૨. પવત્તિવારવણ્ણના

૫૦-૨૦૫. પવત્તિવારે વેદનાક્ખન્ધાદિમૂલકાનિ પચ્છિમેનેવ સહ યોજેત્વા તીણિ દ્વે એકઞ્ચ યમકાનિ વુત્તાનિ, ન પુરિમેન. કસ્મા? અમિસ્સકકાલભેદેસુ વારેસુ અત્થવિસેસાભાવતો. પુરિમસ્સ હિ પચ્છિમેન યોજિતયમકમેવ પચ્છિમસ્સ પુરિમેન યોજનાય પુચ્છાનં ઉપ્પટિપાટિયા વુચ્ચેય્ય, અત્થે પન ન કોચિ વિસેસોતિ. પુચ્છાવિસ્સજ્જનેસુપિ વિસેસો નત્થિ, તેન તથા યોજના ન કતાતિ. કાલભેદા પનેત્થ છ એવ વુત્તા. અતીતેન પચ્ચુપ્પન્નો, અનાગતેન પચ્ચુપ્પન્નો, અનાગતેનાતીતોતિ એતે પન તયો યથાદસ્સિતા મિસ્સકકાલભેદા એવ તયો, ન વિસું વિજ્જન્તીતિ ન ગહિતા. તત્થ તત્થ હિ પટિલોમપુચ્છાહિ અતીતેન પચ્ચુપ્પન્નાદયો કાલભેદા દસ્સિતા, તેનેવ ચ નયેન ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ સક્કા યોજેતું. તેનેવ હિ મિસ્સકકાલભેદેસુ ચ ન પચ્છિમપચ્છિમસ્સ ખન્ધસ્સ પુરિમપુરિમેન યોજનં કત્વા યમકાનિ વુત્તાનિ, અમિસ્સકકાલભેદેસુ ગહિતનિયામેન સુખગ્ગહણત્થમ્પિ પચ્છિમપચ્છિમેનેવ યોજેત્વા વુત્તાનીતિ.

ઇમિનાયેવ ચ લક્ખણેનાતિઆદિના યેન કારણેન ‘‘પુરેપઞ્હો’’તિ ચ ‘‘પચ્છાપઞ્હો’’તિ ચ નામં વુત્તં, તં દસ્સેતિ. યસ્સ હિ સરૂપદસ્સનેન વિસ્સજ્જનં હોતિ, સો પરિપૂરેત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બત્થસઙ્ગણ્હનતો પરિપુણ્ણપઞ્હો નામ. તંવિસ્સજ્જનસ્સ પન પુરિમકોટ્ઠાસેન સદિસત્થતાય પુરેપઞ્હો, પચ્છિમકોટ્ઠાસસદિસત્થતાય ‘‘પચ્છાપઞ્હો’’તિ ચ નામં વુત્તં. સદિસત્થતા ચ સન્નિટ્ઠાનસંસયપદવિસેસં અવિચારેત્વા એકેન પદેન સઙ્ગહિતસ્સ ખન્ધસ્સ ઉપ્પાદનિરોધલાભસામઞ્ઞમત્તેન પુરેપઞ્હે દટ્ઠબ્બા. સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતસ્સ વા ખન્ધસ્સ અનુઞ્ઞાતવસેન પુરેપઞ્હો વુત્તોતિ યુત્તં.

સન્નિટ્ઠાનત્થસ્સેવ પટિક્ખિપનં પટિક્ખેપો, સંસયત્થનિવારણં પટિસેધોતિ અયં પટિક્ખેપપટિસેધાનં વિસેસો. પાળિપદમેવ હુત્વાતિ પુચ્છાપાળિયા ‘‘નુપ્પજ્જતી’’તિ યં પદં વુત્તં, ન-કારવિરહિતં તદેવ પદં હુત્વાતિ અત્થો. તત્થ ઉપ્પત્તિનિરોધપટિસેધસ્સ પટિસેધનત્થં પાળિગતિયા વિસ્સજ્જનં ઉપ્પત્તિનિરોધાનમેવ પટિસેધનત્થં પટિસેધેન વિસ્સજ્જનં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

ચતુન્નં પઞ્હાનં પઞ્ચન્નઞ્ચ વિસ્સજ્જનાનં સત્તવીસતિયા ઠાનેસુ પક્ખેપો તદેકદેસપક્ખેપવસેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. પરિપુણ્ણપઞ્હો એવ હિ સરૂપદસ્સનેન ચ વિસ્સજ્જનં સત્તવીસતિયા ઠાનેસુ પક્ખિપિતબ્બન્તિ.

કિં નુ સક્કા ઇતો પરન્તિ ઇતો પાળિવવત્થાનદસ્સનાદિતો અઞ્ઞો કિં નુ સક્કા કાતુન્તિ અઞ્ઞસ્સ સક્કુણેય્યસ્સ અભાવં દસ્સેતિ.

‘‘સુદ્ધાવાસાનં તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિત્થ વેદનાક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ એતેન સુદ્ધાવાસભૂમીસુ એકભૂમિયમ્પિ દુતિયા ઉપપત્તિ નત્થીતિ ઞાપિતં હોતિ. પટિસન્ધિતો પભુતિ હિ યાવ ચુતિ, તાવ પવત્તકમ્મજસન્તાનં એકત્તેન ગહેત્વા તસ્સ ઉપ્પાદનિરોધવસેન અયં દેસના પવત્તા. તસ્મિઞ્હિ અબ્બોચ્છિન્ને કુસલાદીનઞ્ચ પવત્તિ હોતિ, વોચ્છિન્ને ચ અપ્પવત્તીતિ તેનેવ ચ ઉપ્પાદનિરોધા દસ્સિતા, તસ્મા તસ્સ એકસત્તસ્સ પટિસન્ધિઉપ્પાદતો યાવ ચુતિનિરોધો, તાવ અતીતતા નત્થિ, ન ચ તતો પુબ્બે તત્થ પટિસન્ધિવસેન કમ્મજસન્તાનં ઉપ્પન્નપુબ્બન્તિ ખન્ધદ્વયમ્પિ ‘‘નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ વુત્તં. કસ્મા પન એતાય પાળિયા સકલેપિ સુદ્ધાવાસે દુતિયા પટિસન્ધિ નત્થીતિ ન વિઞ્ઞાયતીતિ? ઉદ્ધંસોતપાળિસબ્ભાવા. દ્વેપિ હિ પાળિયો સંસન્દેતબ્બાતિ.

‘‘અસઞ્ઞસત્તાનં તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ એત્થ ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન વિસેસિતા અસઞ્ઞસત્તાપિ સન્તીતિ તે એવ ગહેત્વા ‘‘અસઞ્ઞસત્તાન’’ન્તિ વુત્તં. તેન યે સન્નિટ્ઠાનેન વજ્જિતા, તે તતો પઞ્ચવોકારં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, ન તેસં પુન અસઞ્ઞે ઉપપત્તિપ્પસઙ્ગો અત્થીતિ તે સન્ધાયાહ – ‘‘પચ્છિમભવિકાનં તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિસ્સતિ વેદનાક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૬૫). એત્થ કિં પઞ્ચવોકારાદિભાવો વિય પચ્છિમભવોપિ કોચિ અત્થિ, યત્થ તેસમનુપ્પત્તિ ભવિસ્સતીતિ? નત્થિ પઞ્ચવોકારાદિભવેસ્વેવ યત્થ વા તત્થ વા ઠિતાનં પચ્છિમભવિકાનં ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન સઙ્ગહિતત્તા. તેસં તત્થ ઇતરાનુપ્પત્તિભાવઞ્ચ અનુજાનન્તો ‘‘વેદનાક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ આહાતિ.

‘‘સુદ્ધાવાસે પરિનિબ્બન્તાન’’ન્તિ ઇદં સપ્પટિસન્ધિકાનં અપ્પટિસન્ધિકાનઞ્ચ સુદ્ધાવાસાનં તંતંભૂમિયં ખન્ધપરિનિબ્બાનવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બેસઞ્હિ તેસં તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થાતિ. યથા પન ‘‘નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ વચનં પચ્ચુપ્પન્નેપિ ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિમ્હિ પવત્તતિ, ન એવં ‘‘ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ વચનં પચ્ચુપ્પન્ને પવત્તતિ, અથ ખો ઉપ્પજ્જિત્વા વિગતે અતીતે એવ, તસ્મા ‘‘પરિનિબ્બન્તાનં નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ વુત્તં ઉપ્પન્નસન્તાનસ્સ અવિગતત્તા. અનન્તા લોકધાતુયોતિ ઓકાસસ્સ અપરિચ્છિન્નત્તા ઓકાસવસેન વુચ્ચમાનાનં ઉપ્પાદનિરોધાનમ્પિ પરિચ્છેદાભાવતો સંકિણ્ણતા હોતીતિ ‘‘યત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ સઞ્ઞાક્ખન્ધો નિરુજ્ઝતીતિ? આમન્તા’’તિ વુત્તં.

પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.