૧. પણ્ણત્તિવારો

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૨-૩. ખન્ધયમકે છસુ કાલભેદેસુ પુગ્ગલઓકાસપુગ્ગલોકાસવસેન ખન્ધાનં ઉપ્પાદનિરોધા તેસં પરિઞ્ઞા ચ વત્તબ્બા. તે પન ખન્ધા ‘‘રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદીહિ પઞ્ચહિ પદેહિ વુચ્ચન્તિ, તેસં દસ અવયવપદાનિ. તત્થ યો રૂપાદિઅવયવપદાભિહિતો ધમ્મો, કિં સો એવ સમુદાયપદસ્સ અત્થો. યો ચ સમુદાયપદેન વુત્તો, સો એવ અવયવપદસ્સાતિ એતસ્મિં સંસયટ્ઠાને રૂપાદિઅવયવપદેહિ વુત્તો એકદેસો સકલો વા સમુદાયપદાનં અત્થો, સમુદાયપદેહિ પન વુત્તો એકન્તેન રૂપાદિઅવયવપદાનં અત્થોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, રૂપક્ખન્ધો રૂપ’’ન્તિઆદિના પદસોધનવારો વુત્તો.

પુન ‘‘રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદીનં સમાસપદાનં ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તા પધાનભૂતસ્સ ખન્ધપદસ્સ વેદનાદિઉપપદત્થસ્સ ચ સમ્ભવતો યથા ‘‘રૂપક્ખન્ધો’’તિ એતસ્મિં પદે રૂપાવયવપદેન વુત્તસ્સ રૂપક્ખન્ધભાવો હોતિ રૂપસદ્દસ્સ ખન્ધસદ્દસ્સ ચ સમાનાધિકરણભાવતોતિ, એવં તત્થ પધાનભૂતેન ખન્ધાવયવપદેન વુત્તસ્સ વેદનાક્ખન્ધાદિભાવો હોતિ ખન્ધપદેન વેદનાદિપદાનં સમાનાધિકરણત્તાતિ એતસ્મિં સંસયટ્ઠાને ખન્ધાવયવપદેન વુત્તો ધમ્મો કોચિ કેનચિ સમુદાયપદેન વુચ્ચતિ, ન સબ્બો સબ્બેનાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિના પદસોધનમૂલચક્કવારો વુત્તો. એવઞ્ચ દસ્સેન્તેન રૂપાદિસદ્દસ્સ વિસેસનભાવો, ખન્ધસદ્દસ્સ વિસેસિતબ્બભાવો, વિસેસનવિસેસિતબ્બાનં સમાનાધિકરણભાવો ચ દસ્સિતો હોતિ.

તેનેત્થ સંસયો હોતિ – કિં ખન્ધતો અઞ્ઞમ્પિ રૂપં અત્થિ, યતો વિનિવત્તં રૂપં ખન્ધવિસેસનં હોતિ, સબ્બેવ ખન્ધા કિં ખન્ધવિસેસનભૂતેન રૂપેન વિસેસિતબ્બાતિ, કિં પન તં ખન્ધવિસેસનભૂતં રૂપન્તિ? ભૂતુપાદાયરૂપં તસ્સેવ ગહિતત્તા. નિદ્દેસે ‘‘ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા વિસ્સજ્જનં કતન્તિ. એવં એતસ્મિં સંસયટ્ઠાને ન ખન્ધતો અઞ્ઞં રૂપં અત્થિ, તેનેવ ચેતેન રૂપસદ્દેન વુચ્ચમાનં સુદ્ધેન ખન્ધસદ્દેન વુચ્ચતે, ન ચ સબ્બે ખન્ધા ખન્ધવિસેસનભૂતેન રૂપેન વિસેસિતબ્બા, તેનેવ તે વિભજિતબ્બા, એસ નયો વેદનાક્ખન્ધાદીસુપીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા રૂપ’’ન્તિઆદિના સુદ્ધખન્ધવારો વુત્તો.

તતો ‘‘રૂપં ખન્ધો’’તિ એતસ્મિં અનુઞ્ઞાયમાને ‘‘ન કેવલં અયં ખન્ધસદ્દો રૂપવિસેસનોવ, અથ ખો વેદનાદિવિસેસનો ચા’’તિ રૂપસ્સ ખન્ધભાવનિચ્છયાનન્તરં ખન્ધાનં રૂપવિસેસનયોગે ચ સંસયો હોતિ. તત્થ ન સબ્બે ખન્ધા વેદનાદિવિસેસનયુત્તા, અથ ખો કેચિ કેનચિ વિસેસનેન યુઞ્જન્તીતિ દસ્સેતું સુદ્ધખન્ધમૂલચક્કવારો વુત્તોતિ. એવં યેસં ઉપ્પાદાદયો વત્તબ્બા, તેસં ખન્ધાનં પણ્ણત્તિસોધનવસેન તન્નિચ્છયત્થં પણ્ણત્તિવારો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

ચત્તારિ ચત્તારિ ચક્કાનિ બન્ધિત્વાતિ એત્થ ચક્કાવયવભાવતો ચક્કાનીતિ યમકાનિ વુત્તાનિ એકેકખન્ધમૂલાનિ ચત્તારિ ચત્તારિ યમકાનિ બન્ધિત્વાતિ. ઇમિના હિ એત્થ અત્થેન ભવિતબ્બન્તિ. ચત્તારિ ચત્તારિ યમકાનિ યથા એકેકખન્ધમૂલકાનિ હોન્તિ, એવં બન્ધિત્વાતિ વા અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્થ ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો’’તિ એવમાદિકં મૂલપદં નાભિં કત્વા ‘‘ખન્ધા’’તિ ઇદં નેમિં, ‘‘વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદીનિ અરે કત્વા ચક્કભાવો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો, ન મણ્ડલભાવેન સમ્બજ્ઝનતો. વેદનાક્ખન્ધમૂલકાદીસુપિ હિ હેટ્ઠિમં સોધેત્વાવ પાઠો ગતો, ન મણ્ડલસમ્બન્ધેનાતિ. તેનેવ ચ કારણેનાતિ સુદ્ધખન્ધલાભમત્તમેવ ગહેત્વા ખન્ધવિસેસને રૂપાદિમ્હિ સુદ્ધરૂપાદિમત્તતાય અટ્ઠત્વા ખન્ધવિસેસનભાવસઙ્ખાતં રૂપાદિઅત્થં દસ્સેતું ખન્ધસદ્દેન સહ યોજેત્વા ‘‘ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના નયેન પદં ઉદ્ધરિત્વા અત્થસ્સ વિભત્તત્તાતિ અત્થો.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવારવણ્ણના

૨૬. પિયરૂપં સાતરૂપન્તિ ‘‘ચક્ખું લોકે પિયરૂપં…પે… રૂપા લોકે…પે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… ચક્ખુસમ્ફસ્સો…પે… ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના…પે… રૂપસઞ્ઞા…પે… રૂપસઞ્ચેતના…પે… રૂપતણ્હા…પે… રૂપવિતક્કો…પે… રૂપવિચારો’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩; વિભ. ૨૦૩) એવં વુત્તં તણ્હાવત્થુભૂતં તેભૂમકં વેદિતબ્બં, તસ્મા યં પઞ્ચક્ખન્ધસમુદાયભૂતં પિયરૂપસાતરૂપં, તં એકદેસેન રૂપક્ખન્ધો હોતીતિ આહ ‘‘પિયરૂપં સાતરૂપં રૂપં ન રૂપક્ખન્ધો’’તિ. પિયસભાવતાય વા રૂપક્ખન્ધો પિયરૂપે પવિસતિ, ન રુપ્પનસભાવેનાતિ ‘‘પિયરૂપં સાતરૂપં રૂપં ન રૂપક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં. સઞ્ઞાયમકે તાવ દિટ્ઠિસઞ્ઞાતિ ‘‘વિસેસો’’તિ વચનસેસો. તત્થ દિટ્ઠિ એવ સઞ્ઞા દિટ્ઠિસઞ્ઞા. ‘‘સયં સમાદાય વતાનિ જન્તુ, ઉચ્ચાવચં ગચ્છતિ સઞ્ઞસત્તો’’તિ (સુ. નિ. ૭૯૮), ‘‘સઞ્ઞાવિરત્તસ્સ ન સન્તિ ગન્થા’’તિ (સુ. નિ. ૮૫૩) ચ એવમાદીસુ હિ દિટ્ઠિ ચ ‘‘સઞ્ઞા’’તિ વુત્તાતિ.

૨૮. ‘‘ન ખન્ધા ન વેદનાક્ખન્ધોતિ? આમન્તા’’તિ એવં ખન્ધસદ્દપ્પવત્તિયા અભાવે વેદનાક્ખન્ધસદ્દપ્પવત્તિયા ચ અભાવોતિ પણ્ણત્તિસોધનમત્તમેવ કરોતીતિ દટ્ઠબ્બં, ન અઞ્ઞધમ્મસબ્ભાવો એવેત્થ પમાણં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘નાયતના ન સોતાયતનન્તિ? આમન્તા’’તિઆદિં વક્ખતીતિ.

૩૯. રૂપતો અઞ્ઞે વેદનાદયોતિ એત્થ લોકુત્તરા વેદનાદયો દટ્ઠબ્બા. તે હિ પિયરૂપા ચ સાતરૂપા ચ ન હોન્તિ તણ્હાય અનારમ્મણત્તાતિ રૂપતો અઞ્ઞે હોન્તીતિ. રૂપઞ્ચ ખન્ધે ચ ઠપેત્વા અવસેસાતિ ઇદમ્પિ એતેહિ સદ્ધિં ન-સદ્દાનં અપ્પવત્તિમત્તમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ચક્ખુઞ્ચ આયતને ચ ઠપેત્વા અવસેસા ન ચેવ ચક્ખુ ન ચ આયતના’’તિઆદિં (યમ. ૧.આયતનયમક.૧૫) વક્ખતિ. ન હિ તત્થ અવસેસગ્ગહણેન ગય્હમાનં કઞ્ચિ અત્થિ. યદિ સિયા, ધમ્માયતનં સિયા. વક્ખતિ હિ ‘‘ધમ્મો આયતનન્તિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૧.આયતનયમક.૧૬). તણ્હાવત્થુ ચ ન તં સિયા. યદિ સિયા, પિયરૂપસાતરૂપભાવતો રૂપં સિયા ‘‘રૂપં ખન્ધોતિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૪૦) વચનતો ખન્ધો ચાતિ. અટ્ઠકથાયં પન અવિજ્જમાનેપિ વિજ્જમાનં ઉપાદાય ઇત્થિપુરિસાદિગ્ગહણસબ્ભાવં સન્ધાય અવસેસાતિ એત્થ પઞ્ઞત્તિયા ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પવત્તિવારવણ્ણના

૫૦-૨૦૫. પવત્તિવારે વેદનાક્ખન્ધાદિમૂલકાનિ પચ્છિમેનેવ સહ યોજેત્વા તીણિ દ્વે એકઞ્ચ યમકાનિ વુત્તાનિ, ન પુરિમેન. કસ્મા? અમિસ્સકકાલભેદેસુ વારેસુ અત્થવિસેસાભાવતો. પુરિમસ્સ હિ પચ્છિમેન યોજિતયમકમેવ પચ્છિમસ્સ પુરિમેન યોજનાય પુચ્છાનં ઉપ્પટિપાટિયા વુચ્ચેય્ય, અત્થે પન ન કોચિ વિસેસોતિ. પુચ્છાવિસ્સજ્જનેસુપિ વિસેસો નત્થિ, તેન તથા યોજના ન કતાતિ. કાલભેદા પનેત્થ છ એવ વુત્તા. અતીતેન પચ્ચુપ્પન્નો, અનાગતેન પચ્ચુપ્પન્નો, અનાગતેનાતીતોતિ એતે પન તયો યથાદસ્સિતા મિસ્સકકાલભેદા એવ તયો, ન વિસું વિજ્જન્તીતિ ન ગહિતા. તત્થ તત્થ હિ પટિલોમપુચ્છાહિ અતીતેન પચ્ચુપ્પન્નાદયો કાલભેદા દસ્સિતા, તેનેવ ચ નયેન ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ સક્કા યોજેતું. તેનેવ હિ મિસ્સકકાલભેદેસુ ચ ન પચ્છિમપચ્છિમસ્સ ખન્ધસ્સ પુરિમપુરિમેન યોજનં કત્વા યમકાનિ વુત્તાનિ, અમિસ્સકકાલભેદેસુ ગહિતનિયામેન સુખગ્ગહણત્થમ્પિ પચ્છિમપચ્છિમેનેવ યોજેત્વા વુત્તાનીતિ.

ઇમિનાયેવ ચ લક્ખણેનાતિઆદિના યેન કારણેન ‘‘પુરેપઞ્હો’’તિ ચ ‘‘પચ્છાપઞ્હો’’તિ ચ નામં વુત્તં, તં દસ્સેતિ. યસ્સ હિ સરૂપદસ્સનેન વિસ્સજ્જનં હોતિ, સો પરિપૂરેત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બત્થસઙ્ગણ્હનતો પરિપુણ્ણપઞ્હો નામ. તંવિસ્સજ્જનસ્સ પન પુરિમકોટ્ઠાસેન સદિસત્થતાય પુરેપઞ્હો, પચ્છિમકોટ્ઠાસસદિસત્થતાય ‘‘પચ્છાપઞ્હો’’તિ ચ નામં વુત્તં. સદિસત્થતા ચ સન્નિટ્ઠાનસંસયપદવિસેસં અવિચારેત્વા એકેન પદેન સઙ્ગહિતસ્સ ખન્ધસ્સ ઉપ્પાદનિરોધલાભસામઞ્ઞમત્તેન પુરેપઞ્હે દટ્ઠબ્બા. સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતસ્સ વા ખન્ધસ્સ અનુઞ્ઞાતવસેન પુરેપઞ્હો વુત્તોતિ યુત્તં.

સન્નિટ્ઠાનત્થસ્સેવ પટિક્ખિપનં પટિક્ખેપો, સંસયત્થનિવારણં પટિસેધોતિ અયં પટિક્ખેપપટિસેધાનં વિસેસો. પાળિપદમેવ હુત્વાતિ પુચ્છાપાળિયા ‘‘નુપ્પજ્જતી’’તિ યં પદં વુત્તં, ન-કારવિરહિતં તદેવ પદં હુત્વાતિ અત્થો. તત્થ ઉપ્પત્તિનિરોધપટિસેધસ્સ પટિસેધનત્થં પાળિગતિયા વિસ્સજ્જનં ઉપ્પત્તિનિરોધાનમેવ પટિસેધનત્થં પટિસેધેન વિસ્સજ્જનં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

ચતુન્નં પઞ્હાનં પઞ્ચન્નઞ્ચ વિસ્સજ્જનાનં સત્તવીસતિયા ઠાનેસુ પક્ખેપો તદેકદેસપક્ખેપવસેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. પરિપુણ્ણપઞ્હો એવ હિ સરૂપદસ્સનેન ચ વિસ્સજ્જનં સત્તવીસતિયા ઠાનેસુ પક્ખિપિતબ્બન્તિ.

કિં નુ સક્કા ઇતો પરન્તિ ઇતો પાળિવવત્થાનદસ્સનાદિતો અઞ્ઞો કિં નુ સક્કા કાતુન્તિ અઞ્ઞસ્સ સક્કુણેય્યસ્સ અભાવં દસ્સેતિ.

‘‘સુદ્ધાવાસાનં તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિત્થ વેદનાક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ એતેન સુદ્ધાવાસભૂમીસુ એકભૂમિયમ્પિ દુતિયા ઉપપત્તિ નત્થીતિ ઞાપિતં હોતિ. પટિસન્ધિતો પભુતિ હિ યાવ ચુતિ, તાવ પવત્તકમ્મજસન્તાનં એકત્તેન ગહેત્વા તસ્સ ઉપ્પાદનિરોધવસેન અયં દેસના પવત્તા. તસ્મિઞ્હિ અબ્બોચ્છિન્ને કુસલાદીનઞ્ચ પવત્તિ હોતિ, વોચ્છિન્ને ચ અપ્પવત્તીતિ તેનેવ ચ ઉપ્પાદનિરોધા દસ્સિતા, તસ્મા તસ્સ એકસત્તસ્સ પટિસન્ધિઉપ્પાદતો યાવ ચુતિનિરોધો, તાવ અતીતતા નત્થિ, ન ચ તતો પુબ્બે તત્થ પટિસન્ધિવસેન કમ્મજસન્તાનં ઉપ્પન્નપુબ્બન્તિ ખન્ધદ્વયમ્પિ ‘‘નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ વુત્તં. કસ્મા પન એતાય પાળિયા સકલેપિ સુદ્ધાવાસે દુતિયા પટિસન્ધિ નત્થીતિ ન વિઞ્ઞાયતીતિ? ઉદ્ધંસોતપાળિસબ્ભાવા. દ્વેપિ હિ પાળિયો સંસન્દેતબ્બાતિ.

‘‘અસઞ્ઞસત્તાનં તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ એત્થ ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન વિસેસિતા અસઞ્ઞસત્તાપિ સન્તીતિ તે એવ ગહેત્વા ‘‘અસઞ્ઞસત્તાન’’ન્તિ વુત્તં. તેન યે સન્નિટ્ઠાનેન વજ્જિતા, તે તતો પઞ્ચવોકારં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, ન તેસં પુન અસઞ્ઞે ઉપપત્તિપ્પસઙ્ગો અત્થીતિ તે સન્ધાયાહ – ‘‘પચ્છિમભવિકાનં તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિસ્સતિ વેદનાક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૬૫). એત્થ કિં પઞ્ચવોકારાદિભાવો વિય પચ્છિમભવોપિ કોચિ અત્થિ, યત્થ તેસમનુપ્પત્તિ ભવિસ્સતીતિ? નત્થિ પઞ્ચવોકારાદિભવેસ્વેવ યત્થ વા તત્થ વા ઠિતાનં પચ્છિમભવિકાનં ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન સઙ્ગહિતત્તા. તેસં તત્થ ઇતરાનુપ્પત્તિભાવઞ્ચ અનુજાનન્તો ‘‘વેદનાક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ આહાતિ.

‘‘સુદ્ધાવાસે પરિનિબ્બન્તાન’’ન્તિ ઇદં સપ્પટિસન્ધિકાનં અપ્પટિસન્ધિકાનઞ્ચ સુદ્ધાવાસાનં તંતંભૂમિયં ખન્ધપરિનિબ્બાનવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બેસઞ્હિ તેસં તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થાતિ. યથા પન ‘‘નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ વચનં પચ્ચુપ્પન્નેપિ ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિમ્હિ પવત્તતિ, ન એવં ‘‘ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ વચનં પચ્ચુપ્પન્ને પવત્તતિ, અથ ખો ઉપ્પજ્જિત્વા વિગતે અતીતે એવ, તસ્મા ‘‘પરિનિબ્બન્તાનં નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ વુત્તં ઉપ્પન્નસન્તાનસ્સ અવિગતત્તા. અનન્તા લોકધાતુયોતિ ઓકાસસ્સ અપરિચ્છિન્નત્તા ઓકાસવસેન વુચ્ચમાનાનં ઉપ્પાદનિરોધાનમ્પિ પરિચ્છેદાભાવતો સંકિણ્ણતા હોતીતિ ‘‘યત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ સઞ્ઞાક્ખન્ધો નિરુજ્ઝતીતિ? આમન્તા’’તિ વુત્તં.

પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના

૨૦૬-૨૦૮. પુગ્ગલોકાસવારો લબ્ભમાનોપીતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ઓકાસવારસ્સ અલાભે તસ્સપિ અલાભેન ભવિતબ્બન્તિ? ન, તત્થ પુગ્ગલસ્સેવ પરિઞ્ઞાવચનતો. પુગ્ગલોકાસવારેપિ હિ ઓકાસે પુગ્ગલસ્સેવ પરિઞ્ઞા વુચ્ચતિ, ન ઓકાસસ્સ. ઓકાસવારોપિ ચ યદિ વુચ્ચેય્ય, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધં પરિજાનાતી’’તિ ઓકાસે પુગ્ગલસ્સેવ પરિજાનનવસેન વુચ્ચેય્ય, તસ્મા પુગ્ગલોકાસવારસ્સેવ લબ્ભમાનતા વુત્તા, ન ઓકાસવારસ્સાતિ. તેનાહ – ‘‘આમન્તા…પે… સિયા’’તિ.

તેનેવાતિ પવત્તે ચિત્તક્ખણવસેન તિણ્ણં અદ્ધાનં લાભતો એવ, અઞ્ઞથા ચુતિપટિસન્ધિક્ખણે રૂપક્ખન્ધપરિજાનનસ્સ અભાવા ‘‘યો રૂપક્ખન્ધં પરિજાનાતિ, સો વેદનાક્ખન્ધં પરિજાનાતી’’તિ એત્થ ‘‘નત્થી’’તિ વિસ્સજ્જનેન ભવિતબ્બં સિયા, ‘‘આમન્તા’’તિ ચ કતન્તિ. સન્નિટ્ઠાનસંસયપદસઙ્ગહિતાનં પરિઞ્ઞાનં પવત્તે ચિત્તક્ખણે એવ લાભં દસ્સેન્તો ‘‘લોકુત્તરમગ્ગક્ખણસ્મિઞ્હી’’તિઆદિમાહ. ન પરિજાનાતીતિ પઞ્હે પુથુજ્જનં સન્ધાય આમન્તાતિ વુત્તન્તિ ઇદં પુથુજ્જનસ્સ સબ્બથા પરિઞ્ઞાકિચ્ચસ્સ અભાવતો વુત્તં. ‘‘અરહા રૂપક્ખન્ધં ન પરિજાનાતિ નો ચ વેદનાક્ખન્ધં ન પરિજાનિત્થ, અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગિઞ્ચ અરહન્તઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસા પુગ્ગલા રૂપક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનન્તિ વેદનાક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનિત્થા’’તિ પન વચનેન ‘‘અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગિં ઠપેત્વા અઞ્ઞો કોચિ પરિજાનાતી’’તિ વત્તબ્બો નત્થીતિ દસ્સિતં હોતિ, તેન તદવસેસપુગ્ગલે સન્ધાય ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ.

પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખન્ધયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. આયતનયમકં