૭. અનુસયયમકં

પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના

૧. પચ્ચયપરિગ્ગહપરિયોસાના ઞાતપરિઞ્ઞાતિ પચ્ચયદીપકેન મૂલયમકેન ઞાતપરિઞ્ઞં, ખન્ધાદીસુ તીરણબાહુલ્લતો ખન્ધાદિયમકેહિ તીરણપરિઞ્ઞઞ્ચ વિભાવેત્વા અનુસયપહાનન્તા પહાનપરિઞ્ઞાતિ પહાતબ્બમુદ્ધભૂતેહિ અનુસયેહિ પહાનપરિઞ્ઞં વિભાવેતું અનુસયયમકં આરદ્ધં. લબ્ભમાનવસેનાતિ અનુસયભાવેન લબ્ભમાનાનં વસેનાતિ અત્થો. તીહાકારેહિ અનુસયાનં ગાહાપનં તેસુ તથા અગ્ગહિતેસુ અનુસયવારાદિપાળિયા દુરવબોધત્તા.

અયં પનેત્થ પુરિમેસૂતિ એતેસુ સાનુસયવારાદીસુ પુરિમેસૂતિ અત્થો. અત્થવિસેસાભાવતો ‘‘કામધાતું વા પન ઉપપજ્જન્તસ્સ કામધાતુયા ચુતસ્સ, રૂપધાતું વા પન ઉપપજ્જન્તસ્સ કામધાતુયા ચુતસ્સા’’તિ એવમાદીહિ અવુચ્ચમાને કથમયં યમકદેસના સિયાતિ? નાયં યમકદેસના, પુરિમવારેહિ પન યમકવસેન દેસિતાનં અનુસયાનં ચુતિઉપપત્તિવસેન અનુસયટ્ઠાનપરિચ્છેદદસ્સનં. યમકદેસનાબાહુલ્લતો પન સબ્બવારસમુદાયસ્સ અનુસયયમકન્તિ નામં દટ્ઠબ્બં. અથ વા પટિલોમપુચ્છાપિ અત્થવસેન લબ્ભન્તિ, અત્થવિસેસાભાવતો પન ન વુત્તાતિ લબ્ભમાનતાવસેન એતિસ્સાપિ દેસનાય યમકદેસનતા વેદિતબ્બા.

અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ એતેન કારણલાભે ઉપ્પત્તિઅરહતં દસ્સેતિ. અપ્પહીના હિ અનુસયા કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જન્તિ. યાવ ચ મગ્ગેન તેસં અનુપ્પત્તિઅરહતા ન કતા હોતિ, તાવ તે એવંપકારા એવાતિ ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. સો એવંપકારો ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન ગહિતો, ન ખન્ધયમકાદીસુ વિય ઉપ્પજ્જમાનતા. તેનેવ ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના ઉપ્પજ્જનવારો અનુસયવારેન નિન્નાનાકરણો વિભત્તો. અનુરૂપં કારણં પન લભિત્વા યે ઉપ્પજ્જિંસુ ઉપ્પજ્જમાના ચ, તેપિ અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતા અહેસું ભવન્તિ ચ. ઉપ્પત્તિઅરહતાય એવ ચ તે ઉપ્પજ્જિંસુ ઉપ્પજ્જન્તિ ચ, ન ચ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નતો અઞ્ઞે ઉપ્પત્તિઅરહા નામ અત્થિ, તસ્મા સબ્બે અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના કામરાગાદયો ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અપ્પહીનટ્ઠેનેવ હિ અનુસયા, અપ્પહીના ચ અતીતાદયો એવ, મગ્ગસ્સ પન તાદિસાનં અનુપ્પત્તિઅરહતાપાદનેન અનુસયપ્પહાનં હોતીતિ. અપ્પહીનાકારો નામ ધમ્માકારો, ન ધમ્મો, ધમ્મો એવ ચ ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘અપ્પહીનાકારો ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું ન યુજ્જતી’’તિ. સત્તાનુસયાતિ એત્થ યદિ અપ્પહીનટ્ઠેન સન્તાને અનુસેન્તીતિ અનુસયા, અથ કસ્મા સત્તેવ વુત્તા, નનુ સત્તાનુસયતો અઞ્ઞેસમ્પિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા અનુસયભાવો આપજ્જતીતિ ચે? નાપજ્જતિ, અપ્પહીનમત્તસ્સેવ અનુસયભાવસ્સ અવુત્તત્તા. વુત્તઞ્હિ ‘‘અનુસયોતિ પન અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતકિલેસો વુચ્ચતી’’તિ (યમ. અટ્ઠ. અનુસયયમક ૧), તસ્મા અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતો કિલેસોયેવ અનુસયો નામાતિ યુત્તં. થામગતન્તિ ચ અઞ્ઞેહિ અસાધારણો સભાવો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ધમ્મસભાવબોધિના તથાગતેન ઇમેયેવ ‘‘અનુસયા’’તિ વુત્તા. થામગતોતિ અનુસયસમઙ્ગીતિ અત્થો.

અનુસયઉપ્પજ્જનવારાનં સમાનગતિકત્તા યથા ‘‘અનુસેતી’’તિ વચનં અપ્પહીનાકારદીપકં, એવં ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં સિયાતિ ઉપ્પજ્જનવારેન ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનસ્સ અવુત્તતા સક્કા વત્તુન્તિ ચે? તં ન, વચનત્થવિસેસેન તંદ્વયસ્સ વુત્તત્તા. ‘‘અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જતી’’તિ હિ એતસ્મિં અત્થે અવિસિટ્ઠેપિ ‘‘અનુસેતી’’તિ વચનં સન્તાને અનુસયિતતં થામગતભાવં દીપેતિ. યદિ તમેવ ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં દીપેય્ય, કસ્સચિ વિસેસસ્સ અભાવા ઉપ્પજ્જનવારો ન વત્તબ્બો સિયા, ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં પન ઉપ્પત્તિયોગ્ગં દીપેતિ. કસ્મા? ઉપ્પજ્જનવારેન ઉપ્પત્તિયોગ્ગસ્સ દસ્સિતત્તા, અનુસયસદ્દસ્સ સબ્બદા વિજ્જમાનાનં અપરિનિપ્ફન્નસયનત્થતાય નિવારણત્થં ઉપ્પત્તિઅરહતાય થામગતભાવસઙ્ખાતસ્સ યથાધિપ્પેતસયનત્થસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘અનુસેન્તીતિ અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ યં ઉપ્પત્તિયોગ્ગવચનં વુત્તં, તં સુવુત્તમેવાતિ અધિપ્પાયો. તમ્પિ સુવુત્તમેવ ઇમિના તન્તિપ્પમાણેનાતિ સમ્બન્ધો. તન્તિત્તયેનપિ હિ ચિત્તસમ્પયુત્તતા દીપિતા હોતિ.

પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના

૨. કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસૂતિ કામાવચરભૂમિયં સુખાય ચ ઉપેક્ખાય ચાતિ અટ્ઠકથાયં કામધાતુગ્ગહણં દ્વિન્નં વેદનાનં વિસેસનભાવેન વુત્તં, એવં સતિ કામધાતુયા કામરાગાનુસયસ્સ અનુસયટ્ઠાનતા ન વુત્તા હોતિ. દ્વીસુ પન રાગેસુ ભવરાગસ્સ તીસુ ધાતૂસુ રૂપારૂપધાતૂનં અનુસયટ્ઠાનતા વુત્તાતિ કામધાતુયા કામરાગસ્સ અનુસયટ્ઠાનતા વત્તબ્બા. ધાતુવેદનાસબ્બસક્કાયપરિયાપન્નવસેન હિ તિપ્પકારં અનુસયાનં અનુસયટ્ઠાનં વુત્તન્તિ. તસ્મા તીસુ ધાતૂસુ કામધાતુયા તીસુ વેદનાસુ દ્વીસુ વેદનાસુ એત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતીતિ વિસું અનુસયટ્ઠાનતા ધાતુયા વેદનાનઞ્ચ યોજેતબ્બા. દ્વીસુ વેદનાસૂતિ ઇદઞ્ચ વેદનાસુ અનુસયમાનો કામરાગાનુસયો દ્વીસ્વેવ અનુસેતિ, ન તીસૂતિ તિણ્ણમ્પિ ઠાનતાનિવારણત્થમેવ વુત્તન્તિ ન સબ્બાસુ દ્વીસુ અનુસયનપ્પત્તો અત્થિ, તેન વેદનાવિસેસનત્થં ન કામધાતુગ્ગહણેન કોચિ અત્થો. ભવરાગાનુસયનટ્ઠાનઞ્હિ અટ્ઠાનઞ્ચ અનુસયાનં અપરિયાપન્નં સક્કાયે કામરાગાનુસયસ્સ અનુસયટ્ઠાનં ન હોતીતિ પાકટમેતં. યથા ચ ‘‘દ્વીસુ વેદનાસૂ’’તિ વુત્તે પટિઘાનુસયાનુસયટ્ઠાનતો અઞ્ઞા દ્વે વેદના ગય્હન્તિ, એવં ભવરાગાનુસયાનુસયનટ્ઠાનતો ચ અઞ્ઞા તા ગય્હન્તીતિ.

એત્થ ચ દ્વીહિ વેદનાહિ સમ્પયુત્તેસુ અઞ્ઞેસુ ચ પિયરૂપસાતરૂપેસુ ઇટ્ઠરૂપાદીસુ ઉપ્પજ્જમાનો કામરાગાનુસયો સાતસન્તસુખગિદ્ધિયા પવત્તતીતિ દ્વીસુ વેદનાસુ તસ્સ અનુસયનં વુત્તં. અઞ્ઞત્થ ઉપ્પજ્જમાનોપિ હિ સો ઇમાસુ દ્વીસુ વેદનાસુ અનુગતો હુત્વા સેતિ સુખમિચ્ચેવ અભિલભતીતિ. એવં પટિઘાનુસયો ચ દુક્ખવેદનાસમ્પયુત્તેસુ અઞ્ઞેસુ ચ અપ્પિયરૂપાસાતરૂપેસુ અનિટ્ઠરૂપાદીસુ ઉપ્પજ્જમાનો દુક્ખપટિકૂલતો દુક્ખમિચ્ચેવ પટિહઞ્ઞતીતિ દુક્ખવેદનમેવ અનુગતો હુત્વા સેતિ, તેન પન તસ્મિં અનુસયનં વુત્તં. એવં કામરાગપટિઘાનં તીસુ વેદનાસુ અનુસયવચનેન ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તઅનિટ્ઠેસુ આરમ્મણપકતિયા વિપરીતસઞ્ઞાય ચ વસેન ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહિતેસુ કામરાગપટિઘાનં ઉપ્પત્તિ દસ્સિતા હોતિ. તત્થ ઉપ્પજ્જમાના હિ તે તીસુ વેદનાસુ અનુસેન્તિ નામ. વેદનાત્તયમુખેન વા એત્થ ઇટ્ઠાદીનં આરમ્મણાનં ગહણં વેદિતબ્બં, કામધાતુઆદિગ્ગહણેન કામસ્સાદાદિવત્થુભૂતાનં કામભવાદીનં. તત્થ કામરાગાનુસયો ભવસ્સાદવસેન અનુસયમાનો કામધાતુયા અનુસેતિ, કામસુખસ્સાદવસેન અનુસયમાનો સુખોપેક્ખાવેદનાસુ. પટિઘો દુક્ખપટિઘાતવસેનેવ પવત્તતીતિ યત્થ તત્થ પટિહઞ્ઞમાનોપિ દુક્ખવેદનાય એવ અનુસેતિ. રૂપારૂપભવેસુ પન રૂપારૂપાવચરધમ્મેસુ ચ કામસ્સાદસ્સ પવત્તિ નત્થીતિ તત્થ અનુસયમાનો રાગો ભવરાગોઇચ્ચેવ વેદિતબ્બો. ધાતુત્તયવેદનાત્તયગ્ગહણેન ચ સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નાનં ગહિતત્તા ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, તત્થ દિટ્ઠાનુસયો નાનુસેતી’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૪૬) એવમાદીનં વિસ્સજ્જનેસુ ધાતુત્તયવેદનાત્તયવિનિમુત્તં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયટ્ઠાનં ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નનુ ચ અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો પિહપચ્ચયા ઉપ્પન્નદોમનસ્સે પટિઘાનુસયો નાનુસેતિ, તથા નેક્ખમ્મસ્સિતસોમનસ્સુપેક્ખાસુ કામરાગેન નાનુસયિતબ્બન્તિ તદનુસયનટ્ઠાનતો અઞ્ઞાપિ દિટ્ઠાનુસયાનુસયનટ્ઠાનભૂતા કામાવચરવેદના સન્તીતિ? હોન્તુ, ન પન ધાતુત્તયવેદનાત્તયતો અઞ્ઞં તદનુસયનટ્ઠાનં અત્થિ, તસ્મા તં ન વુત્તં. યસ્મા પન ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો ચ પટિઘાનુસયો ચ માનાનુસયો ચ નાનુસેન્તિ, તત્થ દિટ્ઠાનુસયો વિચિકિચ્છાનુસયો નાનુસેતીતિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૫૨) વુત્તં, તસ્મા અવિસેસેન દુક્ખં પટિઘાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાનન્તિ સમુદાયવસેન ગહેત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તથા લોકિયસુખોપેક્ખા કામરાગમાનાનુસયનટ્ઠાનન્તિ.

અપિચ સુત્તે ‘‘ઇધાવુસો વિસાખ, ભિક્ખુ ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘કુદાસ્સુ નામાહં દોમનસ્સં પજહેય્ય’ન્તિ, સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિત્વા પટિઘં તેન પજહતિ, ન તત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા તં વિક્ખમ્ભેત્વા વીરિયં કત્વા અનાગામિમગ્ગેન પટિઘસ્સ સમુગ્ઘાતનં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ પટિઘેનેવ પટિઘપ્પહાનં, દોમનસ્સેન વા દોમનસ્સપ્પહાનં અત્થીતિ. પટિઘુપ્પત્તિરહટ્ઠાનતાય પન ઇધ સબ્બં દુક્ખં ‘‘પટિઘાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નિપ્પરિયાયદેસના હેસા, સા પન પરિયાયદેસના. એવઞ્ચ કત્વા પઠમજ્ઝાનવિક્ખમ્ભિતં કામરાગાનુસયં તથા વિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વા અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતનં સન્ધાય ‘‘વિવિચ્ચેવ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, રાગં તેન પજહતિ, ન તત્થ રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ વુત્તં. એવં ચતુત્થજ્ઝાનવિક્ખમ્ભિતં અવિજ્જાનુસયં તથા વિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વા અરહત્તમગ્ગેન સમુગ્ઘાતનં સન્ધાય ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અવિજ્જં તેન પજહતિ, ન તત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫) વુત્તં. ન હિ લોકિયચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખાય અવિજ્જાનુસયો સબ્બથા નાનુસેતીતિ સક્કા વત્તું ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ એત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતી’’તિ (યમ. અટ્ઠ. અનુસયયમક ૨) વુત્તત્તા, તસ્મા અવિજ્જાનુસયસ્સેવ વત્થુ ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખા, નેક્ખમ્મસ્સિતદોમનસ્સઞ્ચ પટિઘાનુસયસ્સ વત્થુ ન ન હોતીતિ તત્થાપિ તસ્સ અનુસયનં વેદિતબ્બં. અવત્થુભાવતો હિ ઇધ અનુસયનં ન વુચ્ચતિ, ન સુત્તન્તેસુ વિય વુત્તનયેન તંપટિપક્ખભાવતો તંસમુગ્ઘાતકમગ્ગસ્સ બલવૂપનિસ્સયભાવતો ચાતિ.

એત્થ ચ આરમ્મણે અનુસયટ્ઠાને સતિ ભવરાગવજ્જો સબ્બો લોભો કામરાગાનુસયોતિ ન સક્કા વત્તું. દુક્ખાય હિ વેદનાય રૂપારૂપધાતૂસુ ચ અનુસયમાનેન દિટ્ઠાનુસયેન સમ્પયુત્તોપિ લોભો લોભો એવ, ન કામરાગાનુસયો. યદિ સિયા, દિટ્ઠાનુસયસ્સ વિય એતસ્સપિ ઠાનં વત્તબ્બં સિયાતિ. અથ પન અજ્ઝાસયવસેન તન્નિન્નતાય અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં. યથા ઇટ્ઠાનં રૂપાદીનં સુખાય ચ વેદનાય અપ્પટિલદ્ધં વા અપ્પટિલાભતો સમનુપસ્સતો, પટિલદ્ધપુબ્બં વા અતીતં નિરુદ્ધં વિગતં પરિણતં સમનુપસ્સતો ઉપ્પજ્જમાનો પટિઘો દુક્ખે પટિહઞ્ઞનવસેનેવ પવત્તતીતિ દુક્ખમેવ તસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં, નાલમ્બિતં, એવં દુક્ખાદીસુ અભિનિવેસનવસેન ઉપ્પજ્જમાનેન દિટ્ઠાનુસયેન સમ્પયુત્તોપિ લોભો સુખાભિસઙ્ગવસેનેવ પવત્તતીતિ સાતસન્તસુખદ્વયમેવસ્સ અનુસયટ્ઠાનં વુત્તન્તિ ભવરાગવજ્જસ્સ સબ્બલોભસ્સ કામરાગાનુસયતા ન વિરુજ્ઝતિ, એકસ્મિંયેવ ચ આરમ્મણે રજ્જન્તિ દુસ્સન્તિ ચ. તત્થ રાગો સુખજ્ઝાસયો પટિઘો દુક્ખજ્ઝાસયોતિ તેસં નાનાનુસયટ્ઠાનતા હોતિ.

એવઞ્ચ કત્વા ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ? નો’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૧૪) વુત્તન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન દ્વીસુ વેદનાસુ ઇટ્ઠારમ્મણે ચ દોમનસ્સુપ્પત્તિં વત્વા ‘‘દોમનસ્સમત્તમેવ પન તં હોતિ, ન પટિઘાનુસયો’’તિ (યમ. અટ્ઠ. અનુસયયમક ૨) વુત્તત્તા યથા તત્થ પટિઘો પટિઘાનુસયો ન હોતિ, એવં દુક્ખાદીસુ ઉપ્પજ્જમાનેન દિટ્ઠાનુસયેન સહજાતો લોભો કામરાગાનુસયો ન હોતિચ્ચેવ વિઞ્ઞાયતીતિ. યં પનેતં વુત્તં ‘‘દોમનસ્સમત્તમેવ પન તં હોતિ, ન પટિઘાનુસયો’’તિ, એત્થ ન પટિઘાનુસયોતિ નત્થિ પટિઘાનુસયોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ન હિ દોમનસ્સસ્સ પટિઘાનુસયભાવાસઙ્કા અત્થીતિ.

દેસના સંકિણ્ણા વિય ભવેય્યાતિ ભવરાગસ્સપિ કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ આરમ્મણકરણવસેનેવ ઉપ્પત્તિ વુત્તા વિય ભવેય્ય, તસ્મા આરમ્મણવિસેસેન વિસેસદસ્સનત્થં એવં દેસના કતા સહજાતવેદનાવિસેસાભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.