દુકમાતિકાપદવણ્ણના

૧-૬. મૂલટ્ઠેનાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનેન મૂલભાવેન, ન પચ્ચયમત્તટ્ઠેન હેતુધમ્મા હેતૂ ધમ્માતિ સમાસાસમાસનિદ્દેસભાવો દ્વિન્નં પાઠાનં વિસેસો. તથેવાતિ સમ્પયોગતોવ. સહેતુકાનં હેતુસમ્પયુત્તભાવતો ‘‘સમ્પયોગતો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, ન સહસદ્દસ્સ સમ્પયોગત્થત્તા. સહ-સદ્દો પન એકપુઞ્જે ઉપ્પાદતો યાવ ભઙ્ગા સહેતુકાનં હેતૂહિ સમાનદેસગહણાનં હેતુઆદિસબ્ભાવં દીપેતિ, સમ્પયુત્ત-સદ્દો એકુપ્પાદાદિવસેન સહ હેતૂહિ એકીભાવુપગમનં, તતો એવ ચ દ્વિન્નં દુકાનં નાનત્તં વેદિતબ્બં. ધમ્મનાનત્તાભાવેપિ હિ પદત્થનાનત્તેન દુકન્તરં વુચ્ચતિ. ન હિ હેતુદુકસઙ્ગહિતેહિ ધમ્મેહિ અઞ્ઞે સહેતુકદુકાદીહિ વુચ્ચન્તિ, તે એવ પન સહેતુકાહેતુકાદિભાવતો સહેતુકદુકાદીહિ વુત્તા. એવં સહેતુકદુકસઙ્ગહિતા એવ હેતુસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તભાવતો હેતુસમ્પયુત્તદુકેન વુત્તા. ન હિ ધમ્માનં અવુત્તતાપેક્ખં દુકન્તરવચનન્તિ નત્થિ પુનરુત્તિદોસો. દેસેતબ્બપ્પકારજાનનઞ્હિ દેસનાવિલાસો તથા દેસનાઞાણઞ્ચાતિ. તેન ધમ્માનં તપ્પકારતા વુત્તા હોતિ. સકલેકદેસવસેન પઠમદુકં દુતિયતતિયેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા ચતુત્થાદયો તયો દુકા વુત્તા. સકલઞ્હિ પઠમદુકં દુતિયદુકેકદેસેન સહેતુકપદેન તતિયદુકેકદેસેન હેતુસમ્પયુત્તપદેન ચ યોજેત્વા યથાક્કમં ચતુત્થપઞ્ચમદુકા વુત્તા, તથા પઠમદુકેકદેસં નહેતુપદં સકલેન દુતિયદુકેન યોજેત્વા છટ્ઠદુકો વુત્તો. ઇદમ્પિ સમ્ભવતીતિ એતેન અવુત્તમ્પિ સમ્ભવવસેન દીપિતન્તિ દસ્સેતિ. સમ્ભવો હિ ગહણસ્સ કારણન્તિ. યથા હેતુસહેતુકાતિ ઇદં સમ્ભવતીતિ કત્વા ગહિતં, એવં હેતુઅહેતુકાતિ ઇદમ્પિ સમ્ભવતીતિ કત્વા ગહેતબ્બમેવાતિ એવં અઞ્ઞત્થાપિ યોજેતબ્બં.

એવં પઠમદુકં દુતિયતતિયદુકેસુ દુતિયપદેહિ યોજેત્વા ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા ચ, અહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ, હેતૂ ચેવ ધમ્મા હેતુવિપ્પયુત્તા ચ, હેતુવિપ્પયુત્તા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’’તિ યે દ્વે દુકા કાતબ્બા, તેસં સમ્ભવવસેનેવ સઙ્ગહં દસ્સેત્વા ખો પન-પદેન અપરેસમ્પિ દુકાનં સઙ્ગહં દસ્સેતું ‘‘તત્ર યદેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્રાતિ પાળિયં. અયં અતિરેકત્થોતિ ઇદાનિ યં વક્ખતિ, તમત્થમાહ. તત્થ પન અઞ્ઞેપિ અઞ્ઞથાપીતિ એતેસં વિસું પવત્તિયા દ્વે દુકા દસ્સિતા, સહ પવત્તિયા પન અયમ્પિ દુકો વેદિતબ્બો ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા હેતુસમ્પયુત્તાપિ હેતુવિપ્પયુત્તાપી’’તિ, એતેસુ પન પઞ્ચસુ દુકેસુ દુતિયદુકેન તતિયદુકો વિય, ચતુત્થદુકેન પઞ્ચમદુકો વિય ચ છટ્ઠદુકેન નિન્નાનત્થત્તા ‘‘ન હેતુ ખો પન ધમ્મા હેતુસમ્પયુત્તાપિ હેતુવિપ્પયુત્તાપી’’તિ અયં દુકો ન વુત્તો. દસ્સિતનિન્નાનત્થનયો હિ સો પુરિમદુકેહીતિ. ઇતરેસુ ચતૂસુ હેતૂ ચેવ અહેતુકદુકેન સમાનત્થત્તા હેતૂ ચેવ હેતુવિપ્પયુત્તદુકો, હેતુસહેતુકદુકેન સમાનત્થત્તા હેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકો ચ નહેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકો વિય ન વત્તબ્બો. તેસુ પન દ્વીસુ પચ્છિમદુકે ‘‘હેતૂ ખો પન ધમ્મા સહેતુકા’’તિ પદં ચતુત્થદુકે પઠમપદેન નિન્નાનાકરણત્તા ન વત્તબ્બં, ‘‘હેતૂ ખો પન ધમ્મા અહેતુકા’’તિ પદં ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા’’તિ એતેન નિન્નાનત્તા ન વત્તબ્બં. અવસિટ્ઠે પન એકસ્મિં દુકે ‘‘અહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’’તિ પદં છટ્ઠદુકે દુતિયપદેન એકત્થત્તા ન વત્તબ્બં. ઇદાનિ ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા ચા’’તિ ઇદમેવેકં પદં અવસિટ્ઠં, ન ચ એકેન પદેન દુકો હોતીતિ તઞ્ચ ન વુત્તન્તિ. ચતુત્થદુકે દુતિયપદેન પન સમાનત્થસ્સ છટ્ઠદુકે પઠમપદસ્સ વચનં દુકપૂરણત્થં, એતેન વા ગતિદસ્સનેન સબ્બસ્સ સમ્ભવન્તસ્સ સઙ્ગહો કતોતિ દટ્ઠબ્બો. તથા હિ સબ્બો સમ્ભવદુકો પઠમદુકે દુતિયતતિયદુકપક્ખેપેન દસ્સિતો, તેસુ ચ પઠમદુકપક્ખેપેનાતિ.

૭-૧૩. સમાનકાલેન અસમાનકાલેન કાલવિમુત્તેન ચ પચ્ચયેન નિપ્ફન્નાનં પચ્ચયાયત્તાનં પચ્ચયભાવમત્તેન તેસં પચ્ચયાનં અત્થિતં દીપેતું સપ્પચ્ચયવચનં, ન સહેતુકવચનં વિય સમાનકાલાનમેવ, નાપિ સનિદસ્સનં વિય તંસભાવસ્સ અનત્થન્તરભૂતસ્સ. સઙ્ખત-સદ્દો પન સમેતેહિ નિપ્ફાદિતભાવં દીપેતીતિ અયમેતેસં વિસેસો દુકન્તરવચને કારણં. એત્થ ચ અપ્પચ્ચયા અસઙ્ખતાતિ બહુવચનનિદ્દેસો અવિનિચ્છિતત્થપરિચ્છેદદસ્સનવસેન માતિકાઠપનતો કતોતિ વેદિતબ્બો. ઉદ્દેસેન હિ કુસલાદિસભાવાનં ધમ્માનં અત્થિતામત્તં વુચ્ચતિ, ન પરિચ્છેદોતિ અપરિચ્છેદેન બહુવચનેન ઉદ્દેસો વુત્તોતિ. રૂપન્તિ રૂપાયતનં પથવિયાદિ વા. પુરિમસ્મિં અત્થવિકપ્પે રૂપાયતનસ્સ અસઙ્ગહિતતા આપજ્જતીતિ રુપ્પનલક્ખણં વા રૂપન્તિ અયં અત્થનયો વુત્તો. તત્થ રૂપન્તિ રુપ્પનસભાવો. ન લુજ્જતિ ન પલુજ્જતીતિ યો ગહિતો તથા ન હોતિ, સો લોકોતિ તંગહણરહિતાનં લોકુત્તરાનં નત્થિ લોકતા. દુક્ખસચ્ચં વા લોકો, તત્થ તેનેવ લોકસભાવેન વિદિતાતિ લોકિયા.

એવં સન્તે ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વિજાનિતબ્બસ્સ રૂપાયતનસ્સ તેનેવ નવિજાનિતબ્બસ્સ સદ્દાયતનાદિકસ્સ ચ નાનત્તા દ્વિન્નમ્પિ પદાનં અત્થનાનત્તતો દુકો હોતિ. એવં પન દુકે વુચ્ચમાને દુકબહુતા આપજ્જતિ, યત્તકાનિ વિઞ્ઞાણાનિ, તત્તકા દુકા વુત્તા સમત્તા ઠપેત્વા સબ્બધમ્મારમ્મણાનિ વિઞ્ઞાણાનિ. તેસુ ચ દુકસ્સ પચ્છેદો આપજ્જતિ, તથા ચ સતિ ‘‘કેનચી’’તિ પદં સબ્બવિઞ્ઞાણસઙ્ગાહકં ન સિયા, નિદ્દેસેન ચ વિરુદ્ધં ઇદં વચનં. યો ચ તત્થ ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યાતિ અયં દુકો ન હોતી’’તિ પટિસેધો કતો, સો ચ કથં યુજ્જેય્ય. ન હિ સમત્થા અટ્ઠકથા પાળિં પટિસેધેતુન્તિ, ન ચ કેનચિ-સદ્દસ્સ તેનેવાતિ અયં પદત્થો સમ્ભવતિ, ‘‘કેનચી’’તિ એતસ્સ આદિપદસ્સ અનિયમિતં યં કિઞ્ચિ એકં પદત્થો, તં વત્વા વુચ્ચમાનસ્સ ‘‘કેનચી’’તિ દુતિયપદસ્સ યં કિઞ્ચિ અપરં અનિયમિતં પદત્થોતિ લોકસિદ્ધમેતં, તથેવ ચ નિદ્દેસો પવત્તો, ન ચેત્થ વિઞ્ઞાતબ્બધમ્મભેદેન દુકભેદો સમત્તો આપજ્જતિ યત્તકા વિઞ્ઞાતબ્બા, તત્તકા દુકાતિ, તસ્મા નત્થિ દુકબહુતા. ન હિ એકંયેવ વિઞ્ઞાતબ્બં કેનચિ વિઞ્ઞેય્યં કેનચિ ન વિઞ્ઞેય્યઞ્ચ, કિન્તુ અપરમ્પિ અપરમ્પીતિ સબ્બવિઞ્ઞાતબ્બસઙ્ગહે દુકો સમત્તો હોતિ, એવઞ્ચ સતિ ‘‘કેનચી’’તિ પદં અનિયમેન સબ્બવિઞ્ઞાણસઙ્ગાહકન્તિ સિદ્ધં હોતિ, વિઞ્ઞાણનાનત્તેન ચ વિઞ્ઞાતબ્બં ભિન્દિત્વા અયં દુકો વુત્તો, ન વિઞ્ઞાતબ્બાનં અત્થન્તરતાયાતિ. એતસ્સ પન દુકસ્સ નિક્ખેપરાસિનિદ્દેસો દુકસઙ્ગહિતધમ્મેકદેસેસુ દુકપદદ્વયપ્પવત્તિદસ્સનવસેન પવત્તો. અત્થુદ્ધારનિદ્દેસો નિરવસેસદુકસઙ્ગહિતધમ્મદસ્સનવસેનાતિ વેદિતબ્બો.

૧૪-૧૯. ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવીથીસુ તદનુગતમનોવિઞ્ઞાણવીથીસુ ચ કિઞ્ચાપિ કુસલાદીનમ્પિ પવત્તિ અત્થિ, કામાસવાદયો એવ પન વણતો યૂસં વિય પગ્ઘરણકઅસુચિભાવેન સન્દન્તિ, તસ્મા તે એવ ‘‘આસવા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ હિ પગ્ઘરણકઅસુચિમ્હિ નિરુળ્હો આસવસદ્દોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભુન્તિ તતો પરં મગ્ગફલેસુ અપ્પવત્તિતો વુત્તં. એતે હિ આરમ્મણકરણવસેન ધમ્મે ગચ્છન્તા તતો પરં ન ગચ્છન્તીતિ. નનુ તતો પરં ભવઙ્ગાદીનિપિ ગચ્છન્તીતિ ચે? ન, તેસમ્પિ પુબ્બે આલમ્બિતેસુ લોકિયધમ્મેસુ સાસવભાવેન અન્તોગધત્તા તતો પરતાભાવતો. એત્થ ચ ગોત્રભુવચનેન ગોત્રભુવોદાનફલસમાપત્તિપુરેચારિકપરિકમ્માનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ, પઠમમગ્ગપુરેચારિકમેવ વા ગોત્રભુ અવધિનિદસ્સનભાવેન ગહિતં, તતો પરં મગ્ગફલસમાનતાય પન અઞ્ઞેસુ મગ્ગેસુ મગ્ગવીથિયં ફલસમાપત્તિવીથિયં નિરોધાનન્તરઞ્ચ પવત્તમાનેસુ ફલેસુ નિબ્બાને ચ પવત્તિ નિવારિતા આસવાનન્તિ વેદિતબ્બા. સવન્તીતિ ગચ્છન્તિ. દુવિધો હિ અવધિ અભિવિધિવિસયો અનભિવિધિવિસયો ચ. અભિવિધિવિસયં કિરિયા બ્યાપેત્વા પવત્તતિ ‘‘આભવગ્ગા ભગવતો યસો ગતો’’તિ, ઇતરં બહિ કત્વા ‘‘આપાટલિપુત્તા વુટ્ઠો દેવો’’તિ. અયઞ્ચ આ-કારો અભિવિધિઅત્થો ઇધ ગહિતોતિ ‘‘અન્તોકરણત્થો’’તિ વુત્તં.

ચિરપારિવાસિયટ્ઠો ચિરપરિવુત્થતા પુરાણભાવો. આદિ-સદ્દેન ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ ભવતણ્હાયા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૨) ઇદં સુત્તં સઙ્ગહિતં. અવિજ્જાસવભવાસવાનઞ્ચ ચિરપરિવુત્થતાય દસ્સિતાય તબ્ભાવભાવીનં કામાસવદિટ્ઠાસવાનઞ્ચ ચિરપરિવુત્થતા દસ્સિતા હોતિ. અઞ્ઞેસુપિ યથાવુત્તે ધમ્મે ઓકાસઞ્ચ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાનેસુ માનાદીસુ વિજ્જમાનેસુ અત્તત્તનિયાદિગ્ગાહવસેન અભિબ્યાપનં મદકરણવસેન આસવસદિસતા ચ એતેસંયેવ, નાઞ્ઞેસન્તિ એતેસ્વેવ આસવસદ્દો નિરુળ્હો દટ્ઠબ્બો. આયતં વા સવન્તિ ફલન્તીતિ આસવા. ન હિ કિઞ્ચિ સંસારદુક્ખં આસવેહિ વિના ઉપ્પજ્જમાનં અત્થીતિ. આરમ્મણભાવેન યે ધમ્મા વણો વિય આસવે પગ્ઘરન્તિ, તે અસમ્પયોગે અતબ્ભાવેપિ સહ આસવેહીતિ સાસવા, આસવવન્તોતિ અત્થો.

ઓસાનદુકે ‘‘નો આસવા ખો પના’’તિ અવત્વા ‘‘આસવવિપ્પયુત્તા ખો પના’’તિ વચનં સાસવાનં સહેતુકાનં વિય સમ્પયુત્તેહિ તંસહિતતા ન હોતીતિ દસ્સનત્થં. એવં સેસગોચ્છકેસુપિ યથાસમ્ભવં વિપ્પયુત્તગ્ગહણે પયોજનં દટ્ઠબ્બં. અપિચ ‘‘નો આસવા ખો પન ધમ્મા સાસવા’’તિ ઇદં પદં ચતુત્થદુકે દુતિયપદેન નિન્નાનં, ન ચ એકેન દુકો હોતિ, તસ્મા આસવવિપ્પયુત્તપદમેવ ગહેત્વા ઓસાનદુકયોજના ઞાયાગતાતિ કતા. હેતુગોચ્છકે પન હેતુવિપ્પયુત્તાનં સહેતુકતા નત્થીતિ તે ગહેત્વા દુકયોજનાય અસક્કુણેય્યત્તા નહેતુપદં ગહેત્વા ઓસાનદુકયોજના કતા. યે વા પન પઠમે દુકે દુતિયસ્સ પક્ખેપે એકો, તતિયસ્સ દ્વે, પઠમસ્સ દુતિયે એકો, તતિયે દ્વે, દુતિયસ્સ તતિયે એકો, દુતિયે ચ તતિયસ્સ એકોતિ અટ્ઠ દુકા લબ્ભન્તિ, તેસુ તીહિ ઇતરે ચ નયતો દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. એસ નયો સેસગોચ્છકેસુપિ.

૨૦-૨૫. કિલેસકમ્મવિપાકવટ્ટાનં પચ્ચયભાવેન તત્થ સંયોજેન્તિ, સતિપિ અઞ્ઞેસં તપ્પચ્ચયભાવે ન વિના સંયોજનાનિ તેસં તપ્પચ્ચયભાવો અત્થિ, ઓરમ્ભાગિયુદ્ધમ્ભાગિયસઙ્ગહિતેહિ ચ તંતંભવનિબ્બત્તકકમ્મનિયમો ભવનિયમો ચ હોતિ, ન ચ ઉપચ્છિન્નસંયોજનસ્સ કતાનિપિ કમ્માનિ ભવં નિબ્બત્તેન્તીતિ. સંયોજેતબ્બાતિ વા સંયોજનિયા, સંયોજને નિયુત્તાતિ વા. દૂરગતસ્સપિ આકડ્ઢનતો નિસ્સરિતું અપ્પદાનવસેન બન્ધનં સંયોજનં, ગન્થકરણં સઙ્ખલિકચક્કલકાનં વિય પટિબદ્ધતાકરણં વા ગન્થનં ગન્થો, સંસિલિસકરણં યોજનં યોગોતિ અયમેતેસં વિસેસોતિ વેદિતબ્બો. ધમ્માનં સભાવકિચ્ચવિસેસઞ્ઞુના પન ભગવતા સમ્પયુત્તેસુ આરમ્મણેસુ તપ્પચ્ચયેસુ ચ તેહિ તેહિ નિપ્ફાદિયમાનં તં તં કિચ્ચવિસેસં પસ્સન્તેન તે તે ધમ્મા તથા તથા આસવસંયોજનગન્થાદિવસેન વુત્તાતિ ‘‘કિમત્થં એતેયેવ ધમ્મા એવં વુત્તા, કસ્મા ચ વુત્તા એવ પુન વુત્તા’’તિ ન ચોદેતબ્બમેતં.

૨૬-૩૭. ગન્થનિયાતિ એત્થ અયમઞ્ઞો અત્થો ‘‘ગન્થકરણં ગન્થનં, ગન્થને નિયુત્તાતિ ગન્થનિયા, ગન્થયિતું સક્કુણેય્યા, ગન્થયિતું અરહન્તીતિ વા ગન્થનિયા’’તિ. એવં ઓઘનિયાદીસુપિ દટ્ઠબ્બં. તેનાતિક્કમતીતિ એતં ધાત્વત્થં ગહેત્વા ઓઘનિયાતિ પદસિદ્ધિ કતા.

૫૦-૫૪. ધમ્મસભાવં અગ્ગહેત્વા પરતો આમસન્તીતિ પરામાસા. પરતોતિ નિચ્ચાદિતો. આમસન્તીતિ સભાવપટિસેધેન પરિમજ્જન્તિ.

૫૫-૬૮. સભાવતો વિજ્જમાનં અવિજ્જમાનં વા વિચિત્તસઞ્ઞાય સઞ્ઞિતં આરમ્મણં અગ્ગહેત્વા અપ્પવત્તિતો આલમ્બમાના ધમ્મા સારમ્મણા. ચિન્તનં ગહણં આરમ્મણૂપલદ્ધિ. ચેતસિ નિયુત્તા, ચેતસા સંસટ્ઠા વા ચેતસિકા. દુબ્બિઞ્ઞેય્યનાનત્તતાય એકીભાવમિવુપગમનં નિરન્તરભાવુપગમનં. યેસં રૂપાનં ચિત્તં સહજાતપચ્ચયો હોતિ, તેસં ચિત્તસ્સ ચ સુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તન્તિ નિરન્તરભાવાનુપગમનં વેદિતબ્બં. એકતો વત્તમાનાપીતિ અપિ-સદ્દો કો પન વાદો એકતો અવત્તમાનાતિ એતમત્થં દીપેતિ. ઇદમેત્થ વિચારેતબ્બં – અવિનિબ્ભોગરૂપાનં કિં અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠતા, ઉદાહુ વિસંસટ્ઠતાતિ? વિસું આરમ્મણભાવેન સુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તત્તા ન સંસટ્ઠતા, નાપિ વિસંસટ્ઠતા સંસટ્ઠાતિ અનાસઙ્કનીયસભાવત્તા. ચતુન્નઞ્હિ ખન્ધાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠસભાવત્તા રૂપનિબ્બાનેહિપિ સો સંસટ્ઠભાવો અત્થિ નત્થીતિ સિયા આસઙ્કા, તસ્મા તેસં ઇતરેહિ, ઇતરેસઞ્ચ તેહિ વિસંસટ્ઠસભાવતા વુચ્ચતિ, ન પન રૂપાનં રૂપેહિ કત્થચિ સંસટ્ઠતા અત્થીતિ તદાસઙ્કાભાવતો વિસંસટ્ઠતા ચ રૂપાનં રૂપેહિ ન વુચ્ચતીતિ. એસ હિ તેસં સભાવોતિ. ચિત્તસંસટ્ઠસમુટ્ઠાનાદિપદેસુ સંસટ્ઠસમુટ્ઠાનાદિસદ્દા ચિત્તસદ્દાપેક્ખાતિ પચ્ચેકં ચિત્તસદ્દસમ્બન્ધત્તા ચિત્તસંસટ્ઠા ચ તે ચિત્તસમુટ્ઠાના ચાતિ પચ્ચેકં યોજેત્વા અત્થો વુત્તો. ઉપાદિયન્તેવાતિ ભૂતાનિ ગણ્હન્તિ એવ, નિસ્સયન્તિ એવાતિ અત્થો. યથા ભૂતાનિ ઉપાદિયન્તિ ગય્હન્તિ નિસ્સીયન્તિ, ન તથા એતાનિ ગય્હન્તિ નિસ્સીયન્તિ, તસ્મા ઉપાદા. અથ વા ભૂતાનિ અમુઞ્ચિત્વા તેસં વણ્ણનિભાદિભાવેન ગહેતબ્બતો ઉપાદા.

૭૫-૮૨. સંકિલિટ્ઠત્તિકે વુત્તનયેનાતિ સં-સદ્દં અપનેત્વા કિલિસન્તીતિ કિલેસાતિઆદિના નયેન.

૮૩-૧૦૦. કામાવચરાદીસુ અયમપરો અત્થો – કામતણ્હા કામો, એવં રૂપારૂપતણ્હા રૂપં અરૂપઞ્ચ. આરમ્મણકરણવસેન તાનિ યત્થ અવચરન્તિ, તે કામાવચરાદયોતિ. એવઞ્હિ સતિ અઞ્ઞભૂમીસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં અકામાવચરાદિતા કામાવચરાદિતા ચ નાપજ્જતીતિ સિદ્ધં હોતિ. નિક્ખેપકણ્ડેપિ ‘‘એત્થાવચરા’’તિ વચનં અવીચિપરનિમ્મિતપરિચ્છિન્નોકાસાય કામતણ્હાય આરમ્મણભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, તદોકાસતા ચ તણ્હાય તન્નિન્નતાય વેદિતબ્બા. યદિ પરિયાપન્નસદ્દસ્સ અન્તોગધાતિ અયમત્થો, મગ્ગાદિધમ્માનઞ્ચ લોકુત્તરન્તોગધત્તા પરિયાપન્નતા આપજ્જતિ. ન હિ ‘‘પરિયાપન્ના’’તિ એત્થ તેભૂમકગહણં અત્થીતિ? નાપજ્જતિ સબ્બદા પવત્તમાનસ્સ પચ્ચક્ખસ્સ લોકસ્સ વસેન પરિયાપન્નનિચ્છયતો. અથ વા પરિચ્છેદકારિકાય તણ્હાય પરિચ્છિન્દિત્વા આપન્ના પટિપન્ના ગહિતાતિ પરિયાપન્ના.

અનીય-સદ્દો બહુલા કત્તુઅભિધાયકોતિ વટ્ટચારકતો નિય્યન્તીતિ નિય્યાનીયા, ની-કારસ્સ રસ્સત્તં ય-કારસ્સ ચ ક-કારત્તં કત્વા ‘‘નિય્યાનિકા’’તિ વુત્તં, નિય્યાનકરણસીલા વા નિય્યાનિકા. ઉત્તરિતબ્બસ્સ અઞ્ઞસ્સ નિદ્દિટ્ઠસ્સ અભાવા નિદ્દિસિયમાના સઉત્તરા ધમ્માવ ઉત્તરિતબ્બાતિ ‘‘અત્તાન’’ન્તિ આહ. રાગાદીનન્તિ રાગાદીનં દસન્નં કિલેસાનં સબ્બનિયતાકુસલાનં વા. તેહિ નાનપ્પકારદુક્ખનિબ્બત્તકેહિ અભિભૂતા સત્તા કન્દન્તિ અકન્દન્તાપિ કન્દનકારણભાવતો. યસ્મા પન પહાનેકટ્ઠતાવસેન ચ ‘‘સરણા’’તિ આહ, તસ્મા ‘‘રાગાદીન’’ન્તિ વચનેન રાગદોસમોહાવ ગહિતાતિ ઞાયતિ. રણ-સદ્દો વા રાગાદિરેણૂસુ નિરુળ્હો દટ્ઠબ્બો, રણં વા યુદ્ધં, ‘‘કામા તે પઠમા સેના’’તિ (સુ. નિ. ૪૩૮; મહાનિ. ૨૮, ૬૮, ૧૪૯; ચૂળનિ. નન્દમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪૭) એવમાદિકા ચ અકુસલા સેના અરિયમગ્ગયુદ્ધેન જેતબ્બત્તા સયુદ્ધત્તા ‘‘સરણા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ. અરણવિભઙ્ગસુત્તે (મ. નિ. ૩.૩૨૩ આદયો) પન સદુક્ખા સઉપઘાતા સઉપાયાસા સપરિળાહા મિચ્છાપટિપદાભૂતા કામસુખાનુયોગાદયો ‘‘સરણા’’તિ વુત્તાતિ દુક્ખાદીનં રણભાવો તન્નિબ્બત્તકસભાવાનં અકુસલાનં સરણતા ચ વેદિતબ્બા.

પિટ્ઠિદુકા સમત્તા.

સુત્તન્તિકદુકમાતિકાપદવણ્ણના

૧૦૧-૧૦૮. વિજ્જારાસન્તોગધધમ્મા વિજ્જાસભાગતાય તદેકદેસે વિજ્જાકોટ્ઠાસે વત્તન્તીતિ વુત્તા. વજિરસ્સ યત્થ તં પતતિ, તત્થ અભેજ્જં નામ કિઞ્ચિ મણિપાસાણાદિ નત્થિ, ન ચ તેન ગમનમગ્ગો વિરુહતિ, એવમેવ અરહત્તમગ્ગેન યત્થ સો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં સન્તાને અભેજ્જો કિલેસો નામ નત્થિ, ન ચ ભિન્નો પુન વિરુહતીતિ વજિરુપમતા વેદિતબ્બા. તદુપચારેન બાલા યથા ‘‘મઞ્ચા ઘોસન્તી’’તિ. કણ્હાભિજાતીતિ અપાયા વુચ્ચન્તિ મનુસ્સેસુ ચ દોભગ્ગિયં. તપનસ્સ વા દુક્ખસ્સ હિતાતિ તપનિયા.

દાસાદીસુપિ સિરિવડ્ઢકાદિસદ્દા વિય અતથત્તા વચનમત્તમેવ અધિકારં કત્વા પવત્તા અધિવચના. યસ્મા પન અધિવચનનિરુત્તિપઞ્ઞત્તિપદાનિ સમાનત્થાનિ, સબ્બઞ્ચ વચનં અધિવચનાદિભાવં ભજતિ, તસ્મા તેસુપિ વચનવિસેસેસુ વિસેસેન પવત્તેહિ અધિવચનાદિસદ્દેહિ સબ્બાનિ વચનાનિ અત્થપ્પકાસનસામઞ્ઞેન વુત્તાનીતિ એતેનાધિપ્પાયેન અયં અત્થયોજના કતાતિ વેદિતબ્બા. અથ વા અધિ-સદ્દો ઉપરિભાગે, ઉપરિ વચનં અધિવચનં. કસ્સ ઉપરિ? પકાસેતબ્બસ્સ અત્થસ્સાતિ વિદિતોવાયમત્થો. અધીનં વા વચનં અધિવચનં. કેન અધીનં? અત્થેન. તથા તંતંઅત્થપ્પકાસને નિચ્છિતં, નિયતં વા વચનં નિરુત્તિ. પથવીધાતુપુરિસાદિતંતંપકારેન ઞાપનતો પઞ્ઞત્તીતિ એવં અધિવચનાદિપદાનં સબ્બવચનેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા. અઞ્ઞથા સિરિવડ્ઢકધનવડ્ઢકપ્પકારાનમેવ અભિલાપાનં અધિવચનતા, અભિસઙ્ખરોન્તીતિ એવંપકારાનમેવ નિદ્ધારણવચનાનં નિરુત્તિતા, તક્કો વિતક્કોતિ એવંપકારાનમેવ એકમેવત્થં તેન તેન પકારેન ઞાપેન્તાનં પઞ્ઞત્તિતા ચ આપજ્જેય્યાતિ.

૧૦૯-૧૧૮. ફસ્સો વેદનાતિ સબ્બદાપિ અરૂપધમ્માનં ફસ્સાદિનામકત્તા પથવિયાદીનં કેસકુમ્ભાદિનામન્તરાપત્તિ વિય નામન્તરાનાપજ્જનતો ચ સદા અત્તનાવ કતનામતાય ચતુક્ખન્ધનિબ્બાનાનિ નામકરણટ્ઠેન નામં. નમનં અવિનાભાવતો આરમ્મણાભિમુખતા, નમનહેતુભૂતતા નામનં. અથ વા અધિવચનસમ્ફસ્સો વિય અધિવચનં નામમન્તરેન યે અનુપચિતબોધિસમ્ભારાનં ગહણં ન ગચ્છન્તિ, તે નામાયત્તગ્ગહણા નામં. રૂપં પન વિનાપિ નામસાધનં અત્તનો રુપ્પનસભાવેન ગહણં ઉપયાતીતિ રૂપં.

૧૧૯-૧૨૩. ઇતો પુબ્બે પરિકમ્મં પવત્તં, ઇતો પરં ભવઙ્ગં, મજ્ઝે સમાપત્તીતિ એવં સમાપત્તીનં અપ્પનાપરિચ્છેદપઞ્ઞા સમાપત્તિકુસલતા. વુટ્ઠાને કુસલભાવો પુબ્બે વુટ્ઠાને પરિચ્છેદકરણઞાણં. લક્ખણાદિવસેન અનિચ્ચાદિવસેન ચ મનસિ કરણં મનસિકારો.

૧૨૪-૧૩૪. સુચિસીલતા સોરચ્ચં. સા હિ સોભનકમ્મરતતાતિ. સમ્મોદકસ્સ, સમ્મોદકો વા મુદુભાવો સમ્મોદકમુદુભાવો, સણ્હવાચતા. ‘‘અગુત્તદ્વારતા’’તિ વુત્તે કેસુ દ્વારેસૂતિ ન પઞ્ઞાયતીતિ ‘‘ઇન્દ્રિયેસૂ’’તિ વુત્તં. સમ્પજાનાતીતિ સમ્પજાનો, તસ્સ ભાવો સમ્પજઞ્ઞં. તદપિ ઞાણં યસ્મા સમ્પજાનાતિ, તસ્મા ‘‘સમ્પજાનાતીતિ સમ્પજઞ્ઞ’’ન્તિ આહ. અપ્પટિસઙ્ખાને નિમિત્તે વિસયે વા. વીરિયસીસેનાતિ વીરિયપામોક્ખેન. ઉપ્પન્નં બલન્તિ વીરિયોપત્થમ્ભેન હિ કુસલભાવના બલવતી થિરા ઉપ્પજ્જતીતિ તથા ઉપ્પન્ના બલવતી કુસલભાવના બલવન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિપિ વુચ્ચન્તિ. કસિણનિમિત્તં વિય સઞ્ઞાણં વિય સવિગ્ગહં વિય ચ સુટ્ઠુ ઉપલક્ખેતબ્બાકારં ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સમથો ચ એવં આકારોતિ ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ વુત્તો. તથા હિ સો પચ્ચવેક્ખન્તેન પચ્ચવેક્ખણતો ગય્હતીતિ. ઉદ્ધચ્ચમિવ ચિત્તં ન વિક્ખિપતીતિ, વિક્ખેપપટિક્ખેપો વા અવિક્ખેપો.

૧૩૫-૧૪૨. સીલમેવ પુનપ્પુનં આસેવિયમાનં લોકિયં લોકુત્તરમ્પિ સીલં પરિપૂરેતીતિ ‘‘સીલપરિપૂરણતો’’તિ વુત્તં. સીલસ્સ સમ્પદાતિ કારણસીલમ્પિ ફલસીલમ્પિ સમ્પન્નસમુદાયસ્સ એકદેસવસેન વુત્તં. અથ વા ‘‘કતમે ચ થપતિ અકુસલા સીલા? અકુસલં કાયકમ્મં અકુસલં વચીકમ્મં પાપકો આજીવો’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૬૪) વુત્તત્તા સબ્બમ્પિ કુસલાકુસલં ‘‘સીલ’’ન્તિ ગહેત્વા તત્થ કુસલસીલં નિદ્ધારેત્વા ‘‘સીલસમ્પદા’’તિ વુત્તં. એવં દિટ્ઠિસમ્પદાપિ વેદિતબ્બા.

દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ખો પન યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ કમ્મસ્સકતઞાણાદિસઙ્ખાતા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ચેવાતિ પટિપાટિયા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ખો પનાતિ ચ પદદ્વયસ્સ સમાનત્તા પઞ્ઞા. યથાદિટ્ઠિસ્સાતિ નિબ્બત્તિતપ્પકારદિટ્ઠિસ્સ નિબ્બત્તેતબ્બપધાનાનુરૂપદિટ્ઠિસ્સ વા યથાદિટ્ઠિપવત્તકિરિયસ્સ વા. સંવેગોતિ સહોત્તપ્પં ઞાણં, ઓત્તપ્પમેવ વા. સમત્તં તુસ્સનં તિત્તિ સન્તુટ્ઠિ, નત્થિ એતસ્સ સન્તુટ્ઠીતિ અસન્તુટ્ઠિ, અસન્તુટ્ઠિસ્સ ભાવો અસન્તુટ્ઠિતા. વીરિયપ્પવાહે પવત્તમાને અન્તરા એવ પટિગમનં નિવત્તનં પટિવાનં, તં અસ્સ અત્થીતિ પટિવાની, ન પટિવાની અપ્પટિવાની, તસ્સ ભાવો અપ્પટિવાનિતા. વિમુચ્ચનં નામ આરમ્મણે અધિમુત્તતા કિલેસેહિ સબ્બસઙ્ખારેહિ ચ નિસ્સટતા ચ. પટિસન્ધિવસેનાતિ કિલેસાનં તંતંમગ્ગવજ્ઝાનં ઉપ્પન્નમગ્ગે ખન્ધસન્તાને પુન સંદહનવસેન. અનુપ્પાદભૂતેતિ તંતંફલે. અનુપ્પાદપરિયોસાનેતિ અનુપ્પાદકરો મગ્ગો અનુપ્પાદો, તસ્સ પરિયોસાને.

સુત્તન્તિકદુકમાતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકમાતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.