.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

સત્તકનિપાત-ટીકા

૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. ધનવગ્ગવણ્ણના

૧-૧૦. સત્તકનિપાતસ્સ પઠમો વગ્ગો ઉત્તાનત્થો.

૨. અનુસયવગ્ગો

૪.પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના

૧૪. દુતિયસ્સ ચતુત્થે ઉભતો ઉભયથા, ઉભતો ઉભોહિ ભાગેહિ વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો એકદેસસરૂપેકસેસનયેન. દ્વીહિ ભાગેહીતિ કરણે નિસ્સક્કે ચેતં બહુવચનં. આવુત્તિઆદિવસેન અયં નિયમો વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘અરૂપસમાપત્તિયા’’તિઆદિ. એતેન ‘‘સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન, મગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેન વિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ એવં પવત્તો તિપિટકચૂળનાગત્થેરવાદો, ‘‘નામકાયતો રૂપકાયતો ચ વિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ એવં પવત્તો તિપિટકમહારક્ખિતત્થેરવાદો, ‘‘સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન એકવારં, મગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેન એકવારં વિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ એવં પવત્તો તિપિટકચૂળાભયત્થેરવાદો ચાતિ ઇમેસં તિણ્ણમ્પિ થેરવાદાનં એકજ્ઝં સઙ્ગહો કતોતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ પઠમવાદે દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો વુત્તો, દુતિયવાદે ઉભતો ભાગતો વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો, તતિયવાદે દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તોતિ અયમેતેસં વિસેસોતિ. વિમુત્તોતિ કિલેસેહિ વિમુત્તો, કિલેસવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદનેહિ વા કાયતો વિમુત્તોહિ અત્થો.

સોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો. કામઞ્ચેત્થ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનમ્પિ અરૂપાવચરજ્ઝાનં વિય દુવઙ્ગિકં આનેઞ્જપ્પત્તન્તિ વુચ્ચતિ. તં પન પદટ્ઠાનં કત્વા અરહત્તં પત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો નામ ન હોતિ રૂપકાયતો અવિમુત્તત્તા. તઞ્હિ કિલેસકાયતોવ વિમુત્તં, ન રૂપકાયતો, તસ્મા તતો વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો ન હોતીતિ આહ ‘‘ચતુન્નં અરૂપ…પે… પઞ્ચવિધો હોતી’’તિ. અરૂપસમાપત્તીનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. અરહત્તં પત્તઅનાગામિનોતિ ભૂતપુબ્બગતિયા વુત્તં. ન હિ અરહત્તં પત્તો અનાગામી નામ હોતિ. ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિકે નિરોધસમાપત્તિઅન્તે અટ્ઠ વિમોક્ખે વત્વા –

‘‘યતો ચ ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ઇમે અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, આનન્દ, ભિક્ખુ ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ –

યદિપિ મહાનિદાને (દી. નિ. ૨.૧૩૦) વુત્તં, તં પન ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠવસેન વુત્તન્તિ, ઇધ પન સબ્બઉભતોભાગવિમુત્તે સઙ્ગહણત્થં ‘‘પઞ્ચવિધો હોતી’’તિ વત્વા ‘‘પાળિ પનેત્થ…પે… અટ્ઠવિમોક્ખલાભિનો વસેન આગતા’’તિ આહ. મજ્ઝિમનિકાયે પન કીટાગિરિસુત્તે (મ. નિ. ૨.૧૮૨) –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા, તે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ –

અરૂપસમાપત્તિવસેન ચત્તારો ઉભતોભાગવિમુત્તા, સેટ્ઠો ચ વુત્તો વુત્તલક્ખણૂપપત્તિતો. યથાવુત્તેસુ હિ પઞ્ચસુ પુરિમા ચત્તારો સમાપત્તિસીસં નિરોધં ન સમાપજ્જન્તીતિ પરિયાયેન ઉભતોભાગવિમુત્તા નામ. અટ્ઠસમાપત્તિલાભી અનાગામી તં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તોતિ નિપ્પરિયાયેન ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠો નામ.

કતમો ચ પુગ્ગલોતિઆદિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપાળિ. તત્થ કતમોતિ પુચ્છાવચનં. પુગ્ગલોતિ અસાધારણતો પુચ્છિતબ્બવચનં. ઇધાતિ ઇધસ્મિં સાસને. એકચ્ચોતિ એકો. અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતીતિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા નામકાયતો પટિલભિત્વા વિહરતિ. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય સઙ્ખારગતં, મગ્ગપઞ્ઞાય ચત્તારિ સચ્ચાનિ પસ્સિત્વા ચત્તારોપિ આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. દિસ્વાતિ દસ્સનહેતુ. ન હિ આસવે પઞ્ઞાય પસ્સન્તિ, દસ્સનકારણા પન પરિક્ખીણા દિસ્વા પરિક્ખીણાતિ વુત્તા દસ્સનાયત્તપરિક્ખયત્તા. એવઞ્હિ દસ્સનં આસવાનં ખયસ્સ પુરિમકિરિયાભાવેન વુત્તં.

પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ વિસેસતો પઞ્ઞાય એવ વિમુત્તો, ન તસ્સ અધિટ્ઠાનભૂતેન અટ્ઠવિમોક્ખસઙ્ખાતેન સાતિસયેન સમાધિનાતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો. યો અરિયો અનધિગતઅટ્ઠવિમોક્ખો સબ્બસો આસવેહિ વિમુત્તો, તસ્સેતં અધિવચનં. અધિગતેપિ હિ રૂપજ્ઝાનવિમોક્ખે ન સો સાતિસયસમાધિનિસ્સિતોતિ ન તસ્સ વસેન ઉભતોભાગવિમુત્તતા હોતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. અરૂપજ્ઝાનેસુ પન એકસ્મિમ્પિ સતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોયેવ નામ હોતિ. તેન હિ અટ્ઠવિમોક્ખેકદેસેન તંનામદાનસમત્થેન અટ્ઠવિમોક્ખલાભીત્વેવ વુચ્ચતિ. સમુદાયે હિ પવત્તો વોહારો અવયવેપિ દિસ્સતિ યથા તં ‘‘સત્તિસયો’’તિ અનવસેસતો આસવાનં પરિક્ખીણત્તા. અટ્ઠવિમોક્ખપટિક્ખેપવસેનેવ ન એકદેસભૂતરૂપજ્ઝાનપ્પટિક્ખેપવસેન. એવઞ્હિ અરૂપજ્ઝાનેકદેસાભાવેપિ અટ્ઠવિમોક્ખપટિક્ખેપો ન હોતીતિ સિદ્ધં હોતિ. અરૂપાવચરજ્ઝાનેસુ હિ એકસ્મિમ્પિ સતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોયેવ નામ હોતિ.

ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકતોતિ ફુટ્ઠાનં અન્તો ફુટ્ઠન્તો, ફુટ્ઠાનં અરૂપજ્ઝાનાનં અનન્તરો કાલોતિ અધિપ્પાયો. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. તં ફુટ્ઠાનન્તરકાલમેવ સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકતો સચ્છિકરણૂપાયેનાતિ વુત્તં હોતિ, ભાવનપુંસકં વા એતં ‘‘એકમન્તં નિસીદી’’તિઆદીસુ વિય. યો હિ અરૂપજ્ઝાનેન રૂપકાયતો નામકાયેકદેસતો ચ વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન વિમુત્તો, તેન નિરોધસઙ્ખાતો વિમોક્ખો આલોચિતો પકાસિતો વિય હોતિ, ન પન કાયેન સચ્છિકતો. નિરોધં પન આરમ્મણં કત્વા એકચ્ચેસુ આસવેસુ ખેપિતેસુ તેન સો સચ્છિકતો હોતિ, તસ્મા સો સચ્છિકાતબ્બં નિરોધં યથાઆલોચિતં નામકાયેન સચ્છિ કરોતીતિ ‘‘કાયસક્ખી’’તિ વુચ્ચતિ, ન તુ ‘‘વિમુત્તો’’તિ એકચ્ચાનં આસવાનં અપરિક્ખીણત્તા. તેનાહ ‘‘ઝાનફસ્સં પઠમં ફુસતિ, પચ્છા નિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતી’’તિ. અયં ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં એકેકતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા કાયસક્ખિભાવં પત્તાનં ચતુન્નં, નિરોધા વુટ્ઠાય અગ્ગમગ્ગપ્પત્તઅનાગામિનો ચ વસેન ઉભતોભાગવિમુત્તો વિય પઞ્ચવિધો નામ હોતીતિ વુત્તં અભિધમ્મટીકાયં (પુ. પ. મૂલટી. ૨૪) ‘‘કાયસક્ખિમ્હિપિ એસેવ નયો’’તિ. એકચ્ચે આસવાતિ હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝા આસવા.

દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરં પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘દિટ્ઠત્તા પત્તો’’તિપિ પાઠો. એતેન ચતુસચ્ચદસ્સનસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિરોધસ્સ પત્તતં દીપેતિ. તેનાહ ‘‘દુક્ખા સઙ્ખારા’’તિઆદિ. તત્થ પઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. પઠમફલટ્ઠતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગમગ્ગટ્ઠા દિટ્ઠિપ્પત્તો. તેનાહ ‘‘સોપિ કાયસક્ખી વિય છબ્બિધો હોતી’’તિ. યથા પન પઞ્ઞાવિમુત્તો, એવં અયમ્પિ સુક્ખવિપસ્સકો ચતૂહિ અરૂપજ્ઝાનેહિ વુટ્ઠાય દિટ્ઠિપ્પત્તભાવપ્પત્તા ચત્તારો ચાતિ પઞ્ચવિધો હોતીતિ વેદિતબ્બો. સદ્ધાવિમુત્તેપિ એસેવ નયો. ઇદં દુક્ખન્તિ એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખન્તિ. યથાભૂતં પજાનાતીતિ ઠપેત્વા તણ્હં ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં દુક્ખસચ્ચન્તિ યાથાવતો પજાનાતિ. યસ્મા પન તણ્હા દુક્ખં જનેતિ નિબ્બત્તેતિ, તતો તં દુક્ખં સમુદેતિ, તસ્મા નં ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. યસ્મા પન ઇદં દુક્ખઞ્ચ સમુદયો ચ નિબ્બાનં પત્વા નિરુજ્ઝતિ, અપ્પવત્તિં ગચ્છતિ, તસ્મા ન ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અરિયો પન અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તં દુક્ખનિરોધં ગચ્છતિ, તેન તં ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. એત્તાવતા નાનાક્ખણે સચ્ચવવત્થાનં દસ્સિતં. ઇદાનિ તં એકક્ખણે દસ્સેતું ‘‘તથાગતપ્પવેદિતા’’તિઆદિ વુત્તં. તથાગતપ્પવેદિતાતિ તથાગતેન બોધિમણ્ડે પટિવિદ્ધા વિદિતા પાકટા કતા. ધમ્માતિ ચતુસચ્ચધમ્મા. વોદિટ્ઠા હોન્તીતિ સુદિટ્ઠા. વોચરિતાતિ સુચરિતા, પઞ્ઞાય સુટ્ઠુ ચરાપિતાતિ અત્થો. અયન્તિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તોતિ.

સદ્ધાય વિમુત્તોતિ સદ્દહનવસેન વિમુત્તો. એતેન સબ્બથા અવિમુત્તસ્સપિ સદ્ધામત્તેન વિમુત્તભાવં દસ્સેતિ. સદ્ધાવિમુત્તોતિ વા સદ્ધાય અધિમુત્તોતિ અત્થો. કિં પન નેસં કિલેસપ્પહાને નાનત્તં અત્થીતિ? નત્થિ. અથ કસ્મા સદ્ધાવિમુત્તો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતીતિ? આગમનીયનાનત્તેન. દિટ્ઠિપ્પત્તો હિ આગમનમ્હિ કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો અપ્પદુક્ખેન અકસિરેન અકિલમન્તોવ સક્કોતિ વિક્ખમ્ભિતું, સદ્ધાવિમુત્તો પન દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો સક્કોતિ વિક્ખમ્ભિતું, તસ્મા સદ્ધાવિમુત્તો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતિ. તેનાહ ‘‘એતસ્સ હી’’તિઆદિ. સદ્દહન્તસ્સાતિ ‘‘એકંસતો અયં પટિપદા કિલેસક્ખયં આવહતિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન ભાસિતત્તા’’તિ એવં સદ્દહન્તસ્સ. યસ્મા પનસ્સ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ નિચ્ચસઞ્ઞાપહાનવસેન ભાવનાય પુબ્બેનાપરં વિસેસં પસ્સતો તત્થ તત્થ પચ્ચક્ખતાપિ અત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સદ્દહન્તસ્સ વિયા’’તિ. સેસપદદ્વયં તસ્સેવ વેવચનં. એત્થ ચ પુબ્બભાગમગ્ગભાવનાતિ વચનેન આગમનીયનાનત્તેન દિટ્ઠિપ્પત્તસદ્ધાવિમુત્તાનં પઞ્ઞાનાનત્તં હોતીતિ દસ્સિતં. અભિધમ્મટ્ઠકથાયમ્પિ (પુ. પ. અટ્ઠ. ૨૮) ‘‘નેસં કિલેસપ્પહાને નાનત્તં નત્થિ, પઞ્ઞાય નાનત્તં અત્થિયેવા’’તિ વત્વા ‘‘આગમનીયનાનત્તેનેવ સદ્ધાવિમુત્તો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતીતિ સન્નિટ્ઠાનં કત’’ન્તિ વુત્તં.

આરમ્મણં યાથાવતો ધારેતિ અવધારેતીતિ ધમ્મો, પઞ્ઞા. તં પઞ્ઞાસઙ્ખાતં ધમ્મં અધિમત્તતાય પુબ્બઙ્ગમં હુત્વા પવત્તં અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી. તેનાહ ‘‘ધમ્મો’’તિઆદિ. પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમન્તિ પઞ્ઞાપધાનં. ‘‘સદ્ધં અનુસ્સરતિ, સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમં મગ્ગં ભાવેતી’’તિ ઇમમત્થં એસેવ નયોતિ અતિદિસતિ. પઞ્ઞં વાહેતીતિ પઞ્ઞાવાહી, પઞ્ઞં સાતિસયં પવત્તેતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતી’’તિ. પઞ્ઞા વા પુગ્ગલં વાહેતિ નિબ્બાનાભિમુખં ગમેતીતિ પઞ્ઞાવાહી. સદ્ધાવાહીતિ એત્થાપિ ઇમિના નયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. ઉભતોભાગવિમુત્તાદિકથાતિ ઉભતોભાગવિમુત્તાદીસુ આગમનતો પટ્ઠાય વત્તબ્બકથા. તસ્માતિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૭૩, ૮૮૯) વુત્તત્તા. તતો એવ વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૭૭૩) વુત્તનયેનેવ ચેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઉદકૂપમાસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે એકન્તકાળકેહીતિ નત્થિકવાદઅહેતુકવાદઅકિરિયવાદસઙ્ખાતેહિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મેહિ. તેનાહ ‘‘નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. એવં પુગ્ગલોતિ ઇમિના કારણેન એકવારં નિમુગ્ગો નિમુગ્ગોયેવ સો હોતિ. એતસ્સ હિ પુન ભવતો વુટ્ઠાનં નામ નત્થીતિ વદન્તિ મક્ખલિગોસાલાદયો વિય. હેટ્ઠા હેટ્ઠા નરકગ્ગીનંયેવ આહારો. સાધુ સદ્ધા કુસલેસૂતિ કુસલધમ્મેસુ સદ્ધા નામ સાહુ લદ્ધકાતિ ઉમ્મુજ્જતિ, સો તાવત્તકેનેવ કુસલેન ઉમ્મુજ્જતિ નામ. સાધુ હિરીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ચઙ્કવારેતિ રજકાનં ખારપરિસ્સાવને, સુરાપરિસ્સાવને વા. એવં પુગ્ગલોતિ ‘‘એવં સાધુ સદ્ધા’’તિ ઇમેસં સદ્ધાદીનં વસેન એકવારં ઉમ્મુજ્જિત્વા તેસં પરિહાનિયા પુન નિમુજ્જતિયેવ દેવદત્તાદયો વિય. દેવદત્તો હિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વાપિ પુન બુદ્ધાનં પટિપક્ખતાય તેહિ ગુણેહિ પરિહીનો રુહિરુપ્પાદકમ્મં સઙ્ઘભેદકમ્મઞ્ચ કત્વા કાયસ્સ ભેદા દુતિયચિત્તવારેન ચુતિચિત્તમનન્તરા નિરયે નિબ્બત્તો. કોકાલિકો દ્વે અગ્ગસાવકે ઉપવદિત્વા પદુમનિરયે નિબ્બત્તો.

નેવ હાયતિ નો વડ્ઢતીતિ અપ્પહોનકકાલેપિ ન હાયતિ, પહોનકકાલેપિ ન વડ્ઢતિ. ઉભયમ્પિ પનેતં અગારિકેનપિ અનગારિકેનપિ દીપેતબ્બં. એકચ્ચો હિ અગારિકો અપ્પહોનકકાલે પક્ખિકભત્તં વસ્સિકં વા ઉપનિબન્ધાપેસિ, સો પચ્છા પહોનકકાલેપિ પક્ખિકભત્તાદિમત્તમેવ પવત્તેતિ. અનગારિકોપિ આદિમ્હિ અપ્પહોનકકાલે ઉદ્દેસં ધુતઙ્ગં વા ગણ્હાતિ, મેધાવી બલવીરિયસમ્પત્તિયા પહોનકકાલે તતો ઉત્તરિં ન કરોતિ. એવં પુગ્ગલોતિ એવં ઇમાય સદ્ધાદીનં ઠિતિયા પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા ઠિતો નામ હોતિ. ઉમ્મુજ્જિત્વા પતરતીતિ સકદાગામિપુગ્ગલો કિલેસતનુતાય ઉટ્ઠહિત્વા ગન્તબ્બદિસાભિમુખો તરતિ નામ.

પટિગાધપ્પત્તો હોતીતિ અનાગામિપુગ્ગલં સન્ધાય વદતિ. ઇમે પન સત્ત પુગ્ગલા ઉદકોપમેન દીપિતા. સત્ત કિર જઙ્ઘવાણિજા અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્ના અન્તરામગ્ગે એકં પુણ્ણનદિં પાપુણિંસુ. તેસુ પઠમં ઓતિણ્ણો ઉદકભીરુકો પુરિસો ઓતિણ્ણટ્ઠાનેયેવ નિમુજ્જિત્વા પુન સણ્ઠાતું નાસક્ખિ, અવસ્સંવ મચ્છકચ્છપભત્તં જાતો. દુતિયો ઓતિણ્ણટ્ઠાને નિમુજ્જિત્વા સકિં ઉટ્ઠહિત્વા પુન નિમુગ્ગો ઉટ્ઠાતું નાસક્ખિ, અન્તોયેવ મચ્છકચ્છપભત્તં જાતો. તતિયો નિમુજ્જિત્વા ઉટ્ઠિતો મજ્ઝે નદિયા ઠત્વા નેવ ઓરતો આગન્તું, ન પારં ગન્તું અસક્ખિ. ચતુત્થો ઉટ્ઠાય ઠિતો ઉત્તરણતિત્થં ઓલોકેસિ. પઞ્ચમો ઉત્તરણતિત્થં ઓલોકેત્વા પતરતિ. છટ્ઠો તં દિસ્વા પારિમતીરં ગન્ત્વા કટિપ્પમાણે ઉદકે ઠિતો. સત્તમો પારિમતીરં ગન્ત્વા ગન્ધચુણ્ણાદીહિ ન્હત્વા વરવત્થાદીનિ નિવાસેત્વા સુરભિવિલેપનં વિલિમ્પિત્વા નીલુપ્પલમાલાદીનિ પિલન્ધિત્વા નાનાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતો મહાનગરં પવિસિત્વા પાસાદમારુહિત્વા ઉત્તમભોજનં ભુઞ્જતિ.

તત્થ જઙ્ઘવાણિજા વિય ઇમે સત્ત પુગ્ગલા, નદી વિય વટ્ટં, પઠમસ્સ ઉદકભીરુકસ્સ પુરિસસ્સ ઓતિણ્ણટ્ઠાનેયેવ નિમુજ્જનં વિય મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ વટ્ટે નિમુજ્જનં, ઉમ્મુજ્જિત્વા નિમુજ્જનપુરિસો વિય સદ્ધાદીનં ઉપ્પત્તિમત્થકેન ઉમ્મુજ્જિત્વા તાસં હાનિયા નિમુગ્ગપુગ્ગલો, મજ્ઝે નદિયા ઠત્વા વિય સદ્ધાદીનં ઠિતિયા ઠિતિપુગ્ગલો, ઉત્તરણતિત્થં ઓલોકેન્તો વિય સોતાપન્નો, પતરન્તપુરિસો વિય કિલેસકામાવટ્ટતાય પતરન્તો સકદાગામી, તરિત્વા કટિમત્તે ઉદકે ઠિતપુરિસો વિય અનાવટ્ટધમ્મત્તા અનાગામી, ન્હત્વા પારિમતીરં ઉત્તરિત્વા થલે ઠિતપુરિસો વિય ચત્તારો ઓઘે અતિક્કમિત્વા નિબ્બાનથલે ઠિતો ખીણાસવબ્રાહ્મણો, થલે ઠિતપુરિસસ્સ નગરં પવિસિત્વા પાસાદં આરુય્હ ઉત્તમભોજનભુઞ્જનં વિય ખીણાસવસ્સ નિબ્બાનારમ્મણસમાપત્તિં અપ્પેત્વા વીતિનામનં વેદિતબ્બં.

ઉદકૂપમાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૯. અનિચ્ચાનુપસ્સીસુત્તાદિવણ્ણના

૧૬-૧૯. છટ્ઠે ‘‘ઇધ સમસીસી કથિતો’’તિ વત્વા એવં સમસીસિતં વિભજિત્વા ઇધાધિપ્પેતં દસ્સેતું ‘‘સો ચતુબ્બિધો હોતી’’તિઆદિમાહ. રોગવસેન સમસીસી રોગસમસીસી. એસ નયો સેસેસુપિ. એકપ્પહારેનેવાતિ એકવેલાયમેવ. યો ચક્ખુરોગાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં સતિ ‘‘ઇતો અનુટ્ઠિતો અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ, અથસ્સ અરહત્તઞ્ચ રોગતો વુટ્ઠાનઞ્ચ એકકાલમેવ હોતિ, અયં રોગસમસીસી નામ. ઇરિયાપથસ્સ પરિયોસાનન્તિ ઇરિયાપથન્તરસમાયોગો. યો ઠાનાદીસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરં અધિટ્ઠાય ‘‘અવિકોપેત્વાવ અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ. અથસ્સ અરહત્તપ્પત્તિ ચ ઇરિયાપથવિકોપનઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ, અયં ઇરિયાપથસમસીસી નામ. જીવિતસમસીસી નામાતિ એત્થ ‘‘પલિબોધસીસં માનો, પરામાસસીસં દિટ્ઠિ, વિક્ખેપસીસં ઉદ્ધચ્ચં, કિલેસસીસં અવિજ્જા, અધિમોક્ખસીસં સદ્ધા, પગ્ગહસીસં વીરિયં, ઉપટ્ઠાનસીસં સતિ, અવિક્ખેપસીસં સમાધિ, દસ્સનસીસં પઞ્ઞા, પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં, ચુતિસીસં વિમોક્ખો, સઙ્ખારસીસં નિરોધો’’તિ પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૩.૩૩) વુત્તેસુ સત્તરસસુ સીસેસુ પવત્તસીસં કિલેસસીસન્તિ દ્વે સીસાનિ ઇધાધિપ્પેતાનિ – ‘‘અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચા’’તિ વચનતો. તેસુ કિલેસસીસં અરહત્તમગ્ગો પરિયાદિયતિ, પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતિ. તત્થ અવિજ્જાપરિયાદાયકં ચિત્તં જીવિતિન્દ્રિયં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ, જીવિતિન્દ્રિયપરિયાદાયકં અવિજ્જં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ. અઞ્ઞં અવિજ્જાપરિયાદાયકં ચિત્તં, અઞ્ઞં જીવિતન્દ્રિયપરિયાદાયકં. યસ્સ ચેતં સીસદ્વયં સમં પરિયાદાનં ગચ્છતિ, સો જીવિતસમસીસી નામ.

કથં પનિદં સમં હોતીતિ? વારસમતાય. યસ્મિઞ્હિ વારે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, સોતાપત્તિમગ્ગે પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણાનિ, સકદાગામિમગ્ગે પઞ્ચ, અનાગામિમગ્ગે પઞ્ચ, અરહત્તમગ્ગે ચત્તારીતિ એકૂનવીસતિમે પચ્ચવેક્ખણઞાણે પતિટ્ઠાય ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતો ઇમાય વારસમતાય ઇદં ઉભયસીસપરિયાદાનમ્પિ સમં હોતીતિ ઇમાય વારસમતાય. વારસમવુત્તિદાયકેન હિ મગ્ગચિત્તેન અત્તનો અનન્તરં વિય નિપ્ફાદેતબ્બા પચ્ચવેક્ખણવારા ચ કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારાતિ વત્તબ્બતં અરહતિ. ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૭૮; સં. નિ. ૩.૧૨, ૧૪) વચનતો પચ્ચવેક્ખણપરિસમાપનેન કિલેસપરિયાદાનં સમ્પાપિતં નામ હોતીતિ ઇમાય વારવુત્તિયા સમતાય કિલેસપરિયાદાનજીવિતપરિયાદાનાનં સમતા વેદિતબ્બા. તેનેવાહ ‘‘યસ્મા પનસ્સ…પે... તસ્મા એવં વુત્ત’’ન્તિ.

આયુનો વેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા અન્તરાવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતીતિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી. તેનાહ ‘‘યો પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસૂ’’તિઆદિ. વેમજ્ઝેતિ અવિહાદીસુ યત્થ ઉપ્પન્નો, તત્થ આયુનો વેમજ્ઝે. આયુવેમજ્ઝં ઉપહચ્ચ અતિક્કમિત્વા તત્થ પરિનિબ્બાયતીતિ ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી. તેનાહ ‘‘યો તત્થેવા’’તિઆદિ. અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન અનુસ્સાહેન અકિલમન્તો તિક્ખિન્દ્રિયતાય સુખેનેવ પરિનિબ્બાયતીતિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી. તેનાહ ‘‘યો તેસંયેવા’’તિઆદિ. તેસંયેવ પુગ્ગલાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. અપ્પયોગેનાતિ અધિમત્તપ્પયોગેન વિના અપ્પકસિરેન. સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તો દુક્ખેન પરિનિબ્બાયતીતિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી. ઉદ્ધંવાહિભાવેન ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં વટ્ટસોતઞ્ચાતિ, ઉદ્ધં વા ગન્ત્વા પટિલભિતબ્બતો ઉદ્ધમસ્સ મગ્ગસોતન્તિ ઉદ્ધંભોતો. પટિસન્ધિવસેન અકનિટ્ઠં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામી.

એત્થ પન ચતુક્કં વેદિતબ્બં. યો હિ અવિહતો પટ્ઠાય ચત્તારો દેવલોકે સોધેત્વા અકનિટ્ઠં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. અયઞ્હિ અવિહેસુ કપ્પસહસ્સં વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા અતપ્પં ગચ્છતિ, તત્રાપિ દ્વે કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા સુદસ્સં ગચ્છતિ, તત્રાપિ ચત્તારિ કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા સુદસ્સિં ગચ્છતિ, તત્રાપિ અટ્ઠ કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા અકનિટ્ઠં ગચ્છતિ, તત્થ વસન્તો અગ્ગમગ્ગં અધિગચ્છતિ. તત્થ યો અવિહતો પટ્ઠાય દુતિયં વા ચતુત્થં વા દેવલોકં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામી નામ. યો કામભવતો ચવિત્વા અકનિટ્ઠેસુ પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો હેટ્ઠા ચતૂસુ દેવલોકેસુ તત્થ તત્થેવ નિબ્બત્તિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામીતિ.

એતે પન અવિહેસુ ઉપ્પન્નસમનન્તરઆયુવેમજ્ઝં અપ્પત્વાવ પરિનિબ્બાયનવસેન તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, એકો ઉદ્ધંસોતોતિ પઞ્ચવિધો, અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિવિભાગેન દસ હોન્તિ, તથા અતપ્પસુદસ્સસુદસ્સીસૂતિ ચત્તારો દસકાતિ ચત્તારીસં. અકનિટ્ઠે પન ઉદ્ધંસોતો નત્થિ, તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીતિ ચત્તારો, અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિવિભાગેન અટ્ઠાતિ અટ્ઠચત્તારીસં અનાગામિનો. સત્તમાદીસુ નત્થિ વત્તબ્બં.

અનિચ્ચાનુપસ્સીસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. નિદ્દસવત્થુસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે નિદ્દસવત્થૂનીતિ આદિસદ્દલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘નિદ્દસાદિવત્થૂની’’તિ. નત્થિ ઇદાનિ ઇમસ્સ દસાતિ નિદ્દસો. પઞ્હોતિ ઞાતું ઇચ્છિતો અત્થો. પુન દસવસ્સો ન હોતીતિ તેસં મતિમત્તમેતન્તિ દસ્સેતું ‘‘સો કિરા’’તિ કિરસદ્દગ્ગહણં. નિદ્દસોતિ ચેતં વચનમત્તં. તસ્સ નિબ્બીસાદિભાવસ્સ વિય નિન્નવાદિભાવસ્સ ચ ઇચ્છિતત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘ન કેવલઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ગામે વિચરન્તોતિ ગામે પિણ્ડાય ચરન્તો. ન ઇદં તિત્થિયાનં અધિવચનં તેસુ તન્નિમિત્તસ્સ અભાવા, સાસનેપિ સેખસ્સપિ ન ઇદં અધિવચનં, કિમઙ્ગં પન પુથુજ્જનસ્સ. યસ્સ પનેતં અધિવચનં યેન ચ કારણેન, તં દસ્સેતું ‘‘ખીણાસવસ્સેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અપ્પટિસન્ધિકભાવો હિસ્સ પચ્ચક્ખતો કારણં. પરમ્પરાય ઇતરાનિ યાનિ પાળિયં આગતાનિં.

સિક્ખાય સમ્મદેવ આદાનં સિક્ખાસમાદાનં. તં પનસ્સા પારિપૂરિયા વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સિક્ખાત્તયપૂરણે’’તિ. સિક્ખાય વા સમ્મદેવ આદિતો પટ્ઠાય રક્ખણં સિક્ખાસમાદાનં. તઞ્ચ અત્થતો પૂરણેન પરિચ્છિન્નં અરક્ખણે સબ્બેન સબ્બં અભાવતો, રક્ખણે ચ પરિપૂરણતો. બલવચ્છન્દોતિ દળ્હચ્છન્દો. આયતિન્તિ અનન્તરાનાગતદિવસાદિકાલો અધિપ્પેતો, ન અનાગતભવોતિ આહ ‘‘અનાગતે પુનદિવસાદીસુપી’’તિ. સિક્ખં પરિપૂરેન્તસ્સ તત્થ નિબદ્ધભત્તિતા અવિગતપેમતા. તેભૂમકધમ્માનં અનિચ્ચાદિવસેન સમ્મદેવ નિજ્ઝાનં ધમ્મનિસામનાતિ આહ ‘‘વિપસ્સનાયેતં અધિવચન’’ન્તિ. તણ્હાવિનયેતિ ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણાનુભાવસિદ્ધે તણ્હાવિક્ખમ્ભને. એકીભાવેતિ ગણસઙ્ગણિકાકિલેસસઙ્ગણિકાવિગમસિદ્ધે વિવેકવાસે. વીરિયારમ્ભેતિ સમ્મપ્પધાનસ્સ પગ્ગણ્હને. તં પન સબ્બસો વીરિયસ્સ પરિબ્રૂહનં હોતીતિ આહ ‘‘કાયિકચેતસિકસ્સ વીરિયસ્સ પૂરણે’’તિ. સતિયઞ્ચેવ નિપકભાવે ચાતિ સતોકારિતાય ચેવ સમ્પજાનકારિતાય ચ. સતિસમ્પજઞ્ઞબલેનેવ હિ વીરિયારમ્ભો ઇજ્ઝતિ. દિટ્ઠિપટિવેધેતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા પટિવિજ્ઝને. તેનાહ ‘‘મગ્ગદસ્સને’’તિ.

નિદ્દસવત્થુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનુસયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. વજ્જિસત્તકવગ્ગો

૧. સારન્દદસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે દેવાયતનભાવેન ચિત્તત્તા લોકસ્સ ચિત્તીકારટ્ઠાનતાય ચ ચેતિયં અહોસિ. યાવકીવન્તિ (દી. નિ. ટી. ૨.૧૩૪) એકમેવેતં પદં અનિયમતો પરિમાણવાચી. કાલો ચેત્થ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘યત્તકં કાલ’’ન્તિ. અભિણ્હં સન્નિપાતાતિ નિચ્ચસન્નિપાતા. તં પન નિચ્ચસન્નિપાતતં દસ્સેતું ‘‘દિવસસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. સન્નિપાતબહુલાતિ પચુરસન્નિપાતા. વોસાનન્તિ સઙ્કોચં. ‘‘વુદ્ધિયેવા’’તિઆદિના વુત્તમત્થં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘અભિણ્હં અસન્નિપતન્તા હી’’તિઆદિ વુત્તં. આકુલાતિ ખુભિતા ન પસન્ના. ભિજ્જિત્વાતિ વગ્ગબન્ધતો વિભજ્જ વિસું વિસું હુત્વા.

સન્નિપાતભેરિયાતિ સન્નિપાતારોચનભેરિયા. અદ્ધભુત્તા વાતિ સામિભુત્તા વા. ઓસીદમાનેતિ હાયમાને.

સુઙ્કન્તિ ભણ્ડં ગહેત્વા ગચ્છન્તેહિ પબ્બતખણ્ડનાદિતિત્થગામદ્વારાદીસુ રાજપુરિસાનં દાતબ્બભાગં. બલિન્તિ નિપ્ફન્નસસ્સાદિતો છભાગં સત્તભાગન્તિઆદિના લદ્ધબ્બકરં. દણ્ડન્તિ દસવીસતિકહાપણાદિકં અપરાધાનુરૂપં ગહેતબ્બધનદણ્ડં. વજ્જિધમ્મન્તિ વજ્જિરાજધમ્મં. ઇદાનિ અપઞ્ઞત્તપઞ્ઞાપનાદીસુ તપ્પટિક્ખેપે ચ આદીનવાનિસંસે ચ વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘તેસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પારિચરિયક્ખમાતિ ઉપટ્ઠાનક્ખમા. પોરાણં વજ્જિધમ્મન્તિ એત્થ પુબ્બે કિર વજ્જિરાજાનો ‘‘અયં ચોરો’’તિ આનેત્વા દસ્સિતે ‘‘ગણ્હથ નં ચોર’’ન્તિ અવત્વા વિનિચ્છયમહામત્તાનં દેન્તિ. તે વિનિચ્છિનિત્વા સચે અચોરો હોતિ, વિસ્સજ્જેન્તિ. સચે ચોરો, અત્તના કિઞ્ચિ અકત્વા વોહારિકાનં દેન્તિ, તેપિ વિનિચ્છિનિત્વા અચોરો ચે, વિસ્સજ્જેન્તિ. ચોરો ચે, સુત્તધરાનં દેન્તિ. તેપિ વિનિચ્છિનિત્વા અચોરો ચે, વિસ્સજ્જેન્તિ. ચોરો ચે, અટ્ટકુલિકાનં દેન્તિ, તેપિ તથેવ કત્વા સેનાપતિસ્સ, સેનાપતિ ઉપરાજસ્સ, ઉપરાજા રઞ્ઞો. રાજા વિનિચ્છિનિત્વા સચે અચોરો હોતિ, વિસ્સજ્જેતિ. સચે પન ચોરો હોતિ, પવેણિપણ્ણકં વાચાપેતિ. તત્થ ‘‘યેન ઇદં નામ કતં, તસ્સ અયં નામદણ્ડો’’તિ લિખિતં. રાજા તસ્સ કિરિયં તેન સમાનેત્વા તદનુચ્છવિકં દણ્ડં કરોતિ. ઇતિ એતં પોરાણં વજ્જિધમ્મં સમાદાય વત્તન્તાનં મનુસ્સા ન ઉજ્ઝાયન્તિ. પરમ્પરાગતેસુ અટ્ટકુલેસુ જાતા અગતિગમનવિરતા અટ્ટમહલ્લકપુરિસા અટ્ટકુલિકા.

સક્કારન્તિ ઉપકારં. ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વાતિ ‘‘ઇમે અમ્હાકં ગરુનો’’તિ તત્થ ગરુભાવં પટિ પટિ ઉપટ્ઠપેત્વા. માનેસ્સન્તીતિ સમ્માનેસ્સન્તિ. તં પન સમ્માનનં તેસુ નેસં અત્તમનતાપુબ્બકન્તિ આહ ‘‘મનેન પિયાયિસ્સન્તી’’તિ. નિપચ્ચકારં પણિપાતં. દસ્સેન્તીતિ ગરુચિત્તભારં દસ્સેન્તિ. સન્ધાનેતુન્તિ સમ્બન્ધં અવિચ્છિન્નં કત્વા ઘટેતું.

પસય્હકારસ્સાતિ બલક્કારસ્સ. કામં વુદ્ધિયા પૂજનીયતાય ‘‘વુદ્ધિહાનિયો’’તિ વુત્તં, અત્થો પન વુત્તાનુક્કમેનેવ યોજેતબ્બો. પાળિયં વા યસ્મા ‘‘વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાની’’તિ વુત્તં, તસ્મા તદનુક્કમેન ‘‘વુદ્ધિહાનિયો’’તિ વુત્તં.

વિપચ્ચિતું અલદ્ધોકાસે પાપકમ્મે, તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકે વા અનવસરોવ દેવસોપસગ્ગો. તસ્મિં પન લદ્ધોકાસે સિયા દેવતોપસગ્ગસ્સ અવસરોતિ આહ ‘‘અનુપ્પન્નં…પે… વડ્ઢેન્તી’’તિ. એતેનેવ અનુપ્પન્નં સુખન્તિ એત્થાપિ અત્થો વેદિતબ્બો. બલકાયસ્સ દિગુણતિગુણતાદસ્સનં પટિભયભાવદસ્સનન્તિ એવમાદિના દેવતાનં સઙ્ગામસીસે સહાયતા વેદિતબ્બા.

અનિચ્છિતન્તિ અનિટ્ઠં. આવરણતોતિ નિસેધનતો. ધમ્મતો અનપેતા ધમ્મિયાતિ ઇધ ‘‘ધમ્મિકા’’તિ વુત્તા. મિગસૂકરાદિઘાતાય સુનખાદીનં કડ્ઢિત્વા વનચરણં વાજો, તત્થ નિયુત્તા, તે વા વાજેન્તીતિ વાજિકા, મિગવધચારિનો.

સારન્દદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વસ્સકારસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે અભિયાતુકામોતિ એત્થ અભિ-સદ્દો અભિભવનત્થો ‘‘અનભિવિદિતુ’’ન્તિઆદીસુ વિયાતિ આહ ‘‘અભિભવનત્થાય યાતુકામો’’તિ. વજ્જિરાજાનોતિ ‘‘વજ્જેતબ્બા ઇમે’’તિ આદિતો પવત્તં વચનં ઉપાદાય વજ્જીતિ લદ્ધનામા રાજાનો, વજ્જિરટ્ઠસ્સ વા રાજાનો વજ્જિરાજાનો. રટ્ઠસ્સ પન વજ્જિસમઞ્ઞા તન્નિવાસિરાજકુમારવસેન વેદિતબ્બા. રાજિદ્ધિયાતિ રાજભાવાનુગતેન પભાવેન. સો પન પભાવો નેસં ગણરાજાનં મિથો સામગ્ગિયા લોકે પાકટો. ચિરટ્ઠાયી ચ અહોસીતિ ‘‘સમગ્ગભાવં કથેતી’’તિ વુત્તં. અનુ અનુ તંસમઙ્ગિનો ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ અનુભાવો, અનુભાવો એવ આનુભાવો, પતાપો. સો પન નેસં પતાપો હત્થિઅસ્સાદિવાહનસમ્પત્તિયા તત્થ ચ સુભિક્ખિતભાવેન લોકે પાકટો જાતોતિ ‘‘એતેન…પે… કથેતી’’તિ વુત્તં. તાળચ્છિગ્ગળેનાતિ કુઞ્ચિકાછિદ્દેન. અસનન્તિ સરં. અતિપાતયિસ્સન્તીતિ અતિક્કામેન્તિ. પોઙ્ખાનુપોઙ્ખન્તિ પોઙ્ખસ્સ અનુપોઙ્ખં, પુરિમસરસ્સ પોઙ્ખપદાનુગતપોઙ્ખં ઇતરં સરં કત્વાતિ અત્થો. અવિરાધિતન્તિ અવિરજ્ઝિતં. ઉચ્છિન્દિસ્સામીતિ ઉમ્મૂલનવસેન કુલસન્તતિં છિન્દિસ્સામિ. અયનં વડ્ઢનં અયો, તપ્પટિપક્ખેન અનયોતિ આહ ‘‘અવડ્ઢિ’’ન્તિ. ઞાતીનં બ્યસનં વિનાસો ઞાતિબ્યસનં.

ગઙ્ગાયાતિ ગઙ્ગાસમીપે. પટ્ટનગામન્તિ સકટપટ્ટનગામં. તત્રાતિ તસ્મિં પટ્ટને. બલવાઘાતજાતોતિ ઉપ્પન્નબલવકોધો. મેતિ મય્હં. ગતેનાતિ ગમનેન. સીતં વા ઉણ્હં વા નત્થિ તાય વેલાય. અભિમુખં યુદ્ધેનાતિ અભિમુખં ઉજુકમેવ સઙ્ગામકરણેન. ઉપલાપનં સામં દાનઞ્ચાતિ દસ્સેતું ‘‘અલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ભેદોપિ ઇધ ઉપાયો એવાતિ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞત્ર મિથુભેદા’’તિ. યુદ્ધસ્સ પન અનુપાયતા પગેવ પકાસિતા. ઇદન્તિ ‘‘અઞ્ઞત્ર ઉપલાપનાય અઞ્ઞત્ર મિથુભેદા’’તિ ઇદં વચનં. કથાય નયં લભિત્વાતિ ‘‘યાવકીવઞ્ચ …પે… પરિહાની’’તિ ઇમાય ભગવતો કથાય ઉપાયં લભિત્વા. અનુકમ્પાયાતિ વજ્જિરાજેસુ અનુગ્ગહેન.

રાજાપિ તમેવ પેસેત્વા સબ્બે…પે… પાપેસીતિ રાજા તં અત્તનો સન્તિકં આગતં ‘‘કિં, આચરિય, ભગવા અવચા’’તિ પુચ્છિ. સો ‘‘યથા ભો સમણસ્સ ગોતમસ્સ વચનં ન સક્કા વજ્જી કેનચિ ગહેતું, અપિચ ઉપલાપનાય વા મિથુભેદેન વા સક્કા’’તિ આહ. તતો નં રાજા ‘‘ઉપલાપનાય અમ્હાકં હત્થિઅસ્સાદયો નસ્સિસ્સન્તિ, ભેદેનેવ તે ગહેસ્સામિ, કિં કરોમા’’તિ પુચ્છિ. તેન હિ, મહારાજ, તુમ્હે વજ્જી આરબ્ભ પરિસતિ કથં સમુટ્ઠાપેથ, તતો અહં ‘‘કિં તે, મહારાજ, તેહિ, અત્તનો સન્તકેન કસિવણિજ્જાદીનિ કત્વા જીવન્તુ એતે રાજાનો’’તિ વત્વા પક્કમિસ્સામિ. તતો તુમ્હે ‘‘કિં નુ, ભો, એસ બ્રાહ્મણો વજ્જી આરબ્ભ પવત્તં કથં પટિબાહતી’’તિ વદેય્યાથ. દિવસભાગે ચાહં તેસં પણ્ણાકારં પેસેસ્સામિ, તમ્પિ ગાહાપેત્વા તુમ્હેપિ મમ દોસં આરોપેત્વા બન્ધનતાળનાદીનિ અકત્વાવ કેવલં ખુરમુણ્ડં મં કત્વા નગરા નીહરાપેથ, અથાહં ‘‘મયા તે નગરે પાકારો પરિખા ચ કારિતા, અહં થિરદુબ્બલટ્ઠાનઞ્ચ ઉત્તાનગમ્ભીરટ્ઠાનઞ્ચ જાનામિ, ન ચિરસ્સં દાનિ તં ઉજું કરિસ્સામી’’તિ વક્ખામિ. તં સુત્વા તુમ્હે ‘‘ગચ્છતૂ’’તિ વદેય્યાથાતિ. રાજા સબ્બં અકાસિ.

લિચ્છવી તસ્સ નિક્ખમનં સુત્વા ‘‘સઠો બ્રાહ્મણો, મા તસ્સ ગઙ્ગં ઉત્તારેતું અદત્થા’’તિ આહંસુ. તત્ર એકચ્ચેહિ ‘‘અમ્હે આરબ્ભ કથિતત્તા કિર સો એવં કરોતી’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ ભણે એતૂ’’તિ વદિંસુ. સો ગન્ત્વા લિચ્છવી દિસ્વા ‘‘કિમાગતત્થા’’તિ પુચ્છિતો તં પવત્તિં આરોચેસિ. લિચ્છવિનો ‘‘અપ્પમત્તકેન નામ એવં ગરું દણ્ડં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ વત્વા ‘‘કિં તે તત્ર ઠાનન્તર’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. વિનિચ્છયમહામચ્ચોહમસ્મીતિ. તદેવ તે ઠાનન્તરં હોતૂતિ. સો સુટ્ઠુતરં વિનિચ્છયં કરોતિ. રાજકુમારા તસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હન્તિ. સો પતિટ્ઠિતગુણો હુત્વા એકદિવસં એકં લિચ્છવિં ગહેત્વા એકમન્તં ગન્ત્વા ‘‘દારકા કસન્તી’’તિ પુચ્છિ. આમ, કસન્તિ. દ્વે ગોણે યોજેત્વાતિ. આમ, દ્વે ગોણે યોજેત્વાતિ. એત્તકં વત્વા નિવત્તો. તતો તમઞ્ઞો ‘‘કિં આચરિયો આહા’’તિ પુચ્છિત્વા તેન વુત્તં – અસદ્દહન્તો ‘‘ન મેસો યથાભૂતં કથેતી’’તિ તેન સદ્ધિં ભિજ્જિ.

બ્રાહ્મણો અપરમ્પિ એકદિવસં એકં લિચ્છવિં એકમન્તં નેત્વા ‘‘કેન બ્યઞ્જનેન ભુત્તોસી’’તિ પુચ્છિત્વા નિવત્તો. તમ્પિ અઞ્ઞો પુચ્છિત્વા અસદ્દહન્તો તથેવ ભિજ્જિ. બ્રાહ્મણો અપરમ્પિ દિવસં એકં લિચ્છવિં એકમન્તં નેત્વા ‘‘અતિદુગ્ગતોસિ કિરા’’તિ પુચ્છિ. કો એવમાહાતિ. અસુકો નામ લિચ્છવીતિ. અપરમ્પિ એકમન્તં નેત્વા ‘‘ત્વં કિર ભીરુજાતિકો’’તિ પુચ્છિ. કો એવમાહાતિ? અસુકો નામ લિચ્છવીતિ. એવં અઞ્ઞેન અકથિતમેવ અઞ્ઞસ્સ કથેન્તો તીહિ સંવચ્છરેહિ તે રાજાનો અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્દિત્વા યથા દ્વે એકમગ્ગેન ન ગચ્છન્તિ, તથા કત્વા સન્નિપાતભેરિં ચરાપેસિ. લિચ્છવિનો ‘‘ઇસ્સરા સન્નિપતન્તુ, સૂરા સન્નિપતન્તૂ’’તિ વત્વા ન સન્નિપતિંસુ. બ્રાહ્મણો ‘‘અયં દાનિ કાલો, સીઘં આગચ્છતૂ’’તિ રઞ્ઞો સાસનં પેસેતિ. રાજા સુત્વાવ બલભેરિં ચરાપેત્વા નિક્ખમિ. વેસાલિકા સુત્વા ‘‘રઞ્ઞો ગઙ્ગં ઉત્તરિતું ન દસ્સામા’’તિ ભેરિં ચરાપેસું. તે સુત્વા ‘‘ગચ્છન્તુ સૂરરાજાનો’’તિઆદીનિ વત્વા ન સન્નિપતિંસુ. ‘‘નગરપ્પવેસનં ન દસ્સામ, દ્વારાનિ પિદહિસ્સામા’’તિ ભેરિં ચરાપેસું. એકોપિ ન સન્નિપતિ. યથાવિવટેહિ દ્વારેહિ પવિસિત્વા સબ્બે અનયબ્યસનં પાપેત્વા ગતો. તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘રાજાપિ તમેવ પેસેત્વા સબ્બેપિ ભિન્દિત્વા ગન્ત્વા અનયબ્યસનં પાપેસી’’તિ.

વસ્સકારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પઠમસત્તકસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે અપરિહાનાય હિતાતિ અપરિહાનિયા (દી. નિ. ટી. ૨.૧૩૬), ન પરિહાયન્તિ એતેહીતિ વા અપરિહાનિયા. એવં સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘ઇધાપિ ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તતોતિઆદિ દિસાસુ આગતસાસને વુત્તવચનં વુત્તકથનં. વિહારસીમા આકુલા યસ્મા, તસ્મા ઉપોસથપવારણા ઠિતા. ઓલીયમાનકોતિ પાળિતો અત્થતો ચ વિનસ્સમાનકો. ઉક્ખિપાપેન્તાતિ પગુણભાવકરણેન અત્થસંવણ્ણનાવસેન ચ પગ્ગણ્હન્તા.

સાવત્થિયં ભિક્ખૂ વિય (પારા. ૫૬૫) પાચિત્તિયં દેસાપેતબ્બોતિ પઞ્ઞાપેન્તા. વજ્જિપુત્તકા વિય (ચૂળવ. ૪૪૬) દસવત્થુદીપનેન. તથા અકરોન્તાતિ નવં કતિકવત્તં વા સિક્ખાપદં વા અમદ્દન્તા ધમ્મવિનયતો સાસનં દીપેન્તા ખુદ્દકમ્પિ ચ સિક્ખાપદં અસમૂહનન્તા. આયસ્મા મહાકસ્સપો વિય ચાતિ ‘‘સુણાતુ મે, આવુસો, સઙ્ઘો, સન્તામ્હાકં સિક્ખાપદાનિ ગિહિગતાનિ. ગિહિનોપિ જાનન્તિ ‘ઇદં વો સમણાનં સક્યપુત્તિકાનં કપ્પતિ, ઇદં વો ન કપ્પતી’તિ. સચેપિ હિ મયં ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનિસ્સામ, ભવિસ્સન્તિ વત્તારો ‘ધૂમકાલિકં સમણેન ગોતમેન સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, યાવિમેસં સત્થા અટ્ઠાસિ, તાવિમે સિક્ખાપદેસુ સિક્ખિંસુ. યતો ઇમેસં સત્થા પરિનિબ્બુતો, ન દાનિમે સિક્ખાપદેસુ સિક્ખન્તી’તિ. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞપેય્ય, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દેય્ય, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તેય્યા’’તિ ઇમં (ચૂળવ. ૪૪૨) તન્તિં ઠપેન્તો આયસ્મા મહાકસ્સપો વિય ચ.

થિરભાવપ્પત્તાતિ સાસને થિરભાવં અનિવત્તિતભાવં ઉપગતા. થેરકારકેહીતિ થેરભાવસાધકેહિ સીલાદિગુણેહિ અસેક્ખધમ્મેહિ. બહૂ રત્તિયોતિ પબ્બજિતા હુત્વા બહૂ રત્તિયો જાનન્તિ. સીલાદિગુણેસુ પતિટ્ઠાપનમેવ સાસને પરિણાયકતાતિ આહ ‘‘તીસુ સિક્ખાસુ પવત્તેન્તી’’તિ. ઓવાદં ન દેન્તિ અભાજનભાવતો. પવેણિકથન્તિ આચરિયપરમ્પરાભતં સમ્માપટિપત્તિદીપનં ધમ્મકથં. સારભૂતં ધમ્મપરિયાયન્તિ સમથવિપસ્સનામગ્ગફલસમ્પાપનેન સાસને સારભૂતં બોજ્ઝઙ્ગકોસલ્લઅનુત્તરસીતિભાવ- (અ. નિ. ૬.૮૫) અધિચિત્તસુત્તાદિધમ્મતન્તિં. આદિકં ઓવાદન્તિ આદિ-સદ્દેન ‘‘એવં તે આલોકેતબ્બં, એવં તે વિલોકેતબ્બં, એવં તે સમિઞ્જિતબ્બં, એવં તે પસારેતબ્બં, એવં તે સઙ્ઘાટિપત્તચીવરં ધારેતબ્બ’’ન્તિ ઓવાદં સઙ્ગણ્હાતિ.

પુનબ્ભવદાનં પુનબ્ભવો ઉત્તરપદલોપેન. ઇતરેતિ યે ન પચ્ચયવસિકા ન આમિસચક્ખુકા, તે ન ગચ્છન્તિ તણ્હાય વસં.

આરઞ્ઞકેસૂતિ અરઞ્ઞભાગેસુ અરઞ્ઞપરિયાપન્નેસુ. નનુ યત્થ કત્થચિપિ તણ્હા સાવજ્જા એવાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ગામન્તસેનાસનેસુ હી’’તિઆદિ. તેન ‘‘અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો’’તિ એત્થ વુત્તપિહાદયો પિય આરઞ્ઞકસેનાસનેસુ સાલયતા સેવિતબ્બપક્ખિકા એવાતિ દસ્સેતિ.

અત્તનાવાતિ સયમેવ. તેન પરેહિ અનુસ્સાહિતાનં સરસેનેવ અનાગતાનં પેસલાનં ભિક્ખૂનં આગમનં, આગતાનઞ્ચ ફાસુવિહારં પચ્ચાસીસન્તીતિ દસ્સેતિ. ઇમિનાવ નીહારેનાતિ ઇમાય પટિપત્તિયા. અગ્ગહિતધમ્મગ્ગહણન્તિ અગ્ગહિતસ્સ પરિયત્તિધમ્મસ્સ ઉગ્ગહણં. ગહિતસજ્ઝાયકરણન્તિ ઉગ્ગહિતસ્સ સુટ્ઠુ અત્થચિન્તનં. ચિન્તરત્થો હિ અયં સજ્ઝાયસદ્દો. એન્તીતિ ઉપગચ્છન્તિ. નિસીદન્તિ આસનપઞ્ઞાપનાદિના.

પઠમસત્તકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૬. દુતિયસત્તકસુત્તાદિવણ્ણના

૨૪-૨૬. ચતુત્થે કરોન્તોયેવાતિ યથાવુત્તં તિરચ્છાનકથં કથેન્તોયેવ. અતિરચ્છાનકથાભાવેપિ તસ્સ તત્થ તપ્પરભાવદસ્સનત્થં અવધારણવચનં. પરિયન્તકારીતિ સપરિયન્તં કત્વા વત્તા. ‘‘પરિયન્તવતિં વાચં ભાસિતા’’તિ (દી. નિ. ૧.૯, ૧૯૪) હિ વુત્તં. અપ્પભસ્સોવાતિ પરિમિતકથોયેવ એકન્તેન કથેતબ્બસ્સેવ કથનતો. સમાપત્તિસમાપજ્જનં અરિયો તુણ્હીભાવો. નિદ્દાયતિયેવાતિ નિદ્દોક્કમને અનાદીનવદસ્સી નિદ્દાયતિયેવ, ઇરિયાપથપરિવત્તનાદિના ન નં વિનોદેતિ. એવં સંસટ્ઠોવાતિ વુત્તનયેન ગણસઙ્ગણિકાય સંસટ્ઠો એવ વિહરતિ. દુસ્સીલા પાપિચ્છા નામાતિ સયં નિસ્સીલા અસન્તગુણસમ્ભાવનિચ્છાય સમન્નાગતત્તા પાપા લામકા ઇચ્છા એતેસન્તિ પાપિચ્છા. પાપપુગ્ગલેહિ મિત્તિકરણતો પાપમિત્તા. તેહિ સદા સહપવત્તનેન પાપસહાયા. તત્થ નિન્નતાદિના તદધિમુત્તતાય પાપસમ્પવઙ્કા. પઞ્ચમાદીનિ ઉત્તાનત્થાનિયેવ.

દુતિયસત્તકસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૧૧. સઞ્ઞાસુત્તાદિવણ્ણના

૨૭-૩૧. સત્તમે અનિચ્ચાતિ અનુપસ્સતિ એતાયાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સના. તથાપવત્તવિપસ્સના પન યસ્મા અત્તના સહગતસઞ્ઞાય ભાવિતાય ભાવિતા એવ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ સહગતસઞ્ઞા’’તિ. ઇમા સત્ત લોકિયવિપસ્સનાપિ હોન્તિ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના પવત્તનતો. ‘‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિ આગતવસેન પનેત્થ દ્વે લોકુત્તરા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. ‘‘વિરાગો નિરોધો’’તિ હિ તત્થ નિબ્બાનં વુત્તન્તિ ઇધ વિરાગસઞ્ઞા, તા વુત્તસઞ્ઞા નિબ્બાનારમ્મણાપિ સિયું. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અટ્ઠમાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

સઞ્ઞાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વજ્જિસત્તકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દેવતાવગ્ગો

૫. પઠમમિત્તસુત્તવણ્ણના

૩૬. ચતુત્થસ્સ પઞ્ચમે અત્તનો ગુય્હં તસ્સ આવિકરોતીતિ અત્તનો ગુય્હં નિગ્ગુહિતું યુત્તકથં અઞ્ઞસ્સ અકથેત્વા તસ્સેવ આચિક્ખતિ. તસ્સ ગુય્હં અઞ્ઞેસં નાચિક્ખતીતિ તેન કથિતગુય્હં યથા અઞ્ઞે ન જાનન્તિ, એવં અનાવિકરોન્તો છાદેતિ.

પઠમમિત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૧૧. દુતિયમિત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૩૭-૪૨. છટ્ઠે પિયો ચ હોતિ મનાપો ચાતિ કલ્યાણમિત્તલક્ખણં દસ્સિતં. કલ્યાણમિત્તો હિ સદ્ધાસમ્પન્નો ચ હોતિ સીલસમ્પન્નો સુતસમ્પન્નો ચાગસમ્પન્નો વીરિયસમ્પન્નો સતિસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો. તત્થ સદ્ધાસમ્પત્તિયા સદ્દહતિ તથાગતસ્સ સમ્બોધિં કમ્મઞ્ચ કમ્મફલઞ્ચ, તેન સમ્બોધિયા હેતુભૂતં સત્તેસુ હિતસુખં ન પરિચ્ચજતિ. સીલસમ્પત્તિયા સત્તાનં પિયો હોતિ ગરુ ભાવનીયો ચોદકો પાપગરહી વત્તા વચનક્ખમો. સુતસમ્પત્તિયા સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિપટિસંયુત્તાનં ગમ્ભીરાનં કથાનં કત્તા હોતિ. ચાગસમ્પત્તિયા અપ્પિચ્છો હોતિ સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો. વીરિયસમ્પત્તિયા આરદ્ધવીરિયો હોતિ અત્તહિતપરહિતપટિપત્તિયં. સતિસમ્પત્તિયા ઉપટ્ઠિતસ્સતી હોતિ. સમાધિસમ્પત્તિયા અવિક્ખિત્તો હોતિ સમાહિતચિતો. પઞ્ઞાસમ્પત્તિયા અવિપરીતં પજાનાતિ. સો સતિયા કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્નેસમાનો પઞ્ઞાય સત્તાનં હિતાહિતં યથાભૂતં જાનિત્વા સમાધિના તત્થ એકગ્ગચિત્તો હુત્વા વીરિયેન સત્તે અહિતે નિસેધેત્વા હિતે નિયોજેતિ. તેન વુત્તં ‘‘પિયો…પે… નિયોજેતી’’તિ. સત્તમાદીનિ ઉત્તાનત્થાનિ.

દુતિયમિત્તસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દેવતાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મહાયઞ્ઞવગ્ગો

૧. સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસુત્તવણ્ણના

૪૪. પઞ્ચમસ્સ પઠમે યસ્મા નિદસ્સનત્થે નિપાતો (દી. નિ. ટી. ૨.૧૨૭) તસ્મા સેય્યથાપિ મનુસ્સાતિ યથા મનુસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. વિસેસો હોતિયેવ સતિપિ બાહિરસ્સ કારણસ્સ અભેદે અજ્ઝત્તિકસ્સ ભિન્નત્તા. નાનત્તં કાયે એતેસં, નાનત્તો વા કાયો એતેસન્તિ નાનત્તકાયા. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. નેસન્તિ મનુસ્સાનં. નાનત્તા સઞ્ઞા એતેસં અત્થીતિ નાનત્તસઞ્ઞિનો. સુખસમુસ્સયતો વિનિપાતો એતેસં અત્થીતિ વિનિપાતિકા સતિપિ દેવભાવે દિબ્બસમ્પત્તિયા અભાવતો. અપાયેસુ વા ગતો નત્થિ નિપાતો એતેસન્તિ વિનિપાતિકા. તેનાહ ‘‘ચતુઅપાયવિનિમુત્તા’’તિ. પિયઙ્કરમાતાદીનં વિયાતિ પિયઙ્કરમાતા કિર યક્ખિની પચ્ચૂસસમયે અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ધમ્મં સજ્ઝાયતો સુત્વા –

‘‘મા સદ્દમકરી પિયઙ્કર, ભિક્ખુ ધમ્મપદાનિ ભાસતિ;

અપિ ધમ્મપદં વિજાનિય, પટિપજ્જેમ હિતાય નો સિયા.

‘‘પાણેસુ ચ સંયમામસે, સમ્પજાનમુસા ન ભણામસે;

સિક્ખેમ સુસીલ્યમત્તનો, અપિ મુચ્ચેમ પિસાચયોનિયા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૪૦) –

એવં પુત્તકં સઞ્ઞાપેત્વા તં દિવસં સોતાપત્તિફલં પત્તા. ઉત્તરમાતા પન ભગવતો ધમ્મં સુત્વાવ સોતાપન્ના જાતા.

બ્રહ્મકાયે પઠમજ્ઝાનનિબ્બત્તે બ્રહ્મસમૂહે, બ્રહ્મનિકાયે વા ભવાતિ બ્રહ્મકાયિકા. મહાબ્રહ્મુનો પરિસાય ભવાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જા તસ્સ પરિચારકટ્ઠાને ઠિતત્તા. મહાબ્રહ્મુનો પુરોહિતટ્ઠાને ઠિતાતિ બ્રહ્મપુરોહિતા. આયુવણ્ણાદીહિ મહન્તા બ્રહ્માનોતિ મહાબ્રહ્માનો. સતિપિ તેસં તિવિધાનમ્પિ પઠમેન ઝાનેન ગન્ત્વા નિબ્બત્તભાવે ઝાનસ્સ પન પવત્તિભેદેન અયં વિસેસોતિ દસ્સેતું ‘‘બ્રહ્મપારિસજ્જા પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરિત્તેનાતિ હીનેન. સા ચસ્સ હીનતા છન્દાદીનં હીનતાય વેદિતબ્બા. પટિલદ્ધમત્તં વા હીનં. કપ્પસ્સાતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પસ્સ. હીનપણીતાનં મજ્ઝે ભવત્તા મજ્ઝિમં. સા ચસ્સ મજ્ઝિમતા છન્દાદીનં મજ્ઝિમતાય વેદિતબ્બા. પટિલભિત્વા નાતિસુભાવિતં વા મજ્ઝિમં. ઉપડ્ઢકપ્પોતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પસ્સ ઉપડ્ઢકપ્પો. વિપ્ફારિકતરોતિ બ્રહ્મપારિસજ્જેહિ પમાણતો વિપુલતરો સભાવતો ઉળારતરો ચ હોતિ. સભાવેનપિ હિ ઉળારતમોવ. તં પનેત્થ અપ્પમાણં. તસ્સ હિ પરિત્તાભાદીનં પરિત્તસુભાદીનઞ્ચ કાયે સતિપિ સભાવવેમત્તે એકત્તવસેનેવ વવત્થપીયતીતિ ‘‘એકત્તકાયા’’ત્વેવ તે વુચ્ચન્તિ. પણીતેનાતિ ઉક્કટ્ઠેન. સા ચસ્સ ઉક્કટ્ઠતા છન્દાદીનં ઉક્કટ્ઠતાય વેદિતબ્બા. સુભાવિતં વા, સમ્મદેવ, વસિભાવં પાપિતં પણીતં ‘‘પધાનભાવં નીત’’ન્તિ કત્વા. ઇધાપિ કપ્પો અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પવસેનેવ વેદિતબ્બો પરિપુણ્ણમહાકપ્પસ્સ અસમ્ભવતો. ઇતીતિ એવં વુત્તપ્પકારેન. તેતિ ‘‘બ્રહ્મકાયિકા’’તિ વુત્તા તિવિધાપિ બ્રહ્માનો. સઞ્ઞાય એકત્તાતિ તિહેતુકભાવેન એકસભાવત્તા. ન હિ તસ્સા સમ્પયુત્તધમ્મવસેન અઞ્ઞોપિ કોચિ ભેદો અત્થિ. એવન્તિ ઇમિના નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો ગહિતાતિ દસ્સેતિ.

દણ્ડઉક્કાયાતિ દણ્ડદીપિકાય. સરતિ ધાવતિ, વિસ્સરતિ વિપ્પકિણ્ણા વિય ધાવતિ. દ્વે કપ્પાતિ દ્વે મહાકપ્પા. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન આભસ્સરગ્ગહણેનેવ સબ્બેપિ તે પરિત્તાભાઅપ્પમાણાભાપિ ગહિતા.

સુન્દરા પભા સુભા, તાય કિણ્ણા સુભાકિણ્ણાતિ વત્તબ્બે. ભા-સદ્દસ્સ રસ્સત્તં અન્તિમ-ણ-કારસ્સ હ-કારઞ્ચ કત્વા ‘‘સુભકિણ્હા’’તિ વુત્તા. અટ્ઠકથાયં પન નિચ્ચલાય એકગ્ઘનાય પભાય સુભોતિ પરિયાયવચનન્તિ ‘‘સુભેન ઓકિણ્ણા વિકિણ્ણા’’તિ અત્થો વુત્તો. એત્થાપિ અન્તિમ-ણ-કારસ્સ હ-કારકરણં ઇચ્છિતબ્બમેવ. ન છિજ્જિત્વા પભા ગચ્છતિ એકગ્ઘનત્તા. ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિમેવ ભજન્તિ કાયસ્સ સઞ્ઞાય ચ એકરૂપત્તા. વિપુલસન્તસુખાયુવણ્ણાદિફલત્તા વેહપ્ફલા. એત્થાતિ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયં.

વિવટ્ટપક્ખે ઠિતા અપુનરાવત્તનતો. ‘‘ન સબ્બકાલિકા’’તિ વત્વા તમેવ અસબ્બકાલિકત્તં વિભાવેતું ‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. સોળસકપ્પસહસ્સચ્ચયેન ઉપ્પન્નાનં સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનં પરિનિબ્બાયનતો અઞ્ઞેસઞ્ચ તત્થ અનુપ્પજ્જનતો બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે સુઞ્ઞં તં ઠાનં હોતિ, તસ્મા સુદ્ધાવાસા ન સબ્બકાલિકા. ખન્ધાવારટ્ઠાનસદિસા હોન્તિ સુદ્ધાવાસભૂમિયો. ઇમિના સુત્તેન સુદ્ધાવાસાનં સત્તાવાસભાવદીપનેનેવ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિભાવોપિ દીપિતો હોતિ, તસ્મા સુદ્ધાવાસાપિ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં, નવસુ સત્તાવાસેસુ ચતુત્થસત્તાવાસઞ્ચ ભજન્તિ.

સુખુમત્તાતિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તત્તા. પરિબ્યત્તવિઞ્ઞાણકિચ્ચાભાવતો નેવ વિઞ્ઞાણં, ન સબ્બસો અવિઞ્ઞાણં હોતીતિ નાવિઞ્ઞાણં, તસ્મા પરિપ્ફુતવિઞ્ઞાણકિચ્ચવન્તીસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ ન વુત્તં.

સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સમાધિપરિક્ખારસુત્તવણ્ણના

૪૫. દુતિયે સમાધિપરિક્ખારાતિ એત્થ તયો પરિક્ખારા. ‘‘રથો સીલપરિક્ખારો, ઝાનક્ખો ચક્કવીરિયો’’તિ (સં. નિ. ૫.૪) હિ એત્થ અલઙ્કારો પરિક્ખારો નામ. ‘‘સત્તહિ નગરપરિક્ખારેહિ સુપરિક્ખતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭) એત્થ પરિવારો પરિક્ખારો નામ. ‘‘ગિલાનપચ્ચય…પે… જીવિતપરિક્ખારા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૯૧-૧૯૨) એત્થ સમ્ભારો પરિક્ખારો નામ. સો ઇધ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘મગ્ગસમાધિસ્સ સમ્ભારા’’તિ. પરિવારપરિક્ખારોપિ વટ્ટતિયેવ. પરિવારો હિ સમ્માદિટ્ઠાદયો મગ્ગધમ્મા સમ્માસમાધિસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન પરિકરણતો અભિસઙ્ખરણતો. પરિક્ખતાતિ પરિવારિતા. અયં વુચ્ચતિ અરિયો સમ્માસમાધીતિ અયં સત્તહિ રતનેહિ પરિવુતો ચક્કવત્તી વિય સત્તહિ અઙ્ગેહિ પરિવુતો અરિયો સમ્માસમાધીતિ વુચ્ચતિ. ઉપેચ્ચ નિસ્સીયતીતિ ઉપનિસા, સહ ઉપનિસાયાતિ સઉપનિસો, સઉપનિસ્સયો અત્થો, સપરિવારોયેવાતિ વુત્તં હોતિ. સહકારિકારણભૂતો હિ ધમ્મસમૂહો ઇધ ‘‘ઉપનિસો’’તિ અધિપ્પેતો.

સમાધિપરિક્ખારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઠમઅગ્ગિસુત્તવણ્ણના

૪૬. તતિયે અનુડહનટ્ઠેનાતિ કામં આહુનેય્યગ્ગિઆદયો તયો અગ્ગી બ્રાહ્મણેહિપિ ઇચ્છિતા સન્તિ. તે પન તેહિ ઇચ્છિતમત્તાવ, ન સત્તાનં તાદિસા અત્થસાધકા. યે પન સત્તાનં અત્થસાધકા, તે દસ્સેતું ‘‘આહુનં વુચ્ચતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આનેત્વા હુનનં પૂજનં ‘‘આહુન’’ન્તિ વુત્તં, તં આહુનં અરહન્તી માતાપિતરો. તેનાહ ભગવા – ‘‘આહુનેય્યાતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચન’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૧૦૬). યદગ્ગેન ચ તે પુત્તાનં બહૂપકારતાય આહુનેય્યાતિ, તેસુ સમ્માપટિપત્તિ નેસં હિતસુખાવહા, તદગ્ગેન તેસુ મિચ્છાપટિપત્તિ અહિતદુક્ખાવહાતિ આહ ‘‘તેસુ…પે… નિબ્બત્તન્તી’’તિ.

સ્વાયમત્થો (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૫) મિત્તવિન્દકવત્થુના વેદિતબ્બો. મિત્તવિન્દકો હિ માતરા, ‘‘તાત, અજ્જ ઉપોસથિકો હુત્વા વિહારે સબ્બરત્તિં ધમ્મસ્સવનં સુણોહિ, સહસ્સં તે દસ્સામી’’તિ વુત્તો ધનલોભેન ઉપોસથં સમાદાય વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ઇદં ઠાનં અકુતોભય’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા ધમ્માસનસ્સ હેટ્ઠા નિપન્નો સબ્બરત્તિં નિદ્દાયિત્વા ઘરં અગમાસિ. માતા પાતોવ યાગું પચિત્વા ઉપનામેસિ. સો સહસ્સં ગહેત્વાવ પિવિ. અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘ધનં સંહરિસ્સામી’’તિ. સો નાવાય સમુદ્દં પક્ખન્દિતુકામો અહોસિ. અથ નં માતા, ‘‘તાત, ઇમસ્મિં કુલે ચત્તાલીસકોટિધનં અત્થિ, અલં ગમનેના’’તિ નિવારેતિ. સો તસ્સા વચનં અનાદિયિત્વા ગચ્છતિ એવ. સા પુરતો અટ્ઠાસિ. અથ નં કુજ્ઝિત્વા ‘‘અયં મય્હં પુરતો તિટ્ઠતી’’તિ પાદેન પહરિત્વા પતિતં અન્તરં કત્વા અગમાસિ.

માતા ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘માદિસાય માતરિ એવરૂપં કમ્મં કત્વા ગતસ્સ તે ગતટ્ઠાને સુખં ભવિસ્સતીતિ એવંસઞ્ઞી નામ ત્વં પુત્તા’’તિ આહ. તસ્સ નાવં આરુય્હ ગચ્છતો સત્તમે દિવસે નાવા અટ્ઠાસિ. અથ તે મનુસ્સા ‘‘અદ્ધા એત્થ પાપપુગ્ગલો અત્થિ, સલાકં દેથા’’તિ આહંસુ. સલાકા દીયમાના તસ્સેવ તિક્ખત્તું પાપુણિ. તે તસ્સ ઉળુમ્પં દત્વા તં સમુદ્દે પક્ખિપિંસુ. સો એકં દીપં ગન્ત્વા વિમાનપેતીહિ સદ્ધિં સમ્પત્તિં અનુભવન્તો તાહિ ‘‘પુરતો પુરતો મા અગમાસી’’તિ વુચ્ચમાનોપિ તદ્દિગુણં તદ્દિગુણં સમ્પત્તિં પસ્સન્તો અનુપુબ્બેન ખુરચક્કધરં એકં અદ્દસ. તં ચક્કં પદુમપુપ્ફં વિય ઉપટ્ઠાસિ. સો તં આહ, ‘‘અમ્ભો, ઇદં તયા પિળન્ધિતં પદુમં મય્હં દેહી’’તિ. ન ઇદં, સામિ, પદુમં, ખુરચક્કં એતન્તિ. સો ‘‘વઞ્ચેસિ મં ત્વં, કિં મયા પદુમં ન દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ વત્વા ‘‘ત્વં લોહિતચન્દનં વિલિમ્પિત્વા પિળન્ધનં પદુમપુપ્ફં મય્હં ન દાતુકામો’’તિ આહ. સો ચિન્તેસિ ‘‘અયમ્પિ મયા કતસદિસં કમ્મં કત્વા તસ્સ ફલં અનુભવિતુકામો’’તિ. અથ નં ‘‘ગણ્હ, રે’’તિ વત્વા તસ્સ મત્થકે ચક્કં ખિપિ. તેન વુત્તં –

‘‘ચતુબ્ભિ અટ્ઠજ્ઝગમા, અટ્ઠાહિ પિચ સોળસ;

સોળસાહિ ચ બાત્તિંસ, અત્રિચ્છં ચક્કમાસદો;

ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૦૪; ૧.૫.૧૦૩);

સોતિ ગેહસામિકો ભત્તા. પુરિમનયેનેવાતિ અનુડહનસ્સ પચ્ચયતાય. તત્રિદં વત્થુ – કસ્સપબુદ્ધકાલે સોતાપન્નસ્સ ઉપાસકસ્સ ભરિયા અતિચારં ચરતિ. સો તં પચ્ચક્ખતો દિસ્વા ‘‘કસ્મા એવં કરોસી’’તિ આહ. સા ‘‘સચાહં એવરૂપં કરોમિ, અયં મે સુનખો વિલુપ્પમાનો ખાદતૂ’’તિ વત્વા કાલકતા કણ્ણમુણ્ડકદહે વેમાનિકપેતી હુત્વા નિબ્બત્તા દિવા સમ્પત્તિં અનુભવતિ, રત્તિં દુક્ખં. તદા બારાણસિરાજા મિગવં ચરન્તો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અનુપુબ્બેન કણ્ણમુણ્ડકદહં સમ્પત્તો તાય સદ્ધિં સમ્પત્તિં અનુભવતિ. સા તં વઞ્ચેત્વા રત્તિં દુક્ખં અનુભવતિ. સો ઞત્વા ‘‘કત્થ નુ ખો ગચ્છતી’’તિ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગન્ત્વા અવિદૂરે ઠિતો કણ્ણમુણ્ડકદહતો નિક્ખમિત્વા તં ‘‘પટપટ’’ન્તિ ખાદમાનં એકં સુનખં દિસ્વા અસિના દ્વિધા છિન્દિ, દ્વે અહેસું. પુન છિન્ને ચત્તારો, પુન છિન્ને અટ્ઠ, પુન છિન્ને સોળસ અહેસું. સા ‘‘કિં કરોસિ, સામી’’તિ આહ. સો ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ આહ. સા ‘‘એવં અકત્વા ખેળપિણ્ડં ભૂમિયં નિટ્ઠુભિત્વા પાદેન ઘંસાહી’’તિ આહ. સો તથા અકાસિ. સુનખા અન્તરધાયિંસુ. મુટ્ઠિયોગો કિરાયં તસ્સ સુનખન્તરધાનસ્સ, યદિદં ખેળપિણ્ડં ભૂમિયં નિટ્ઠુભિત્વા પાદેન ઘંસનં, તં દિવસં તસ્સા કમ્મં ખીણં. રાજા વિપ્પટિસારી હુત્વા ગન્તું આરદ્ધો. સા ‘‘મય્હં, સામિ, કમ્મં ખીણં, મા અગમાસી’’તિ આહ. રાજા અસ્સુત્વાવ ગતો.

દક્ખિણાતિ ચત્તારો પચ્ચયા દીયમાના દક્ખન્તિ એતેહિ હિતસુખાનીતિ, તં દક્ખિણં અરહતીતિ દક્ખિણેય્યો, ભિક્ખુસઙ્ઘો.

પઠમઅગ્ગિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૫. દુતિયઅગ્ગિસુત્તાદિવણ્ણના

૪૭-૪૮. ચતુત્થે યઞ્ઞવાટં સમ્પાદેત્વા મહાયઞ્ઞં ઉદ્દિસ્સ સવિઞ્ઞાણકાનિ અવિઞ્ઞાણકાનિ ચ યઞ્ઞૂપકરણાનિ સજ્જિતાનીતિ આહ પાળિયં ‘‘મહાયઞ્ઞો ઉપક્ખટો’’તિ. તં ઉપકરણં તેસં તથાસજ્જનન્તિ આહ ‘‘ઉપક્ખટોતિ પચ્ચુપટ્ઠિતો’’તિ. વચ્છતરસતાનીતિ યુવભાવપ્પત્તાનિ નાતિબલવવચ્છસતાનિ. તે પન વચ્છા એવ હોન્તિ, ન દમ્મા, બલીબદ્દા વા. ઉરબ્ભાતિ તરુણમેણ્ડકા વુચ્ચન્તિ. ઉપનીતાનીતિ ઠપનત્થાય ઉપનીતાનિ. વિહિંસટ્ઠેનાતિ હિંસનટ્ઠેન. ઉપવાયતૂતિ ઉપગન્ત્વા સરીરદરથં નિબ્બાપેન્તો સણ્હસીતલા વાતો વાયતુ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. પઞ્ચમે નત્થિ વત્તબ્બં.

દુતિયઅગ્ગિસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયસઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના

૪૯. છટ્ઠે ન્હારુવિલેખનન્તિ ચમ્મં લિખન્તાનં ચમ્મં લિખિત્વા છડ્ડિતકસટં. ‘‘એસોહમસ્મી’’તિઆદિના અહંકરણં અહઙ્કારો. ‘‘એતં મમા’’તિ મમંકરણં મમઙ્કારો. તેનાહ ‘‘અહઙ્કારદિટ્ઠિતો’’તિઆદિ. તિસ્સો વિધાતિ સેય્યસદિસહીનવસેન તયો માના. ‘‘એકવિધેન રૂપસઙ્ગહો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૫૮૪) કોટ્ઠાસો ‘‘વિધા’’તિ વુત્તો. ‘‘કથંવિધં સીલવન્તં વદન્તિ, કથંવિધં પઞ્ઞવન્તં વદન્તી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૯૫) પકારો. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વિધા. કતમા તિસ્સો? સેય્યોહમસ્મીતિ વિધા’’તિ (વિભ. ૯૨૦) એત્થ માનો ‘‘વિધા’’તિ વુત્તો. ઇધાપિ માનોવ અધિપ્પેતો. માનો હિ વિદહનતો હીનાદિવસેન તિવિધા. તેનાકારેન દહનતો ઉપદહનતો ‘‘વિધા’’તિ વુચ્ચતિ.

દુતિયસઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૮. મેથુનસુત્તાદિવણ્ણના

૫૦-૫૧. સત્તમે ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. એકચ્ચોતિ એકો. સમણો વા બ્રાહ્મણો વાતિ પબ્બજ્જામત્તેન સમણો વા, જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણો વા. દ્વયંદ્વયસમાપત્તિન્તિ દ્વીહિ દ્વીહિ સમાપજ્જિતબ્બં, મેથુનન્તિ અત્થો. ન હેવ ખો સમાપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. ઉચ્છાદનં ઉબ્બટ્ટનં. સમ્બાહનં પરિમદ્દનં. સાદિયતીતિ અધિવાસેતિ. તદસ્સાદેતીતિ ઉચ્છાદનાદિં અભિરમતિ. નિકામેતીતિ ઇચ્છતિ. વિત્તિન્તિ તુટ્ઠિં. ઇદમ્પિ ખોતિ એત્થ ઇદન્તિ યથાવુત્તં સાદિયનાદિં ખણ્ડાદિભાવવસેન એકં કત્વા વુત્તં. પિ-સદ્દો વક્ખમાનં ઉપાદાય સમુચ્ચયત્થો, ખો-સદ્દો અવધારણત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યદેતં બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞસ્સ અસતિપિ દ્વયંદ્વયસમાપત્તિયં માતુગામસ્સ ઉચ્છાદનનહાપનસમ્બાહનસાદિયનાદિ. ઇદમ્પિ એકંસેન તસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ ખણ્ડાદિભાવાપાદનતો ખણ્ડમ્પિ છિદ્દમ્પિ સબલમ્પિ કમ્માસમ્પીતિ. એવં પન ખણ્ડાદિભાવાપત્તિયા સો અપરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરતિ, ન પરિસુદ્ધં, સંયુત્તો મેથુનસંયોગેન, ન વિસંયુત્તો. તતો ચસ્સ ન જાતિઆદીહિ પરિમુત્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અયં વુચ્ચતી’’તિઆદિમાહ.

સઞ્જગ્ઘતીતિ કિલેસવસેન મહાહસિતં હસતિ. સંકીળતીતિ કાયસંસગ્ગવસેન કીળતિ. સંકેલાયતીતિ સબ્બસો માતુગામં કેલાયન્તો વિહરતિ. ચક્ખુનાતિ અત્તનો ચક્ખુના. ચક્ખુન્તિ માતુગામસ્સ ચક્ખું. ઉપનિજ્ઝાયતીતિ ઉપેચ્ચ નિજ્ઝાયતિ ઓલોકેતિ. તિરોકુટ્ટન્તિ કુટ્ટસ્સ પરતો. તથા તિરોપાકારં, ‘‘મત્તિકામયા ભિત્તિ કુટ્ટં, ઇટ્ઠકામયા પાકારો’’તિ વદન્તિ. યા કાચિ વા ભિત્તિ પોરિસકા દિયડ્ઢરતનપ્પમાણા કુટ્ટં, તતો અધિકો પાકારો. અસ્સાતિ બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞસ્સ. પુબ્બેતિ વતસમાદાનતો પુબ્બે. કામગુણેહીતિ કામકોટ્ઠાસેહિ. સમપ્પિતન્તિ સુટ્ઠુ અપ્પિતં સહિતં. સમઙ્ગિભૂતન્તિ સમન્નાગતં. પરિચારયમાનન્તિ કીળન્તં, ઉપટ્ઠહિયમાનં વા. પણિધાયાતિ પત્થેત્વા. સીલેનાતિઆદીસુ યમનિયમાદિસમાદાનવસેન સીલં, અવીતિક્કમવસેન વતં. ઉભયમ્પિ વા સીલં, દુક્કરચરિયવસેન પવત્તિતં વતં. તંતંઅકિચ્ચસમ્મતતો વા નિવત્તિલક્ખણં સીલં, તંતંસમાદાનવતો વેસભોજનકિચ્ચકરણાદિવિસેસપ્પટિપત્તિ વતં. સબ્બથાપિ દુક્કરચરિયા તપો. મેથુના વિરતિ બ્રહ્મચરિયન્તિ એવમ્પેત્થ પાળિવણ્ણના વેદિતબ્બા. અટ્ઠમં ઉત્તાનમેવ.

મેથુનસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દાનમહપ્ફલસુત્તવણ્ણના

૫૨. નવમે ‘‘સાહુ દાન’’ન્તિ દાનં દેતીતિ ‘‘દાનં નામ સાધુ સુન્દર’’ન્તિ દાનં દેતીતિ અત્થો. દાનઞ્હિ દત્વા તં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પામોજ્જપીતિસોમનસ્સાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, લોભદોસઇસ્સામચ્છેરાદયો વિદૂરીભવન્તિ. ઇદાનિ દાનં અનુકૂલધમ્મપરિબ્રૂહનેન પચ્ચનીકધમ્મવિદૂરીકરણેન ચ ભાવનાચિત્તસ્સ ઉપસોભનાય ચ પરિક્ખારાય ચ હોતીતિ ‘‘અલઙ્કારભૂતઞ્ચેવ પરિવારભૂતઞ્ચ દેતી’’તિ વુત્તં. ઝાનાનાગામી નામ હોતિ ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકૂપપન્નાનં અરિયાનં હેટ્ઠા અનુપ્પજ્જનતો. ઇમં પેચ્ચ પરિભુઞ્જિસ્સામીતિ સાપેક્ખસ્સ દાનં પરલોકફલાસાય સાતિસયાય ચ પુબ્બાચારવસેન ઉપ્પજ્જમાનાય અનુભવત્તા તણ્હુત્તરં નામ હોતીતિ આહ ‘‘પઠમં તણ્હુત્તરિયદાન’’ન્તિ. દાનં નામ બુદ્ધાદીહિ પસત્થન્તિ ગરું ચિત્તીકારં ઉપટ્ઠપેત્વા દાતબ્બત્તા ‘‘દુતિયં ચિત્તીકારદાન’’ન્તિ વુત્તં. પુબ્બકેહિ પિતુપિતામહેહિ દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બં જહાપેતું નામ નાનુચ્છવિકન્તિ અત્તભાવસભાગવસેન હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા દાતબ્બતો ‘‘તતિયં હિરોત્તપ્પદાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અહં પચામિ, ન ઇમે પચન્તિ, નારહામિ પચન્તો અપચન્તાનં દાનં અદાતુ’’ન્તિ એવંસઞ્ઞી હુત્વા દેન્તો નિરવસેસં કત્વા દેતીતિ આહ ‘‘ચતુત્થં નિરવસેસદાન’’ન્તિ. ‘‘યથા તેસં પુબ્બકાનં ઇસીનં તાનિ મહાયઞ્ઞકાનિ અહેસું, એવં મે અયં દાનપરિભોગો ભવિસ્સતી’’તિ એવંસઞ્ઞિનો દાનં દક્ખિણં અરહેસુ દાતબ્બતો ‘‘પઞ્ચમં દક્ખિણેય્યદાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ઇમં મે દાનં દદતો ચિત્તં પસીદતી’’તિઆદિના પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા દેન્તસ્સ દાનં સોમનસ્સબાહુલ્લપ્પત્તિયા સોમનસ્સુપચારં નામ હોતીતિ આહ ‘‘છટ્ઠં સોમનસ્સુપવિચારદાન’’ન્તિ વુત્તં.

દાનમહપ્ફલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. નન્દમાતાસુત્તવણ્ણના

૫૩. દસમે ‘‘વુત્થવસ્સો પવારેત્વા…પે… નિક્ખમી’’તિ અઙ્ગુત્તરભાણકાનં મતેનેતં વુત્તં. મજ્ઝિમભાણકા પન વદન્તિ ‘‘ભગવા ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય જેતવનતો ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ચારિકં નિક્ખમિ. તેનેવ ચ અકાલે નિક્ખન્તત્તા કોસલરાજાદયો વારેતું આરભિંસુ. પવારેત્વા હિ ચરણં બુદ્ધાચિણ્ણ’’ન્તિ. પુણ્ણાય સમ્માપટિપત્તિં પચ્ચાસીસન્તો ભગવા ‘‘મમ નિવત્તનપચ્ચયા ત્વં કિં કરિસ્સસી’’તિ આહ. પુણ્ણાપિ…પે… પબ્બજીતિ એત્થ સેટ્ઠિ ‘‘પુણ્ણાય ભગવા નિવત્તિતો’’તિ સુત્વા તં ભુજિસ્સં કત્વા ધીતુટ્ઠાને ઠપેસિ. સા પબ્બજ્જં યાચિત્વા પબ્બજિ, પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં આરભિ. અથસ્સા સત્થા આરદ્ધવિપસ્સકભાવં ઞત્વા ઇમં ઓભાસગાથં વિસ્સજ્જેસિ –

‘‘પુણ્ણે પૂરસ્સુ સદ્ધમ્મં, ચન્દો પન્નરસો યથા;

પરિપુણ્ણાય પઞ્ઞાય, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સસી’’તિ. (થેરીગા. ૩);

સા ગાથાપરિયોસાને અરહત્તં પત્વા અભિઞ્ઞાતા સાવિકા અહોસિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નન્દમાતાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મહાયઞ્ઞવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.

૬. અબ્યાકતવગ્ગો

૧-૨. અબ્યાકતસુત્તાદિવણ્ણના

૫૪-૫૫. છટ્ઠવગ્ગસ્સ પઠમં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. દુતિયે અતીતે અત્તભાવે નિબ્બત્તકં કમ્મન્તિ ‘‘પુરિમકમ્મભવસ્મિં મોહો અવિજ્જા, આયૂહના સઙ્ખારા, નિકન્તિ તણ્હા, ઉપગમનં ઉપાદાનં, ચેતના ભવો’’તિ એવમાગતં સપરિક્ખારં પઞ્ચવિધં કમ્મવટ્ટમાહ. એતરહિ મે અત્તભાવો ન સિયાતિ વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદનાસહિતં પચ્ચુપ્પન્નં પઞ્ચવિધં વિપાકવટ્ટમાહ. યં અત્થિકન્તિ યં પરમત્થતો વિજ્જમાનકં. તેનાહ ‘‘ભૂત’’ન્તિ. તઞ્હિ પચ્ચયનિબ્બત્તતાય ‘‘ભૂત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તં પજહામીતિ તપ્પટિબદ્ધચ્છન્દરાગપ્પહાનેન તતો એવ આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનવસેન પજહામિ પરિચ્ચજામિ. હરિતન્તન્તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૦૩) હરિતમેવ. અન્ત-સદ્દેન પદવડ્ઢનં કતં યથા ‘‘વનન્તં સુત્તન્ત’’ન્તિ, અલ્લતિણાદીનિ આગમ્મ નિબ્બાયતીતિ અત્થો. પથન્તન્તિ મહામગ્ગં. સેલન્તન્તિ પબ્બતં. ઉદકન્તન્તિ ઉદકં. રમણીયં વા ભૂમિભાગન્તિ તિણગુમ્બાદિરહિતં વિવિત્તં અબ્ભોકાસભૂમિભાગં. અનાહારાતિ અપચ્ચયા નિરુપાદાના. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

અબ્યાકતસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તિસ્સબ્રહ્માસુત્તવણ્ણના

૫૬. તતિયે વિવિત્તાનિ તાદિસાનિ પન પરિયન્તાનિ અતિદૂરાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘અન્તિમપરિયન્તિમાની’’તિ. અન્તે ભવાનિ અન્તિમાનિ, અન્તિમાનિયેવ પરિયન્તિમાનિ. ઉભયેનપિ અતિદૂરતં દસ્સેતિ. સમન્નાહારે ઠપયમાનોતિ ઇન્દ્રિયં સમાકારેન વત્તેન્તો ઇન્દ્રિયસમતં પટિપાદેન્તો નામ હોતિ. વિપસ્સનાચિત્તસમ્પયુત્તો સમાધિ, સતિપિ સઙ્ખારનિમિત્તાવિરહે નિચ્ચનિમિત્તાદિવિરહતો ‘‘અનિમિત્તો’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘અનિમિત્તન્તિ બલવવિપસ્સનાસમાધિ’’ન્તિ.

તિસ્સબ્રહ્માસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૭. સીહસેનાપતિસુત્તાદિવણ્ણના

૫૭-૬૦. ચતુત્થે કુચ્છિતો અરિયો કદરિયો. થદ્ધમચ્છરિયસદિસં હિ કુચ્છિતં સબ્બનિહીનં નત્થિ સબ્બકુસલાનં આદિભૂતસ્સ નિસેધનતો. સેસમેત્થ પઞ્ચમાદીનિ ચ ઉત્તાનત્થાનેવ.

સીહસેનાપતિસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પચલાયમાનસુત્તવણ્ણના

૬૧. અટ્ઠમે આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરેય્યાસીતિ દિવા વા રત્તિં વા સૂરિયપજ્જોતચન્દમણિઆદીનં આલોકં ‘‘આલોકો’’તિ મનસિ કરેય્યાસિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – સૂરિયચન્દાલોકાદિં દિવા રત્તિઞ્ચ ઉપલદ્ધં યથાલદ્ધવસેનેવ મનસિ કરેય્યાસિ, ચિત્તે ઠપેય્યાસિ. યથા તે સુભાવિતાલોકકસિણસ્સ વિય કસિણાલોકો યદિચ્છકં યાવદિચ્છકઞ્ચ સો આલોકો રત્તિયં ઉપતિટ્ઠતિ, યેન તત્થ દિવાસઞ્ઞં ઠપેય્યાસિ, દિવા વિય વિગતથિનમિદ્ધોવ ભવેય્યાસીતિ. તેનાહ ‘‘યથા દિવા તથા રત્તિ’’ન્તિ. ઇતિ વિવટેન ચેતસાતિ એવં અપિહિતેન ચિત્તેન થિનમિદ્ધપિધાનેન અપિહિતત્તા. અપરિયોનદ્ધેનાતિ સમન્તતો અનોનદ્ધેન અસઞ્છાદિતેન. સહોભાસન્તિ સઞાણોભાસં. થિનમિદ્ધવિનોદનઆલોકોપિ વા હોતુ કસિણાલોકોપિ વા પરિકમ્માલોકોપિ વા, ઉપક્કિલેસાલોકો વિય સબ્બોયં આલોકો ઞાણસમુટ્ઠાનોવાતિ. યેસં અકરણે પુગ્ગલો મહાજાનિયો હોતિ, તાનિ અવસ્સં કાતબ્બાનિ. યાનિ અકાતુમ્પિ વટ્ટન્તિ, સતિ સમવાયે કાતબ્બતો તાનિ કરણીયાનીતિ આહ ‘‘ઇતરાનિ કરણીયાની’’તિ. અથ વા કત્તબ્બાનિ કમ્માનિ કરણં અરહન્તીતિ કરણીયાનિ. ઇતરાનિ કિચ્ચાનીતિપિ વદન્તિ.

આદિનયપ્પવત્તા વિગ્ગાહિકકથાતિ ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ, કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ, મિચ્છાપટિપન્નો ત્વમસિ, અહમસ્મિ સમ્માપટિપન્નો, સહિતં મે, અસહિતં તે, પુરેવચનીયં પચ્છા અવચ, પચ્છાવચનીયં પુરે અવચ, અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તં, આરોપિતો તે વાદો, નિગ્ગહિતો ત્વમસિ. ચર વાદપ્પમોક્ખાય, નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૮; મ. નિ. ૩.૪૧) એવંપવત્તા કથા. તત્થ સહિતં મેતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૮) મય્હં વચનં સહિતં સિલિટ્ઠં, અત્થયુત્તં કારણયુત્તન્તિ અત્થો. સહિતન્તિ વા પુબ્બાપરાવિરુદ્ધં. અસહિતં તેતિ તુય્હં વચનં અસહિતં અસિલિટ્ઠં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તુય્હં દીઘરત્તાચિણ્ણવસેન સુપ્પગુણં, તં મય્હં એકવચનેનેવ વિપરાવત્તં પરિવત્તિત્વા ઠિતં, ન કિઞ્ચિ જાનાસીતિ અત્થો. આરોપિતો તે વાદોતિ મયા તવ વાદે દોસો આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ દોસમોચનત્થં ચર વિચર, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા સિક્ખાતિ અત્થો. નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસીતિ અથ સયં પહોસિ, ઇદાનિ એવ નિબ્બેઠેહીતિ અત્થો.

તણ્હા સબ્બસો ખીયન્તિ એત્થાતિ તણ્હાસઙ્ખયો, તસ્મિં. તણ્હાસઙ્ખયેતિ ચ ઇદં વિસયે ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘તં આરમ્મણં કત્વા’’તિ. વિમુત્તચિત્તતાયાતિ સબ્બસંકિલેસેહિ વિપ્પયુત્તચિત્તતાય. અપરભાગે પટિપદા નામ અરિયસચ્ચાભિસમયો. સા સાસનચારિગોચરા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બતોતિ આહ ‘‘પુબ્બભાગપ્પટિપદં સંખિત્તેન દેસેથાતિ પુચ્છતી’’તિ. અકુપ્પધમ્મતાય ખયવયસઙ્ખાતં અન્તં અતીતાતિ અચ્ચન્તા, સો એવ અપરિહાયનસભાવત્તા અચ્ચન્તા નિટ્ઠા અસ્સાતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠા. તેનાહ ‘‘એકન્તનિટ્ઠો સતતનિટ્ઠોતિ અત્થો’’તિ. ન હિ પટિવિદ્ધસ્સ લોકુત્તરધમ્મસ્સ દસ્સન્નં કુપ્પન્નં નામ અત્થિ. અચ્ચન્તમેવ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમો એતસ્સ અત્થીતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ વુસિતત્તા તસ્સ ચ અપરિહાયનસભાવત્તા અચ્ચન્તં બ્રહ્મચારીતિ અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી. તેનાહ ‘‘નિચ્ચબ્રહ્મચારીતિ અત્થો’’તિ. પરિયોસાનન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયપરિયપરિયોસાનં વટ્ટદુક્ખપરિયોસાનઞ્ચ.

પઞ્ચક્ખન્ધાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. સક્કાયસબ્બઞ્હિ સન્ધાય ઇધ ‘‘સબ્બે ધમ્મા’’તિ વુત્તં વિપસ્સનાવિસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તસ્મા આયતનધાતુયોપિ તગ્ગતિકા એવ દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ભગવા ‘‘નાલં અભિનિવેસાયા’’તિ. ન યુત્તા અભિનિવેસાય ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ અજ્ઝોસાનાય. ‘‘અલમેવ નિબ્બિન્દિતું અલં વિરજ્જિતુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૭૨; સં. નિ. ૨.૧૨૪, ૧૨૮, ૧૩૪, ૧૪૩) વિય અલં-સદ્દો યુત્તત્થોપિ હોતીતિ આહ ‘‘ન યુત્તા’’તિ. સમ્પજ્જન્તીતિ ભવન્તિ. યદિપિ ‘‘તતિયા ચતુત્થી’’તિ ઇદં વિસુદ્ધિદ્વયં અભિઞ્ઞાપઞ્ઞા, તસ્સ પન સપચ્ચયનામરૂપદસ્સનભાવતો સતિ ચ પચ્ચયપરિગ્ગહે સપચ્ચયત્તા અનિચ્ચન્તિ, નામરૂપસ્સ અનિચ્ચતાય દુક્ખં, દુક્ખઞ્ચ અનત્તાતિ અત્થતો લક્ખણત્તયં સુપાકટમેવ હોતીતિ આહ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાય અભિજાનાતી’’તિ. તથેવ તીરણપરિઞ્ઞાયાતિ ઇમિના અનિચ્ચાદિભાવેન નાલં અભિનિવેસાયાતિ નામરૂપસ્સ ઉપસંહરતિ, ન અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાનં સમ્ભારધમ્માનં. પુરિમાય હિ અત્થતો આપન્નં લક્ખણત્તયં ગણ્હાતિ સલક્ખણસલ્લક્ખણપરત્તા તસ્સા. દુતિયાય સરૂપતો તસ્સા લક્ખણત્તયારોપનવસેન સમ્મસનભાવતો. એકચિત્તક્ખણિકતાય અભિનિપાતમત્તતાય ચ અપ્પમત્તકમ્પિ. રૂપપરિગ્ગહસ્સ ઓળારિકભાવતો અરૂપપરિગ્ગહં દસ્સેતિ. દસ્સેન્તો ચ વેદનાય આસન્નભાવતો, વિસેસતો સુખસારાગિતાય, ભવસ્સાદગધિતમાનસતાય ચ થેરસ્સ વેદનાવસેન નિબ્બત્તેત્વા દસ્સેતિ.

ખયવિરાગોતિ ખયસઙ્ખાતો વિરાગો સઙ્ખારાનં પલુજ્જના. યં આગમ્મ સબ્બસો સઙ્ખારેહિ વિરજ્જના હોતિ, તં નિબ્બાનં અચ્ચન્તવિરાગો. નિરોધાનુપસ્સિમ્હિપીતિ નિરોધાનુપસ્સિપદેપિ. એસેવ નયોતિ અતિદિસિત્વા તં એકદેસેન વિવરન્તો ‘‘નિરોધોપિ હિ…પે… દુવિધોયેવા’’તિ આહ. ખન્ધાનં પરિચ્ચજનં તપ્પટિબદ્ધકિલેસપ્પહાનવસેનાતિ યેનાકારેન વિપસ્સના કિલેસે પજહતિ, તેનાકારેન તંનિમિત્તક્ખન્ધે ચ પજહતીતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ આહ ‘‘સા હિ…પે… વોસ્સજ્જતી’’તિ. આરમ્મણતોતિ કિચ્ચસાધનવસેન આરમ્મણકરણતો. એવઞ્હિ મગ્ગતો અઞ્ઞેસં નિબ્બાનારમ્મણાનં પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગાભાવો સિદ્ધોવ હોતિ. પરિચ્ચજનેન પક્ખન્દનેન ચાતિ દ્વીહિપિ વા કારણેહિ. સોતિ મગ્ગો. સબ્બેસં ખન્ધાનં વોસ્સજ્જનં તપ્પટિબદ્ધસંકિલેસપ્પહાનેન દટ્ઠબ્બં. યસ્મા વા વિપસ્સનાચિત્તં પક્ખન્દતીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તચિત્તં સન્ધાયાહ. મગ્ગો ચ સમુચ્છેદવસેન કિલેસે ખન્ધે ચ પરિચ્ચજતિ, તસ્મા યથાક્કમં વિપસ્સનામગ્ગાનઞ્ચ વસેન પક્ખન્દનપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગાપિ વેદિતબ્બા. તદુભયસમઙ્ગીતિ વિપસ્સનાસમઙ્ગી મગ્ગસમઙ્ગી ચ. ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદિવચનતો (પટિ. મ. ૧.૫૨) હિ યથા વિપસ્સનાય કિલેસાનં પરિચ્ચાગપ્પટિનિસ્સગ્ગો લબ્ભતિ, એવં આયતિં તેહિ કિલેસેહિ ઉપ્પાદેતબ્બક્ખન્ધાનમ્પિ પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો વત્તબ્બો. પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો પન મગ્ગે લબ્ભમાનાય એકન્તકારણભૂતાય વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય વસેન વેદિતબ્બો. મગ્ગે પન તદુભયમ્પિ ઞાયાગતમેવ નિપ્પરિયાયતોવ લબ્ભમાનત્તા. તેનાહ ‘‘તદુભયસમઙ્ગીપુગ્ગલો’’તિઆદિ. પુચ્છન્તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન ‘‘ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતી’’તિ એત્થ કામુપાદાનવસેન ઉપાદિયનં પટિક્ખિપતીતિ આહ ‘‘તણ્હાવસેન ન ઉપાદિયતી’’તિ. તણ્હાવસેન વા અસતિ ઉપાદિયને દિટ્ઠિવસેન ઉપાદિયનં અનવકાસમેવાતિ ‘‘તણ્હાવસેન’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ન પરામસતીતિ નાદિયતિ. દિટ્ઠિપરામાસવસેન વા ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના ન પરામસતિ. સંખિત્તેનેવ કથેસીતિ તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન પપઞ્ચં અકત્વા કથેસિ.

પચલાયમાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. મેત્તસુત્તવણ્ણના

૬૨. નવમે મા, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞાનન્તિ (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૬૨) એત્થ માતિ પટિસેધે નિપાતો. પુઞ્ઞ-સદ્દો ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦) પુઞ્ઞફલે આગતો. ‘‘અવિજ્જાગતોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞઞ્ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) કામરૂપાવચરસુચરિતેસુ. ‘‘પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) સુગતિવિસેસભૂતે ઉપપત્તિભવે. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂ’’તિઆદીસુ (ઇતિવુ. ૬૦; દી. નિ. ૩.૩૦૫; અ. નિ. ૮.૩૬) કુસલચેતનાયં. ઇધ પન તેભૂમકકુસલધમ્મે વેદિતબ્બો. ભાયિત્થાતિ એત્થ દુવિધં ભયં ઞાણભયં, સારજ્જભયન્તિ. તત્થ ‘‘યેપિ તે, ભિક્ખવે, દેવા દીઘાયુકા વણ્ણવન્તો સુખબહુલા ઉચ્ચેસુ વિમાનેસુ ચિરટ્ઠિતિકા, તેપિ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા યેભુય્યેન ભયં સંવેગં સન્તાસં આપજ્જન્તી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૩) આગતં ઞાણભયં. ‘‘અહુદેવ ભયં, અહુ છમ્ભિતત્તં, અહુ લોમહંસો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૧૮) આગતં સારજ્જભયં. ઇધાપિ સારજ્જભયમેવ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ભિક્ખવે, દીઘરત્તં કાયવચીસંયમો વત્તપ્પટિવત્તપૂરણં એકાસનં એકસેય્યં ઇન્દ્રિયદમો ધુતધમ્મેહિ ચિત્તસ્સ નિગ્ગહો સતિસમ્પજઞ્ઞં કમ્મટ્ઠાનાનુયોગવસેન વીરિયારમ્ભોતિ એવમાદીનિ યાનિ ભિક્ખુના નિરન્તરં પવત્તેતબ્બાનિ પુઞ્ઞાનિ, તેહિ મા ભાયિત્થ, મા ભયં સન્તાસં આપજ્જિત્થ. એકચ્ચસ્સ દિટ્ઠધમ્મસુખસ્સ ઉપરોધભયેન સમ્પરાયિકનિબ્બાનસુખદાયકેહિ પુઞ્ઞેહિ મા ભાયિત્થાતિ. નિસ્સક્કે ઇદં સામિવચનં.

ઇદાનિ તતો અભાયિતબ્બભાવે કારણં દસ્સેન્તો ‘‘સુખસ્સેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુખ-સદ્દો ‘‘સુખો બુદ્ધાનમુપ્પાદો, સુખા વિરાગતા લોકે’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૯૪) સુખમૂલે આગતો. ‘‘યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્ત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૬૦) સુખારમ્મણે. ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ સુખા સગ્ગા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૫૫) સુખપચ્ચયટ્ઠાને. ‘‘સુખો પુઞ્ઞસ્સ ઉચ્ચયો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૧૮) સુખહેતુમ્હિ. ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારા એતે ધમ્મા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૮૨) અબ્યાપજ્જે. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૧૫; ધ. પ. ૨૦૩, ૨૦૪) નિબ્બાને. ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૩૨; મ. નિ. ૧.૨૭૧; સં. નિ. ૨.૧૫૨) સુખવેદનાયં. ‘‘અદુક્ખમસુખં સન્તં, સુખમિચ્ચેવ ભાસિત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૫૩; ઇતિવુ. ૫૩) ઉપેક્ખાવેદનાયં. ‘‘દ્વેપિ મયા, આનન્દ, વેદના વુત્તા પરિયાયેન સુખા વેદના દુક્ખા વેદના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૮૯) ઇટ્ઠસુખેસુ. ‘‘સુખો વિપાકો પુઞ્ઞાન’’ન્તિઆદીસુ (પેટકો. ૨૩) ઇટ્ઠવિપાકે. ઇધાપિ ઇટ્ઠવિપાકે એવ દટ્ઠબ્બો. ઇટ્ઠસ્સાતિઆદીસુ ઇચ્છિતબ્બતો ચેવ અનિટ્ઠપ્પટિપક્ખતો ચ ઇટ્ઠસ્સ. કમનીયતો મનસ્મિઞ્ચ કમનતો પવિસનતો કન્તસ્સ. પિયાયિતબ્બતો સન્તપ્પનતો ચ પિયસ્સ. મનનીયતો મનસ્સ વડ્ઢનતો ચ મનાપસ્સાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. યદિદં પુઞ્ઞાનીતિ પુઞ્ઞાનીતિ યદિદં વચનં, એતં સુખસ્સ ઇટ્ઠસ્સ વિપાકસ્સ અધિવચનં નામં. સુખસ્સેતં યદિદં પુઞ્ઞાનીતિ ફલેન કારણસ્સ અભેદોપચારં વદતિ. તેન કતૂપચિતાનં પુઞ્ઞાનં અવસ્સંભાવિફલં સુત્વા અપ્પમત્તેન સક્કચ્ચં પુઞ્ઞાનિ કત્તબ્બાનીતિ પુઞ્ઞકિરિયાયં નિયોજેતિ, આદરઞ્ચ નેસં તત્થ ઉપ્પાદેતિ.

ઇદાનિ અત્તના સુનેત્તકાલે કતેન પુઞ્ઞકમ્મેન દીઘરત્તં પચ્ચનુભૂતં ભવન્તરપ્પટિચ્છન્નં ઉળારતરં પુઞ્ઞવિપાકં ઉદાહરિત્વા તમત્થં પાકટતરં કરોન્તો ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અભિજાનામીતિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનામિ, પચ્ચક્ખતો બુજ્ઝામિ. દીઘરત્તન્તિ ચિરકાલં. પુઞ્ઞાનન્તિ દાનાદીનં કુસલધમ્માનં. સત્ત વસ્સાનીતિ સત્ત સંવચ્છરાનિ. મેત્તચિત્તન્તિ મિજ્જતીતિ મેત્તા, સિનિય્હતીતિ અત્થો. મિત્તે ભવા, મિત્તસ્સ વા એસા પવત્તીતિપિ મેત્તા. લક્ખણાદિતો પન હિતાકારપ્પવત્તિલક્ખણા, હિતૂપસંહારરસા, આઘાતવિનયપચ્ચુપટ્ઠાના, સત્તાનં મનાપભાવદસ્સનપદટ્ઠાના. બ્યાપાદૂપસમો એતિસ્સા સમ્પત્તિ, સિનેહસમ્ભવો વિપત્તિ. મેત્તચિત્તં ભાવેત્વાતિ મેત્તાસહગતં ચિત્તં, ચિત્તસીસેન સમાધિ વુત્તોતિ મેત્તાસમાધિં મેતાબ્રહ્મવિહારં ઉપ્પાદેત્વા ચેવ વડ્ઢેત્વા ચ.

સત્ત સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પેતિ સત્ત મહાકપ્પે. સંવટ્ટવિવટ્ટગ્ગહણેનેવ હિ સંવટ્ટટ્ઠાયિવિવટ્ટટ્ઠાયિનોપિ ગહિતા. ઇમં લોકન્તિ કામલોકં. સંવટ્ટમાને સુદન્તિ સંવટ્ટમાને, સુદન્તિ નિપાતમત્તં, વિપજ્જમાનેતિ અત્થો. ‘‘વરસંવત્તટ્ઠાને સુદ’’ન્તિપિ પઠન્તિ. કપ્પેતિ કાલે. કપ્પસીસેન હિ કાલો વુત્તો, કાલે ખીયમાને સબ્બોપિ ખીયતેવ. યથાહ – ‘‘કાલો ઘસતિ ભૂતાનિ, સબ્બાનેવ સહત્તના’’તિ (જા. ૧.૨.૧૯૦). ‘‘આભસ્સરૂપગો હોમી’’તિ વુત્તત્તા તેજોસંવટ્ટવસેનેત્થ કપ્પવુટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. આભસ્સરૂપગોતિ તત્થ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન આભસ્સરબ્રહ્મલોકં ઉપગચ્છામીતિ આભસ્સરૂપગો હોમિ. વિવટ્ટમાનેતિ સણ્ઠહમાનેતિ અત્થો. સુઞ્ઞં બ્રહ્મવિમાનં ઉપપજ્જામીતિ કસ્સચિ સત્તસ્સ તત્થ નિબ્બત્તસ્સ અભાવતો સુઞ્ઞં યં પઠમજ્ઝાનભૂમિસઙ્ખાતં બ્રહ્મવિમાનં આદિતો નિબ્બત્તતિ, તં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપપજ્જામિ ઉપેમિ.

બ્રહ્માતિ કામાવચરસત્તેહિ વિસિટ્ઠટ્ઠેન તથા તથા બ્રૂહિતગુણતાય બ્રહ્મવિહારતો નિબ્બત્તનટ્ઠેન ચ બ્રહ્મા. બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતેહિ મહન્તો બ્રહ્માતિ મહાબ્રહ્મા, તતો એવ તે અભિભવિત્વા ઠિતત્તા અભિભૂ. તેહિ ન કેનચિપિ ગુણેન અભિભૂતોતિ અનભિભૂતો. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસવચને નિપાતો. દસ્સનતો દસો, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં દસ્સનસમત્થો અભિઞ્ઞાઞાણેન પસ્સિતબ્બં પસ્સામીતિ અત્થો. સેસબ્રહ્માનં ઇદ્ધિપાદભાવનાબલેન અત્તનો ચિત્તઞ્ચ મમ વસે વત્તેમીતિ વસવત્તી હોમીતિ યોજેતબ્બં. તદા કિર બોધિસત્તો અટ્ઠસમાપત્તિલાભીપિ સમાનો તથા સત્તહિતં અત્તનો પારમિપૂરણઞ્ચ ઓલોકેન્તો તાસુ એવ દ્વીસુ ઝાનભૂમીસુ નિકન્તિ ઉપ્પાદેત્વા મેત્તાબ્રહ્મવિહારવસેન અપરાપરં સંસરિ. તેન વુત્તં ‘‘સત્ત વસ્સાનિ…પે… વસવત્તી’’તિ.