘અનાગામિમગ્ગસમઙ્ગિઞ્ચ અટ્ઠમકઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસા પુગ્ગલા કામરાગાનુસયઞ્ચ નપ્પજહન્તિ વિચિકિચ્છાનુસયઞ્ચ નપ્પજહન્તી’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૬૫) એત્થ અટ્ઠકથાયં ‘‘પુથુજ્જનો પહાનપરિઞ્ઞાય અભાવેન નપ્પજહતિ, સેસા તેસં અનુસયાનં પહીનત્તા’’તિ (યમ. અટ્ઠ. અનુસયયમક ૧૩૨-૧૯૭) વુત્તં.
તત્થ કિઞ્ચાપિ કેસઞ્ચિ વિચિકિચ્છાનુસયો કેસઞ્ચિ ઉભયન્તિ સેસાનં તેસં પહીનતા અત્થિ, તથાપિ સોતાપન્નાદીનં વિચિકિચ્છાનુસયસ્સ પહીનતા ઉભયાપજહનસ્સ કારણં ન હોતીતિ તેસં પહીનત્તા ‘‘નપ્પજહન્તી’’તિ ન સક્કા વત્તું, અથ પન કામરાગાનુસયઞ્ચ નપ્પજહન્તીતિ ઇમં સન્નિટ્ઠાનેન તેસં પુગ્ગલાનં સઙ્ગહિતતાદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ ન તત્થ કારણં વત્તબ્બં, પુચ્છિતસ્સ પન સંસયત્થસ્સ કારણં વત્તબ્બં. એવં સતિ ‘‘સેસા તસ્સ અનુસયસ્સ પહીનત્તા’’તિ વત્તબ્બન્તિ? ન વત્તબ્બં ‘‘યો કામરાગાનુસયં નપ્પજહતિ, સો દિટ્ઠાનુસયં વિચિકિચ્છાનુસયં નપ્પજહતી’’તિ પટિક્ખિપિત્વા પુચ્છિતે સદિસવિસ્સજ્જનકે દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયે સન્ધાય કારણસ્સ વત્તબ્બત્તા, તસ્મા તેસં અનુસયાનં પહીનત્તાતિ તેસં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયાનં પહીનત્તા તે સંસયત્થસઙ્ગહિતે અનુસયે નપ્પજહન્તીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.
પજહનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. પહીનવારવણ્ણના
૨૬૪-૨૭૪. પહીનવારે ફલટ્ઠવસેનેવ દેસના આરદ્ધાતિ અનુલોમં સન્ધાય વુત્તં. પટિલોમે હિ પુથુજ્જનવસેનપિ દેસના ગહિતાતિ. ‘‘ફલટ્ઠવસેનેવા’’તિ ચ સાધારણવચનેન મગ્ગસમઙ્ગીનં અગ્ગહિતતં દીપેતિ. અનુસયચ્ચન્તપટિપક્ખેકચિત્તક્ખણિકાનઞ્હિ મગ્ગસમઙ્ગીનં ન કોચિ અનુસયો ઉપ્પત્તિરહો, નાપિ અનુપ્પત્તિરહતં આપાદિતો, તસ્મા તે ન અનુસયસાનુસયપહીનઉપ્પજ્જનવારેસુ ગહિતાતિ.
૨૭૫-૨૯૬. ઓકાસવારે સો સો અનુસયો અત્તનો અત્તનો ઓકાસે એવ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતો પહીનો, અનાપાદિતો ચ અપ્પહીનોતિ પહીનાપ્પહીનવચનાનિ તદોકાસમેવ દીપેન્તિ, તસ્મા અનોકાસે તદુભયાવત્તબ્બતા વુત્તાતિ. સાધારણટ્ઠાને તેન સદ્ધિં પહીનો નામ હોતીતિ તેન સદ્ધિં સમાનોકાસે પહીનો નામાતિ અત્થો, ન સમાનકાલે પહીનોતિ.
પહીનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. ધાતુવારવણ્ણના
૩૩૨-૩૪૦. ધાતુવારે સન્તાનં અનુગતા હુત્વા સયન્તીતિ યસ્મિં સન્તાને અપ્પહીના, તંસન્તાને અપ્પહીનભાવેન અનુગન્ત્વા ઉપ્પત્તિઅરહભાવેન સયન્તીતિ અત્થો. ઉપ્પત્તિરહતા એવ હિ અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઇધાપિ યુત્તાતિ. એત્થ ચ ન કામધાતુઆદીનિ છ પટિનિસેધવચનાનિ ધાતુવિસેસનિદ્ધારણાનિ ન હોન્તીતિ ‘‘ન કામધાતુયા ચુતસ્સ ન કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિમ્હિ વુચ્ચમાને ઇમં નામ ઉપપજ્જન્તસ્સાતિ ન વિઞ્ઞાયેય્ય, તસ્મા તંમૂલિકાસુ યોજનાસુ ‘‘ન કામધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું રૂપધાતું અરૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિ પઠમં યોજેત્વા પુન અનુક્કમેન ‘‘ન કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિકા યોજના કતા. એવઞ્હિ ન કામધાતુઆદિપદેહિ યથાવુત્તધાતુયોયેવ ગહિતા, ન કઞ્ચીતિ વિઞ્ઞાયતિ. યથા અનુસયવારે ‘‘અનુસેન્તીતિ પદસ્સ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો ગહિતો’’તિ વુત્તં, તત્થાપિ ઉપ્પજ્જમાનમેવ સન્ધાય ઉપ્પજ્જન્તીતિ ગહેતું ન સક્કા ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિવચનતો. અથાપિ અપ્પહીનતં સન્ધાય ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો તત્થ ગહિતો, ઇધાપિ સો ન ન યુજ્જતીતિ. ભઙ્ગાતિ ભઞ્જિતબ્બા, દ્વિધા કાતબ્બાતિ અત્થો. નનુ ન કોચિ અનુસયો યત્થ ઉપ્પજ્જન્તસ્સ અનુસેતિ નાનુસેતિ ચાતિ દ્વિધા કાતબ્બા, તત્થેવ કસ્મા ‘‘કતિ અનુસયા ભઙ્ગા? અનુસયા ભઙ્ગા નત્થી’’તિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ કતાનિ. ન હિ પકારન્તરાભાવે સંસયો યુત્તોતિ? ન ન યુત્તો, ‘‘અનુસયા ભઙ્ગા નત્થી’’તિ અવુત્તે ભઙ્ગાભાવસ્સ અવિઞ્ઞાતત્તાતિ.
ધાતુવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
અનુસયયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. ચિત્તયમકં
ઉદ્દેસવારવણ્ણના
૧-૬૨. ચિત્તયમકવણ્ણનાયં આદિતોવ તયો સુદ્ધિકમહાવારા હોન્તીતિ ઇમે તયો મહાવારા સરાગાદિકુસલાદીહિ મિસ્સકા સુદ્ધિકા ચ, તેસુ આદિતો સુદ્ધિકા હોન્તીતિ અત્થો. મિસ્સકેસુ ચ એકેકસ્મિં સરાગાદિમિસ્સકચિત્તે તયો તયો મહાવારા, તે તત્થ તત્થ પન વુત્તે સમ્પિણ્ડેત્વા ‘‘સોળસ પુગ્ગલવારા’’તિઆદિ વુત્તં, ન નિરન્તરં વુત્તેતિ. ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના ઉપ્પાદનિરોધાનં પચ્ચુપ્પન્નાનાગતકાલાનઞ્ચ સંસગ્ગવસેન એકેકાય પુચ્છાય પવત્તત્તા ‘‘ઉપ્પાદનિરોધકાલસમ્ભેદવારો’’તિ વુત્તો. એવં સેસાનમ્પિ વારાનં તંતંનામતા પાળિઅનુસારેન વેદિતબ્બા.
ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
નિદ્દેસવારવણ્ણના
૬૩. તથારૂપસ્સેવ ખીણાસવસ્સ ચિત્તં સન્ધાયાતિ ઇદં ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિપચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિમ્હિ પુગ્ગલે અધિપ્પેતે તઞ્ચ ચિત્તં અધિપ્પેતમેવ હોતીતિ કત્વા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અરહતો પચ્છિમચિત્તમ્પીતિ નુપ્પજ્જતિ નિરુજ્ઝતીતિ એવંપકારં ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિમેવ સન્ધાય વુત્તં.
૬૫-૮૨. ઉપ્પાદવારસ્સ દુતિયપુચ્છાવિસ્સજ્જને ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે, નિરોધસમાપન્નાનં, અસઞ્ઞસત્તાનં તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, નો ચ તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ એત્થ ‘‘ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ એતસ્સ ‘‘સબ્બેસં ચિત્તં ખણપચ્ચુપ્પન્નમેવ હુત્વા ઉપ્પાદક્ખણં અતીતત્તા ઉપ્પજ્જિત્થ નામા’’તિ અત્થો વુત્તો. ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ ચેવ ઉપ્પજ્જતિ ચાતિ એતસ્સપિ ઉપ્પાદં પત્તત્તા ઉપ્પજ્જિત્થ, અનતીતત્તા ઉપ્પજ્જતિ નામાતિ દ્વયમેતં એવં ન સક્કા વત્તું. ન હિ ખણપચ્ચુપ્પન્ને ‘‘ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ અતીતવોહારો અત્થિ. યદિ સિયા, યં વા પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ એત્થ ‘‘નો’’તિ અવત્વા વિભજિતબ્બં સિયા. તથા ‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ એત્થ ચ ‘‘નો’’તિ અવત્વા ‘‘આમન્તા’’તિ વત્તબ્બં સિયા. ‘‘ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે’’તિ પન ભિજ્જમાનચિત્તસમઙ્ગી પુગ્ગલો વુત્તો, તસ્સ અતીતં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, ન ચ કિઞ્ચિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેતિ ચ ઉપ્પજ્જમાનચિત્તસમઙ્ગી પુગ્ગલો વુત્તો, તસ્સપિ અતીતં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, તં પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ચિત્તન્તિ હિ સામઞ્ઞવચનં એકસ્મિં અનેકસ્મિઞ્ચ યથાગહિતવિસેસે તિટ્ઠતીતિ. ‘‘યસ્સ વા પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ? ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે’’તિ એત્થ યસ્સ વા પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતપુગ્ગલસ્સેવ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેતિ એવં સબ્બત્થ સન્નિટ્ઠાનવસેન નિયમો વેદિતબ્બો. ઉપ્પન્નુપ્પજ્જમાનવારો નિરુદ્ધનિરુજ્ઝમાનવારો ચ પુગ્ગલવારાદીસુ તીસુપિ નિન્નાનાકરણા ઉદ્દિટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠા ચ. તત્થ પુગ્ગલવારે અવિસેસેન યં કઞ્ચિ તાદિસં પુગ્ગલં સન્ધાય ‘‘ઉપ્પન્નં ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં, ધમ્મવારે ચિત્તમેવ, પુગ્ગલધમ્મવારે પુગ્ગલં ચિત્તઞ્ચાતિ અયમેત્થ વિસેસો દટ્ઠબ્બો.
૮૩. અતિક્કન્તકાલવારે ઇમસ્સ પુગ્ગલવારત્તા પુગ્ગલો પુચ્છિતોતિ પુગ્ગલસ્સેવ વિસ્સજ્જનેન ભવિતબ્બં. યથા યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ એતેન ન કોચિ પુગ્ગલો ન ગહિતો, એવં યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં ખણં ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલન્તિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન ન કોચિ ન ગહિતો. ન હિ સો પુગ્ગલો અત્થિ, યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણં અતીતં નત્થિ, તે ચ પન નિરુજ્ઝમાનક્ખણાતીતચિત્તા ન ન હોન્તીતિ પઠમો પઞ્હો ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જિતબ્બો સિયા, તથા દુતિયતતિયા. ચતુત્થો પન ‘‘પચ્છિમચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તેસં ચિત્તં ભઙ્ગક્ખણં અવીતિક્કન્તં, નો ચ તેસં ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણં અવીતિક્કન્તં, ઇતરેસં ચિત્તં ભઙ્ગક્ખણઞ્ચ અવીતિક્કન્તં ઉપ્પાદક્ખણઞ્ચ અવીતિક્કન્ત’’ન્તિ વિસ્સજ્જિતબ્બો ભવેય્ય, તથા અવિસ્સજ્જેત્વા કસ્મા સબ્બત્થ ચિત્તમેવ વિભત્તન્તિ? ચિત્તવસેન પુગ્ગલવવત્થાનતો. ખણસ્સ હિ વીતિક્કન્તતાય અતિક્કન્તકાલતાવચનેન વત્તમાનસ્સ ચ ચિત્તસ્સ વસેન પુગ્ગલો ઉપ્પાદક્ખણાતીતચિત્તો વુત્તો અતીતસ્સ ચ, તત્થ પુરિમસ્સ ચિત્તં ન ભઙ્ગક્ખણં વીતિક્કન્તં પચ્છિમસ્સ વીતિક્કન્તન્તિ એવમાદિકો પુગ્ગલવિભાગો યસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન પુગ્ગલવવત્થાનં હોતિ, તસ્સ ચિત્તસ્સ તંતંખણવીતિક્કમાવીતિક્કમદસ્સનવસેન દસ્સિતો હોતીતિ સબ્બવિસ્સજ્જનેસુ ચિત્તમેવ વિભત્તં. અથ વા નયિધ ધમ્મમત્તવિસિટ્ઠો પુગ્ગલો પુચ્છિતો, અથ ખો પુગ્ગલવિસિટ્ઠં ચિત્તં, તસ્મા ચિત્તમેવ વિસ્સજ્જિતન્તિ વેદિતબ્બં. યદિપિ પુગ્ગલપ્પધાના પુચ્છા, અથાપિ ચિત્તપ્પધાના, ઉભયથાપિ દુતિયપુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વત્તબ્બં સિયા, તથા પન અવત્વા નિરોધક્ખણવીતિક્કમેન અતિક્કન્તકાલતા ન ઉપ્પાદક્ખણવીતિક્કમેન અતિક્કન્તકાલતા વિય વત્તમાનસ્સ અત્થીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અતીતં ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. યસ્સ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જમાનન્તિ એત્થ ઉપ્પજ્જમાનં ખણં ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલં યસ્સ ચિત્તં ન હોતીતિ અત્થો. એસ નયો ‘‘ન નિરુજ્ઝમાન’’ન્તિ એત્થાપિ.
૧૧૪-૧૧૬. મિસ્સકવારેસુ યસ્સ સરાગં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ પુચ્છા, નોતિ વિસ્સજ્જનઞ્ચ અટ્ઠકથાયં દસ્સિતં. પાળિયં પન ‘‘યસ્સ સરાગં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ સરાગં ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ માતિકાઠપનાયં વુત્તત્તા વિસ્સજ્જનેપિ તથેવ સન્નિટ્ઠાનસંસયત્થેસુ સરાગાદિમિસ્સકચિત્તવસેનેવ પુચ્છા ઉદ્ધરિત્વા ‘‘સરાગપચ્છિમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં સરાગં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતિ, ઇતરેસં સરાગચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં સરાગં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ નિરુજ્ઝિસ્સતિ ચેવ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ ચા’’તિ એવમાદિના નયેન યેભુય્યેન સુદ્ધિકવારસદિસમેવ વિસ્સજ્જનં કાતબ્બન્તિ કત્વા સંખિત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.
નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ચિત્તયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.