૧-૨. હિરિઓત્તપ્પસુત્તાદિવણ્ણના

૬૫-૬૬. સત્તમસ્સ પઠમં ઉત્તાનમેવ. દુતિયે તયો સંવટ્ટાતિ આપોસંવટ્ટો, તેજોસંવટ્ટો, વાયોસંવટ્ટોતિ તયો સંવટ્ટા. તિસ્સો સંવટ્ટસીમાતિ આભસ્સરા, સુભકિણ્હા, વેહપ્ફલાતિ તિસ્સો સંવટ્ટસીમા. યદા હિ કપ્પો તેજેન સંવટ્ટતિ વિનસ્સતિ, તદા આભસ્સરતો હેટ્ઠા અગ્ગિના ડય્હતિ. યદા આપેન સંવટ્ટતિ, તદા સુભકિણ્હતો હેટ્ઠા ઉદકેન વિલીયતિ. યદા વાયુના સંવટ્ટતિ, તદા વેહપ્ફલતો હેટ્ઠા વાયુના વિદ્ધંસતિ. વિત્થારતો પન સદાપિ એકં બુદ્ધક્ખેત્તં વિનસ્સતિ. બુદ્ધક્ખેત્તં નામ તિવિધં હોતિ જાતિક્ખેત્તં આણાક્ખેત્તં વિસયક્ખેત્તન્તિ. તત્થ જાતિક્ખેત્તં નામ દસસહસ્સચક્કવાળપરિયન્તં હોતિ, યં તથાગતસ્સ પટિસન્ધિગહણાદીસુ કમ્પતિ. આણાક્ખેત્તં કોટિસહસ્સચક્કવાળપરિયન્તં, યત્થ રતનસુત્તં (ખુ. પા. ૬.૧ આદયો; સુ. નિ. ૨૨૪ આદયો) ખન્ધપરિત્તં (અ. નિ. ૪.૬૭; ચૂળવ. ૨૫૧) ધજગ્ગપરિત્તં (સં. નિ. ૧.૨૪૯). આટાનાટિયપરિત્તં (દી. નિ. ૩.૨૭૫ આદયો), મોરપરિત્તન્તિ (જા. ૧.૨.૧૭-૧૮) ઇમેસં પરિત્તાનં આનુભાવો વત્તતિ. વિસયક્ખેત્તં અનન્તમપરિમાણં, યં ‘‘યાવતા વા પન આકઙ્ખેય્યા’’તિ વુત્તં. એવમેતેસુ તીસુ બુદ્ધક્ખેત્તેસુ એકં આણાક્ખેત્તં વિનસ્સતિ. તસ્મિં પન વિનસ્સન્તે જાતિક્ખેત્તં વિનટ્ઠમેવ હોતિ. વિનસ્સન્તઞ્ચ એકતોવ વિનસ્સતિ, સણ્ઠહન્તમ્પિ એકતોવ સણ્ઠહતિ.

તીણિ સંવટ્ટમૂલાનીતિ રાગદોસમોહસઙ્ખાતાનિ તીણિ સંવટ્ટકારણાનિ. રાગાદીસુ હિ અકુસલમૂલેસુ ઉસ્સન્નેસુ લોકો વિનસ્સતિ. તથા હિ રાગે ઉસ્સન્નતરે અગ્ગિના વિનસ્સતિ, દોસે ઉસ્સન્નતરે ઉદકેન, મોહે ઉસ્સન્નતરે વાતેન. કેચિ પન ‘‘દોસે ઉસ્સન્નતરે અગ્ગિના, રાગે ઉદકેના’’તિ વદન્તિ.

તીણિ કોલાહલાનીતિ કપ્પકોલાહલં, બુદ્ધકોલાહલં, ચક્કવત્તિકોલાહલન્તિ તીણિ કોલાહલાનિ. તત્થ ‘‘વસ્સસતસહસ્સમત્થકે કપ્પુટ્ઠાનં નામ ભવિસ્સતી’’તિઆદિના દેવતાહિ ઉગ્ઘોસિતસદ્દો કપ્પકોલાહલં નામ હોતિ. ‘‘ઇતો વસ્સસતસહસ્સમત્થકે લોકો વિનસ્સિસ્સતિ, મેત્તં, મારિસા, ભાવેથ કરુણં મુદિતં ઉપેક્ખ’’ન્તિ મનુસ્સપથે દેવતા ઘોસન્તિયો ચરન્તિ. ‘‘વસ્સસહસ્સમત્થકે બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ બુદ્ધકોલાહલં નામ હોતિ. ‘‘ઇતો વસ્સસહસ્સમત્થકે બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિત્વા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સઙ્ઘરતનેન પરિવારિતો ધમ્મં દેસેન્તો વિચરિસ્સતી’’તિ દેવતા ઉગ્ઘોસન્તિ. ‘‘વસ્સસતમત્થકે પન ચક્કવત્તી ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ચક્કવત્તિકોલાહલં નામ હોતિ. ‘‘ઇતો વસ્સસતમત્થકે સત્તરતનસમ્પન્નો ચાતુદ્દીપિસ્સરો સહસ્સપરિવારો વેહાસઙ્ગમો ચક્કવત્તી રાજા ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ દેવતા ઉગ્ઘોસન્તિ.

અચિરટ્ઠેન ન ધુવાતિ ઉદકબુબ્બુળાદયો વિય ન ચિરટ્ઠાયિતાય ધુવભાવરહિતા. અસ્સાસરહિતાતિ સુપિનકે પીતપાનીયં વિય અનુલિત્તચન્દનં વિય ચ અસ્સાસવિરહિતા.

ઉપકપ્પનમેઘોતિ કપ્પવિનાસકમેઘં સન્ધાય વદતિ. યસ્મિઞ્હિ સમયે કપ્પો અગ્ગિના નસ્સતિ, આદિતોવ કપ્પવિનાસકમહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળે એકમહાવસ્સં વસ્સતિ. મનુસ્સા તુટ્ઠહટ્ઠા સબ્બબીજાનિ નીહરિત્વા વપન્તિ. સસ્સેસુ પન ગોખાયિતકમત્તેસુ જાતેસુ ગદ્રભરવં રવન્તો એકબિન્દુમ્પિ ન વસ્સતિ, તદા પચ્છિન્નં પચ્છિન્નમેવ વસ્સં હોતિ. તેનાહ ‘‘તદા નિક્ખન્તબીજં..પે… એકબિન્દુમ્પિ દેવો ન વસ્સતી’’તિ. ‘‘વસ્સસતસહસ્સ અચ્ચયેન કપ્પવુટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિઆદિના દેવતાહિ વુત્તવચનં સુત્વા યેભુય્યેન મનુસ્સા ચ ભુમ્મદેવતા ચ સંવેગજાતા અઞ્ઞમઞ્ઞં મુદુચિત્તા હુત્વા મેત્તાદીનિ પુઞ્ઞાની કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તન્તિ, અવીચિતો પટ્ઠાય તુચ્છો હોતીતિ.

પઞ્ચ બીજજાતાનીતિ મૂલબીજં ખન્ધબીજં ફળુબીજં અગ્ગબીજં બીજબીજન્તિ પઞ્ચ બીજાનિ જાતાનિ. તત્થ મૂલબીજન્તિ વચા, વચત્તં, હલિદ્દં, સિઙ્ગિવેરન્તિ એવમાદિ. ખન્ધબીજન્તિ અસ્સત્થો, નિગ્રોધોતિ એવમાદિ. ફળુબીજન્તિ ઉચ્છુ, વેળુ, નળોતિ એવમાદિ. અગ્ગબીજન્તિ અજ્જુકં, ફણિજ્જકન્તિ એવમાદિ. બીજબીજન્તિ વીહિઆદિ પુબ્બણ્ણઞ્ચેવ મુગ્ગમાસાદિઅપરણ્ણઞ્ચ. પચ્ચયન્તરસમવાયે વિસદિસુપ્પત્તિયા વિસેસકારણભાવતો રુહનસમત્થે સારફલે નિરુળ્હો બીજ-સદ્દો તદત્થસિદ્ધિયા મૂલાદીસુપિ કેસુચિ પવત્તતીતિ મૂલાદિતો નિવત્તનત્થં એકેન બીજ-સદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘બીજબીજ’’ન્તિ ‘‘રૂપરૂપં (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૪૯) દુક્ખદુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૩૨૭) યથા. યથા ફલપાકપરિયન્તા ઓસધિરુક્ખા વેળુકદલિઆદયો.

યં કદાચીતિઆદીસુ યન્તિ નિપાતમત્તં. કદાચીતિ કિસ્મિઞ્ચિ કાલે. કરહચીતિ તસ્સેવ વેવચનં. દીઘસ્સ અદ્ધુનોતિ દીઘસ્સ કાલસ્સ. અચ્ચયેનાતિ અતિક્કમેન. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

હિરિઓત્તપ્પસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.