.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.
અઙ્ગુત્તરનિકાયે
અટ્ઠકનિપાત-ટીકા
૧. પઠમપણ્ણાસકં
૧. મેત્તાવગ્ગો
૧. મેત્તાસુત્તવણ્ણના
૧. અટ્ઠકનિપાતસ્સ પઠમે વડ્ઢિતાયાતિ ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિબ્રૂહિતાય. પુનપ્પુનં કતાયાતિ ભાવનાય બહુલીકરણેન અપરાપરં પવત્તિતાય. યુત્તયાનસદિસકતાયાતિ યથા યુત્તઆજઞ્ઞયાનં છેકેન સારથિના અધિટ્ઠિતં યથારુચિ પવત્તતિ, એવં યથારુચિ પવત્તારહતં ગમિતાય. પતિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ સબ્બસમ્પત્તિઅધિટ્ઠાનટ્ઠેન. પચ્ચુપટ્ઠિતાયાતિ ભાવનાબહુલીકારેહિ પતિ પતિ ઉપટ્ઠિતાય અવિજહિતાય. સમન્તતો ચિતાયાતિ સબ્બભાગેન ભાવનાનુરૂપં ચયં ગમિતાય. તેનાહ ‘‘ઉપચિતાયા’’તિ. સુટ્ઠુ સમારદ્ધાયાતિ અતિવિય સમ્મદેવ નિબ્બત્તિગતાય.
યો ચ મેત્તં ભાવયતીતિઆદીસુ યો કોચિ ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા. મેત્તન્તિ મેત્તાઝાનં.
અપ્પમાણન્તિ ભાવનાવસેન આરમ્મણવસેન ચ અપ્પમાણં. અસુભભાવનાદયો વિય હિ આરમ્મણે એકદેસગ્ગહણં અકત્વા અનવસેસફરણવસેન અનોધિસો ફરણવસેન ચ, અપ્પમાણારમ્મણતાય પગુણભાવનાવસેન ચ અપ્પમાણં. તનૂ સંયોજના હોન્તીતિ મેત્તં પાદકં કત્વા સમ્મસિત્વા હેટ્ઠિમે અરિયમગ્ગે અધિગચ્છન્તસ્સ સુખેનેવ પટિઘસંયોજનાદયો પહીયમાના તનૂ હોન્તીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.
એવં કિલેસપ્પહાનઞ્ચ નિબ્બાનાધિગમઞ્ચ મેત્તાભાવનાય સિખાપ્પત્તમાનિસંસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞેપિ આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘એકમ્પિ ચે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અદુટ્ઠચિત્તોતિ મેત્તાબલેન સુટ્ઠુ વિક્ખમ્ભિતબ્યાપાદતાય બ્યાપાદેન અદૂસિતચિત્તો. મેત્તાયતીતિ હિતફરણવસેન મેત્તં કરોતિ. કુસલીતિ અતિસયેન કુસલવા મહાપુઞ્ઞો, પટિઘાદિઅનત્થવિગમેન ખેમી. સબ્બે ચ પાણેતિ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકો. મનસાનુકમ્પીતિ ચિત્તેન અનુકમ્પન્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – એકસત્તવિસયાપિ તાવ મેત્તા મહાકુસલરાસિ, સબ્બે પન પાણે અત્તનો પુત્તં વિય હિતફરણેન મનસા અનુકમ્પન્તો પહુકં પહું અનપ્પકં અપરિયન્તં ચતુસટ્ઠિમહાકપ્પેપિ અત્તનો વિપાકપ્પબન્ધં પવત્તેતું સમત્થં ઉળારં પુઞ્ઞં અરિયો પરિસુદ્ધચિત્તો પુગ્ગલોવ કરોતિ નિપ્ફાદેતીતિ. સત્તભરિતન્તિ સત્તેહિ અવિરળં, આકિણ્ણમનુસ્સન્તિ અત્થો.
સઙ્ગહવત્થૂનીતિ (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૨૦) લોકસ્સ સઙ્ગણ્હનકારણાનિ. નિપ્ફન્નસસ્સતો નવ ભાગે કસ્સકસ્સ દત્વા રઞ્ઞં એકભાગગ્ગહણં દસમભાગગ્ગહણં. એવં કસ્સકા હટ્ઠતુટ્ઠા સસ્સાનિ સમ્પાદેન્તીતિ આહ ‘‘સસ્સસમ્પાદને મેધાવિતાતિ અત્થો’’તિ. તતો ઓરભાગે કિર છભાગગ્ગહણં જાતં. છમાસિકન્તિ છન્નં છન્નં માસાનં પહોનકં. પાસેતીતિ પાસગતે વિય કરોતિ. વાચાય પિયં વાચાપિયં, તસ્સ કમ્મં વાચાપેય્યં. સબ્બસો રટ્ઠસ્સ ઇદ્ધાદિભાવતો ખેમં. નિરબ્બુદં ચોરિયાભાવતો. ઇદ્ધઞ્હિ રટ્ઠં અચોરિયં. ‘‘નિરગ્ગળ’’ન્તિ વુચ્ચતિ અપારુતઘરભાવતો.
ઉદ્ધંમૂલકં કત્વાતિ ઉમ્મૂલં કત્વા. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહીતિ મહાયઞ્ઞસ્સ પુબ્બભાગે પચ્છા ચ પવત્તેતબ્બેહિ દ્વીહિ પરિવારયઞ્ઞેહિ. સત્ત…પે… ભીસનસ્સાતિ સત્તનવુતાધિકાનં પઞ્ચન્નં પસુસતાનં મારણેન ભેરવસ્સ પાપભીરુકાનં ભયાવહસ્સ. તથા હિ વદન્તિ –
‘‘છસતાનિ નિયુજ્જન્તિ, પસૂનં મજ્ઝિમે હનિ;
અસ્સમેધસ્સ યઞ્ઞસ્સ, ઊનાનિ પસૂહિ તીહી’’તિ. (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૨૦; અ. નિ. ટી. ૨.૪.૩૯);
સમ્મન્તિ યુગચ્છિદ્દે પક્ખિપિતબ્બદણ્ડકં. પાસન્તીતિ ખિપન્તિ. સંહારિમેહીતિ સકટેહિ વહિતબ્બેહિ. પુબ્બે કિર એકો રાજા સમ્માપાસં યજન્તો સરસ્સતિનદિતીરે પથવિયા વિવરે દિન્ને નિમુગ્ગોયેવ અહોસિ. અન્ધબાલબ્રાહ્મણા ગતાનુગતિગતા ‘‘અયં તસ્સ સગ્ગગમનમગ્ગો’’તિ સઞ્ઞાય તત્થ સમ્માપાસં યઞ્ઞં પટ્ઠપેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નિમુગ્ગોકાસતો પભુતી’’તિ. અયૂપો અપ્પકદિવસો યાગો, સયૂપો બહુદિવસં સાધેય્યો સત્રયાગો. મન્તપદાભિસઙ્ખતાનં સપ્પિમધૂનં ‘‘વાજ’’મિતિ સમઞ્ઞા. હિરઞ્ઞસુવણ્ણગોમહિંસાદિ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ. સારગબ્ભકોટ્ઠાગારાદીસુ નત્થિ એત્થ અગ્ગળાતિ નિરગ્ગળો. તત્થ કિર યઞ્ઞે અત્તનો સાપતેય્યં અનવસેસતો અનિગૂહિત્વા નિય્યાતીયતિ.
ચન્દપ્પભાતિ (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૨૭) ચન્દિમસ્સેવ પભાય. તારાગણાવ સબ્બેતિ યથા સબ્બેપિ તારાગણા ચન્દિમસોભાય સોળસિમ્પિ કલં નાગ્ઘન્તિ, એવં તે અસ્સમેધાદયો યઞ્ઞા મેત્તસ્સ ચિત્તસ્સ વુત્તલક્ખણેન સુભાવિતસ્સ સોળસિમ્પિ કલં નાનુભવન્તિ, ન પાપુણન્તિ, નાગ્ઘન્તીતિ અત્થો.
ઇદાનિ અપરેપિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકે મેત્તાભાવનાય આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘યો ન હન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યોતિ મેત્તાબ્રહ્મવિહારભાવનાનુયુત્તો પુગ્ગલો. ન હન્તીતિ તેનેવ મેત્તાભાવનાનુભાવેન દૂરવિક્ખમ્ભિતબ્યાપાદતાય ન કઞ્ચિ સત્તં હિંસતિ, લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ ન વિબાધતિ વા. ન ઘાતેતીતિ પરં સમાદપેત્વા ન સત્તે મારાપેતિ ન વિબાધાપેતિ ચ. ન જિનાતીતિ સારમ્ભવિગ્ગાહિકકથાદિવસેન ન કઞ્ચિ જિનાતિ સારમ્ભસ્સેવ અભાવતો, જાનિકરણવસેન વા અટ્ટકરણાદિના ન કઞ્ચિ જિનાતિ. તેનાહ ‘‘ન અત્તના પરસ્સ જાનિં કરોતી’’તિ. ન જાપયેતિ પરેહિ પયોજેત્વા પરેસમ્પિ ધનજાનિં ન કારાપેય્ય. તેનાહ ‘‘ન પરેન પરસ્સ જાનિં કારેતી’’તિ. મેત્તાય વા અંસો અવિહેઠનટ્ઠેન અવયવભૂતોતિ મેત્તંસો.
મેત્તાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨-૪. પઞ્ઞાસુત્તાદિવણ્ણના
૨-૪. દુતિયે આદિબ્રહ્મચરિયિકાયાતિ આદિબ્રહ્મચરિયમેવ આદિબ્રહ્મચરિયિકા. તેનાહ ‘‘મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતાયા’’તિ. અરિયોતિ નિદ્દોસો પરિસુદ્ધો. તુણ્હીભાવો ન તિત્થિયાનં મૂગબ્બતગહણં વિય અપરિસુદ્ધોતિ અરિયો તુણ્હીભાવો. ચતુત્થજ્ઝાનન્તિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેનેતં વુત્તં, પઠમજ્ઝાનાદીનિપિ અરિયો તુણ્હીભાવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. જાનન્તિ ઇદં કમ્મસાધનન્તિ આહ ‘‘જાનિતબ્બકં જાનાતી’’તિ. યથા વા એકચ્ચો વિપરીતં ગણ્હન્તો જાનન્તોપિ ન જાનાતિ, પસ્સન્તોપિ ન પસ્સતિ, ન એવમયં. અયં પન જાનન્તો જાનાતિ, પસ્સન્તો પસ્સતીતિ એવમેત્થ દટ્ઠબ્બો. તતિયાદીનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનિ.
પઞ્ઞાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. પઠમલોકધમ્મસુત્તવણ્ણના
૫. પઞ્ચમે લોકસ્સ ધમ્માતિ સત્તલોકસ્સ અવસ્સંભાવિધમ્મા. તેનાહ ‘‘એતેહિ મુત્તા નામ નત્થિ’’તિઆદિ. ઘાસચ્છાદનાદીનં લદ્ધિ લાભો, તાનિ એવ વા લદ્ધબ્બતો લાભો, તદભાવો અલાભો, લાભગ્ગહણેન ચેત્થ તબ્બિસયો અનુરોધો ગહિતો, અલાભગ્ગહણેન વિરોધો. યસ્મા લોહિતે સતિ તદુપઘાતવસેન પુબ્બો વિય અનુરોધો લદ્ધાવસરો એવ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘લાભે આગતે અલાભો આગતોયેવા’’તિ. એસ નયો યસાદીસુપિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
પઠમલોકધમ્મસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૬-૮. દુતિયલોકધમ્મસુત્તાદિવણ્ણના
૬-૮. છટ્ઠે અધિકં પયસતિ પયુજ્જતિ એતેનાતિ અધિપ્પયાસો, સવિસેસં ઇતિકત્તબ્બકિરિયા. તેનાહ ‘‘અધિકપ્પયોગો’’તિ. સત્તમટ્ઠમેસુ નત્થિ વત્તબ્બં.
દુતિયલોકધમ્મસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. નન્દસુત્તવણ્ણના
૯. નવમે દુવિધા કુલપુત્તા જાતિકુલપુત્તા આચારકુલપુત્તા ચ. તત્થ ‘‘તેન ખો પન સમયેન રટ્ઠપાલો કુલપુત્તો તસ્મિંયેવ થુલ્લકોટ્ઠિકે અગ્ગકુલિકસ્સ પુત્તો’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૯૪) એવં આગતા ઉચ્ચાકુલપુત્તા જાતિકુલપુત્તા. ‘‘સદ્ધાયેતે કુલપુત્તા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા’’તિ (મ. નિ. ૩.૭૮) એવં આગતા પન યત્થ કત્થચિ કુલે પસુતાપિ આચારકુલપુત્તા નામ. ઇધ પન ઉચ્ચાકુલપ્પસુતતં સન્ધાય ‘‘કુલપુત્તોતિ, ભિક્ખવે, નન્દં સમ્મા વદમાનો વદેય્યા’’તિ ભગવતા વુત્તન્તિ આહ ‘‘જાતિકુલપુત્તો’’તિ. ઉભોહિપિ પન કારણેહિ તસ્સ કુલપુત્તભાવોયેવ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
નન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. કારણ્ડવસુત્તવણ્ણના
૧૦. દસમે પટિચરતીતિ પટિચ્છાદનવસેન ચરતિ પવત્તતિ. પટિચ્છાદનટ્ઠો એવ વા ચરતિ-સદ્દો અનેકત્થત્તા ધાતૂનન્તિ આહ ‘‘પટિચ્છાદેતી’’તિ. અઞ્ઞેનાઞ્ઞન્તિ પન પટિચ્છાદનાકારદસ્સનન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેન કારણેના’’તિઆદિ. તત્થ અઞ્ઞં કારણં વચનં વાતિ યં ચોદકેન ચુદિતકસ્સ દોસવિભાવનં કારણં, વચનં વા વુત્તં, તં તતો અઞ્ઞેનેવ કારણેન, વચનેન વા પટિચ્છાદેતિ. કારણેનાતિ ચોદનાય અમૂલાય અમૂલિકભાવદીપનિયા યુત્તિયા વા. વચનેનાતિ તદત્થબોધકેન વચનેન. ‘‘કો આપન્નો’’તિઆદિના ચોદનં વિસ્સજ્જેત્વાવ વિક્ખેપાપજ્જનં અઞ્ઞેનાઞ્ઞં પટિચરણં. બહિદ્ધા કથાપનામના નામ ‘‘ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તે – ‘‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’’તિઆદિના ચોદનં વિસ્સજ્જેત્વાતિ અયમેવ વિસેસો. યો હિ ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તો ‘‘કો આપન્નો, કિં આપન્નો, કિસ્મિં આપન્ના, કં ભણથ, કિં ભણથા’’તિ વા વદતિ, ‘‘એવરૂપં કિઞ્ચિ તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ન સુણામી’’તિ સોતં વા ઉપનેતિ, અયં અઞ્ઞેનાઞ્ઞં પટિચરતિ નામ. યો પન ‘‘ઇત્થન્નામં નામ આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ન તવ પાટલિપુત્તગમનં પુચ્છામ, આપત્તિં પુચ્છામા’’તિ વુત્તે તતો ‘‘રાજગહં ગતોમ્હિ. રાજગહં વા યાહિ બ્રાહ્મણગહં વા, આપત્તિં આપન્નોસીતિ. તં તત્થ મે સૂકરમંસં લદ્ધ’’ન્તિઆદીનિ વદતિ, અયં બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ નામ. સમણકચવરોતિ સમણવેસધારણેન સમણપ્પતિરૂપકતાય સમણાનં કચવરભૂતં.
કારણ્ડવં (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૮૩-૨૮૪) નિદ્ધમથાતિ વિપન્નસીલતાય કચવરભૂતં પુગ્ગલં કચવરમિવ અનપેક્ખા અપનેથ. કસમ્બું અપકસ્સથાતિ કસમ્બુભૂતઞ્ચ નં ખત્તિયાદીનં મજ્ઝગતં પભિન્નપગ્ઘરિતકુટ્ઠં ચણ્ડાલં વિય અપકડ્ઢથ. કિં કારણં? સઙ્ઘારામો નામ સીલવન્તાનં કતો, ન દુસ્સીલાનં. યતો એતદેવ સન્ધાયાહ ‘‘તતો પલાપે વાહેથ, અસ્સમણે સમણમાનિને’’તિ. યથા પલાપા અન્તોસારરહિતા અતણ્ડુલા બહિ થુસેન વીહી વિય દિસ્સન્તિ, એવં પાપભિક્ખૂ અન્તો સીલરહિતાપિ બહિ કાસાવાદિપરિક્ખારેન ભિક્ખૂ વિય દિસ્સન્તિ, તસ્મા ‘‘પલાપા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તે પલાપે વાહેથ ઓપુનથ વિધમથ, પરમત્થતો અસ્સમણે સમણવેસમત્તેન સમણમાનિને. કપ્પયવ્હોતિ કપ્પેથ, કરોથાતિ વુત્તં હોતિ. પતિસ્સતાતિ સપ્પતિસ્સા. વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં કરિસ્સથ, પરિનિબ્બાનં પાપુણિસ્સથાતિ અત્થો.
કારણ્ડવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
મેત્તાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. મહાવગ્ગો
૧. વેરઞ્જસુત્તવણ્ણના
૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે વેરઞ્જાયં વિહરતીતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧) એત્થ વેરઞ્જાતિ તસ્સ નગરસ્સેતં અધિવચનં, તસ્સં વેરઞ્જાયં. સમીપત્થે ભુમ્મવચનં. નળેરુપુચિમન્દમૂલેતિ એત્થ નળેરુ નામ યક્ખો. પુચિમન્દોતિ નિમ્બરુક્ખો. મૂલન્તિ સમીપં. અયઞ્હિ મૂલ-સદ્દો ‘‘મૂલાનિ ઉદ્ધરેય્ય અન્તમસો ઉસીરનાળિમત્તાનિપી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૯૫) મૂલમૂલે દિસ્સતિ. ‘‘લોભો અકુસલમૂલ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૦૫; પરિ. ૩૨૩) અસાધારણહેતુમ્હિ. ‘‘યાવ મજ્ઝન્હિકે કાલે છાયા ફરતિ, નિવાતે પણ્ણાનિ પતન્તિ, એત્તાવતા રુક્ખમૂલ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૪૯૪) સમીપે. ઇધ પન સમીપે અધિપ્પેતો, તસ્મા નળેરુયક્ખેન અધિગ્ગહિતસ્સ પુચિમન્દસ્સ સમીપેતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સો કિર પુચિમન્દો રમણીયો પાસાદિકો અનેકેસં રુક્ખાનં આધિપચ્ચં વિય કુરુમાનો તસ્સ નગરસ્સ અવિદૂરે ગમનાગમનસમ્પન્ને ઠાને અહોસિ. અથ ભગવા વેરઞ્જં ગન્ત્વા પતિરૂપે ઠાને વિહરન્તો તસ્સ રુક્ખસ્સ સમીપે હેટ્ઠાભાગે વિહાસિ. તેન વુત્તં ‘‘વેરઞ્જાયં વિહરતિ નળેરુપુચિમન્દમૂલે’’તિ.
પચ્ચુટ્ઠાનં (સારત્થ. ટી. ૧.૨) નામ આસના વુટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘નાસના વુટ્ઠાતી’’તિ. નિસિન્નાસનતો ન વુટ્ઠહતીતિ અત્થો. એત્થ ચ જિણ્ણે…પે… વયોઅનુપ્પત્તેતિ ઉપયોગવચનં આસના વુટ્ઠાનકિરિયાપેક્ખં ન હોતિ. તસ્મા ‘‘જિણ્ણે…પે… વયોઅનુપ્પત્તે દિસ્વા’’તિ અજ્ઝાહારં કત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. અથ વા પચ્ચુગ્ગમનકિરિયાપેક્ખં ઉપયોગવચનં, તસ્મા ન પચ્ચુટ્ઠાતીતિ ઉટ્ઠાય પચ્ચુગ્ગમનં ન કરોતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો. પચ્ચુગ્ગમનમ્પિ હિ પચ્ચુટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘આચરિયં પન દૂરતોવ દિસ્વા પચ્ચુટ્ઠાય પચ્ચુગ્ગમનકરણં પચ્ચુટ્ઠાનં નામા’’તિ. નાસના વુટ્ઠાતીતિ ઇમિના પન પચ્ચુગ્ગમનાભાવસ્સ ઉપલક્ખણમત્તં દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિભાવને નામ અત્થેતિ પકતિવિભાવનસઙ્ખાતે અત્થે. ન અભિવાદેતિ વાતિ ન અભિવાદેતબ્બન્તિ વા સલ્લક્ખેતીતિ વુત્તં હોતિ.
તં અઞ્ઞાણન્તિ ‘‘અયં મમ અભિવાદનાદીનિ કાતું અરહરૂપો ન હોતી’’તિ અજાનનવસેન પવત્તં અઞ્ઞાણં. ઓલોકેન્તોતિ ‘‘દુક્ખં ખો અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, કિં નુ ખો અહં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કરેય્યં ગરું કરેય્ય’’ન્તિઆદિસુત્તવસેનેવ (અ. નિ. ૪.૨૧) ઞાણચક્ખુના ઓલોકેન્તો. નિપચ્ચકારારહન્તિ પણિપાતારહં. સમ્પતિજાતોતિ મુહુત્તજાતો, જાતસમનન્તરમેવાતિ વુત્તં હોતિ. ઉત્તરેન મુખોતિ ઉત્તરદિસાભિમુખો. ‘‘સત્તપદવીતિહારેન ગન્ત્વા સકલં દસસહસ્સિલોકધાતું ઓલોકેસિ’’ન્તિ ઇદં –
‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, સમ્પતિજાતો બોધિસત્તો સમેહિ પાદેહિ પતિટ્ઠહિત્વા ઉત્તરાભિમુખો સત્તપદવીતિહારેન ગચ્છતિ, સેતમ્હિ છત્તે અનુધારિયમાને સબ્બા દિસા વિલોકેતિ, આસભિઞ્ચ વાચં ભાસતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૧) –
એવં પાળિયં સત્તપદવીતિહારુપરિ ઠિતસ્સ વિય સબ્બાદિસાનુલોકનસ્સ કથિતત્તા વુત્તં, ન પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં સત્તપદવીતિહારતો પગેવ દિસાવિલોકનસ્સ કતત્તા. મહાસત્તો હિ મનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા પુરત્થિમં દિસં ઓલોકેસિ, અનેકાનિ ચક્કવાળસહસ્સાનિ એકઙ્ગણાનિ અહેસું. તત્થ દેવમનુસ્સા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજયમાના, ‘‘મહાપુરિસ, ઇધ તુમ્હેહિ સદિસોપિ નત્થિ, કુતો ઉત્તરિતરો’’તિ આહંસુ. એવં ચતસ્સો દિસા, ચતસ્સો અનુદિસા, હેટ્ઠા, ઉપરીતિ દસપિ દિસા અનુવિલોકેત્વા અત્તનો સદિસં અદિસ્વા ‘‘અયં ઉત્તરદિસા’’તિ સત્તપદવીતિહારેન અગમાસીતિ વેદિતબ્બા. ઓલોકેસિન્તિ મમ પુઞ્ઞાનુભાવેન લોકવિવરણપાટિહારિયે જાતે પઞ્ઞાયમાનં દસસહસ્સિલોકધાતું મંસચક્ખુનાવ ઓલોકેસિન્તિ અત્થો.
મહાપુરિસોતિ જાતિગોત્તકુલપ્પદેસાદિવસેન મહન્તપુરિસો. અગ્ગોતિ ગુણેહિ સબ્બપ્પધાનો. જેટ્ઠોતિ ગુણવસેનેવ સબ્બેસં વુદ્ધતમો, ગુણેહિ મહલ્લકતમોતિ વુત્તં હોતિ. સેટ્ઠોતિ ગુણવસેનેવ સબ્બેસં પસત્થતમો. અત્થતો પન પચ્છિમાનિ દ્વે પુરિમસ્સેવ વેવચનાનીતિ વેદિતબ્બં. તયાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં. ઉત્તરિતરોતિ અધિકતરો. પતિમાનેસીતિ પૂજેસિ. આસભિન્તિ ઉત્તમં. મય્હં અભિવાદનાદિરહો પુગ્ગલોતિ મય્હં અભિવાદનાદિકિરિયાય અરહો અનુચ્છવિકો પુગ્ગલો. નિચ્ચસાપેક્ખતાય પનેત્થ સમાસો દટ્ઠબ્બો. તથાગતાતિ તથાગતતો, તથાગતસ્સ સન્તિકાતિ વુત્તં હોતિ. એવરૂપન્તિ અભિવાદનાદિસભાવં. પરિપાકસિથિલબન્ધનન્તિ પરિપાકેન સિથિલબન્ધનં.
તં વચનન્તિ ‘‘નાહં તં બ્રાહ્મણા’’તિઆદિવચનં. ‘‘નાહં અરસરૂપો, માદિસા વા અરસરૂપા’’તિ વુત્તે બ્રાહ્મણો થદ્ધો ભવેય્ય. તેન વુત્તં ‘‘ચિત્તમુદુભાવજનનત્થ’’ન્તિ.
કતમો પન સોતિ પરિયાયાપેક્ખો પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો, કતમો સો પરિયાયોતિ અત્થો? જાતિવસેનાતિ ખત્તિયાદિજાતિવસેન. ઉપપત્તિવસેનાતિ દેવેસુ ઉપપત્તિવસેન. સેટ્ઠસમ્મતાનમ્પીતિ અપિ-સદ્દેન પગેવ અસેટ્ઠસમ્મતાનન્તિ દસ્સેતિ. અભિનન્દન્તાનન્તિ સપ્પીતિકતણ્હાવસેન પમોદમાનાનં. રજ્જન્તાનન્તિ બલવરાગવસેન રજ્જન્તાનં. રૂપપરિભોગેન ઉપ્પન્નતણ્હાસમ્પયુત્તસોમનસ્સવેદના રૂપતો નિબ્બત્તિત્વા હદયતપ્પનતો અમ્બરસાદયો વિય રૂપરસાતિ વુચ્ચન્તિ. આવિઞ્ચન્તીતિ આકડ્ઢન્તિ. વત્થારમ્મણાદિસામગ્ગિયન્તિ વત્થુઆરમ્મણાદિકારણસામગ્ગિયં. અનુક્ખિપન્તોતિ અત્તુક્કંસનવસેન કથિતે બ્રાહ્મણસ્સ અસપ્પાયભાવતો અત્તાનં અનુક્ખિપન્તો અનુક્કંસેન્તો.
એતસ્મિં પનત્થે કરણે સામિવચનન્તિ ‘‘જહિતા’’તિ એતસ્મિં અત્થે તથાગતસ્સાતિ કરણે સામિવચનં, તથાગતેન જહિતાતિ અત્થો. મૂલન્તિ ભવમૂલં. ‘‘તાલવત્થુકતા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ઓટ્ઠમુખો’’તિઆદીસુ વિય મજ્ઝેપદલોપં કત્વા અ-કારઞ્ચ દીઘં કત્વા ‘‘તાલાવત્થુકતા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘તાલવત્થુ વિય નેસં વત્થુ કતન્તિ તાલાવત્થુકતા’’તિ. તત્થ તાલસ્સ વત્થુ તાલવત્થુ. યથા આરામસ્સ વત્થુભૂતપુબ્બો પદેસો આરામસ્સ અભાવે ‘‘આરામવત્થૂ’’તિ વુચ્ચતિ, એવં તાલસ્સ પતિટ્ઠિતોકાસો સમૂલં ઉદ્ધરિતે તાલે પદેસમત્તે ઠિતે તાલસ્સ વત્થુભૂતપુબ્બત્તા ‘‘તાલવત્થૂ’’તિ વુચ્ચતિ. નેસન્તિ રૂપરસાદીનં. કથં પન તાલવત્થુ વિય નેસં વત્થુ કતન્તિ આહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. રૂપાદિપરિભોગેન ઉપ્પન્નતણ્હાયુત્તસોમનસ્સવેદનાસઙ્ખાતરૂપરસાદીનં ચિત્તસન્તાનસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો વુત્તં ‘‘તેસં પુબ્બે ઉપ્પન્નપુબ્બભાવેન વત્થુમત્તે ચિત્તસન્તાને કતે’’તિ. તત્થ પુબ્બેતિ પુરે, સરાગકાલેતિ વુત્તં હોતિ. તાલાવત્થુકતાતિ વુચ્ચન્તીતિ તાલવત્થુ વિય અત્તનો વત્થુસ્સ કતત્તા રૂપરસાદયો ‘‘તાલાવત્થુકતા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એતેન પહીનકિલેસાનં પુન ઉપ્પત્તિયા અભાવો દસ્સિતો.
અવિરુળ્હિધમ્મત્તાતિ અવિરુળ્હિસભાવતાય. મત્થકચ્છિન્નો તાલો પત્તફલાદીનં અવત્થુભૂતો તાલાવત્થૂતિ આહ ‘‘મત્થકચ્છિન્નતાલો વિય કતા’’તિ. એતેન ‘‘તાલાવત્થુ વિય કતાતિ તાલાવત્થુકતા’’તિ અયં વિગ્ગહો દસ્સિતો. એત્થ પન ‘‘અવત્થુભૂતો તાલો વિય કતાતિ અવત્થુતાલકતા’’તિ વત્તબ્બે વિસેસનસ્સ પરનિપાતં કત્વા ‘‘તાલાવત્થુકતા’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇમિના પનત્થેન ઇદં દસ્સેતિ – રૂપરસાદિવચનેન વિપાકધમ્મધમ્મા હુત્વા પુબ્બે ઉપ્પન્નકુસલાકુસલા ધમ્મા ગહિતા, તે ઉપ્પન્નાપિ મત્થકસદિસાનં તણ્હાવિજ્જાનં મગ્ગસત્થેન છિન્નત્તા આયતિં તાલપત્તસદિસે વિપાકક્ખન્ધે નિબ્બત્તેતું અસમત્થા જાતા, તસ્મા તાલાવત્થુ વિય કતાતિ તાલાવત્થુકતા રૂપરસાદયોતિ. ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘અભિનન્દન્તાન’’ન્તિ ઇમિના પદેન કુસલસોમનસ્સમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વદન્તિ. અનભાવં કતાતિ એત્થ અનુ-સદ્દો પચ્છાસદ્દેન સમાનત્થોતિ આહ ‘‘યથા નેસં પચ્છાભાવો ન હોતી’’તિઆદિ.
યઞ્ચ ખો ત્વં સન્ધાય વદેસિ, સો પરિયાયો ન હોતીતિ યં વન્દનાદિસામગ્ગિરસાભાવસઙ્ખાતં કારણં અરસરૂપતાય વદેસિ, તં કારણં ન હોતિ, ન વિજ્જતીતિ અત્થો. નનુ ચાયં બ્રાહ્મણો યં વન્દનાદિસામગ્ગિરસાભાવસઙ્ખાતપરિયાયં સન્ધાય ‘‘અરસરૂપો ભવં ગોતમો’’તિ આહ, ‘‘સો પરિયાયો નત્થી’’તિ વુત્તે વન્દનાદીનિ ભગવા કરોતીતિ આપજ્જતીતિ ઇમં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગં દસ્સેન્તો આહ ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિ.
સબ્બપરિયાયેસૂતિ સબ્બવારેસુ. સન્ધાયભાસિતમત્તન્તિ યં સન્ધાય બ્રાહ્મણો ‘‘નિબ્ભોગો ભવં ગોતમો’’તિઆદિમાહ. ભગવા ચ યં સન્ધાય નિબ્ભોગતાદિં અત્તનિ અનુજાનાતિ, તં સન્ધાયભાસિતમત્તં. છન્દરાગપરિભોગોતિ છન્દરાગવસેન પરિભોગો. અપરં પરિયાયન્તિ અઞ્ઞં કારણં.
કુલસમુદાચારકમ્મન્તિ કુલાચારસઙ્ખાતં કમ્મં, કુલચારિત્તન્તિ અત્થો. અકિરિયન્તિ અકરણભાવં. ‘‘અનેકવિહિતાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માન’’ન્તિ સામઞ્ઞવચનેપિ પારિસેસઞાયતો વુત્તાવસેસા અકુસલધમ્મા ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા તે ધમ્મે’’તિઆદિ, તે યથાવુત્તકાયદુચ્ચરિતાદિકે અકુસલધમ્મે ઠપેત્વાતિ અત્થો. અનેકવિહિતાતિ અનેકપ્પકારા.
અયં લોકતન્તીતિ અયં વુડ્ઢાનં અભિવાદનાદિકિરિયલક્ખણા લોકપ્પવેણી. અનાગામિબ્રહ્માનં અલઙ્કારાદીસુ અનાગામિભિક્ખૂનઞ્ચ ચીવરાદીસુ નિકન્તિવસેન રાગુપ્પત્તિ હોતીતિ અનાગામિમગ્ગેન પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સેવ પહાનં વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સા’’તિ. રૂપાદીસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ વત્થુકામકોટ્ઠાસેસુ ઉપ્પજ્જમાનો રાગો ‘‘પઞ્ચકામગુણિકરાગો’’તિ વેદિતબ્બો. કોટ્ઠાસવચનો હેત્થ ગુણ-સદ્દો ‘‘વયોગુણા અનુપુબ્બં જહન્તી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૪) વિય. અકુસલચિત્તદ્વયસમ્પયુત્તસ્સાતિ દોમનસ્સસહગતચિત્તદ્વયસમ્પયુત્તસ્સ. મોહસ્સ સબ્બાકુસલસાધારણત્તા આહ ‘‘સબ્બાકુસલસમ્ભવસ્સા’’તિ. અવસેસાનન્તિ સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનં.
જિગુચ્છતિ મઞ્ઞેતિ અહમભિજાતો રૂપવા પઞ્ઞવા કથં નામ અઞ્ઞેસં અભિવાદનાદિં કરેય્યન્તિ જિગુચ્છતિ વિય, જિગુચ્છતીતિ વા સલ્લક્ખેમિ. અકુસલધમ્મે જિગુચ્છમાનો તેસં સમઙ્ગિભાવમ્પિ જિગુચ્છતીતિ વુત્તં ‘‘અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા જિગુચ્છતી’’તિ. સમાપત્તીતિ એતસ્સેવ વેવચનં સમાપજ્જના સમઙ્ગિભાવોતિ. મણ્ડનજાતિકોતિ મણ્ડનકસભાવો, મણ્ડનકસીલોતિ અત્થો. જેગુચ્છિતન્તિ જિગુચ્છનસીલતં.
લોકજેટ્ઠકકમ્મન્તિ લોકજેટ્ઠકાનં કત્તબ્બકમ્મં, લોકે વા સેટ્ઠસમ્મતં કમ્મં. તત્રાતિ તેસુ દ્વીસુપિ અત્થવિકપ્પેસુ. પદાભિહિતો અત્થો પદત્થો, બ્યઞ્જનત્થોતિ વુત્તં હોતિ. વિનયં વા અરહતીતિ એત્થ વિનયનં વિનયો, નિગ્ગણ્હનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘નિગ્ગહં અરહતીતિ વુત્તં હોતી’’તિ. નનુ ચ પઠમં વુત્તેસુ દ્વીસુપિ અત્થવિકપ્પેસુ સકત્થે અરહત્થે ચ તદ્ધિતપચ્ચયો સદ્દલક્ખણતો દિસ્સતિ, ન પન ‘‘વિનયાય ધમ્મં દેસેતી’’તિ ઇમસ્મિં અત્થે. તસ્મા કથમેત્થ તદ્ધિતપચ્ચયોતિ આહ ‘‘વિચિત્રા હિ તદ્ધિતવુત્તી’’તિ. વિચિત્રતા ચેત્થ લોકપ્પમાણતો વેદિતબ્બા. તથા હિ યસ્મિં યસ્મિં અત્થે તદ્ધિતપ્પયોગો લોકસ્સ, તત્થ તત્થ તદ્ધિતવુત્તિ લોકતો સિદ્ધાતિ વિચિત્રા તદ્ધિતવુત્તિ, તસ્મા યથા ‘‘મા સદ્દમકાસી’’તિ વદન્તો ‘‘માસદ્દિકો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં વિનયાય ધમ્મં દેસેતીતિ વેનયિકોતિ વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો.
કપણપુરિસોતિ ગુણવિરહિતતાય દીનમનુસ્સો. બ્યઞ્જનાનિ અવિચારેત્વાતિ તિસ્સદત્તાદિસદ્દેસુ વિય ‘‘ઇમસ્મિં અત્થે અયં નામ પચ્ચયો’’તિ એવં બ્યઞ્જનવિચારં અકત્વા, અનિપ્ફન્નપાટિપદિકવસેનાતિ વુત્તં હોતિ.
‘‘દેવલોકગબ્ભસમ્પત્તિયા’’તિ વત્વાપિ ઠપેત્વા ભુમ્મદેવે સેસદેવેસુ ગબ્ભગ્ગહણસ્સ અભાવતો પટિસન્ધિયેવેત્થ ગબ્ભસમ્પત્તીતિ વેદિતબ્બાતિ વુત્તમેવત્થં વિવરિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘દેવલોકપટિસન્ધિપટિલાભાય સંવત્તતી’’તિ. અસ્સાતિ અભિવાદનાદિસામીચિકમ્મસ્સ. માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગહણે દોસં દસ્સેન્તોતિ માતિતો અપરિસુદ્ધભાવં દસ્સેન્તો, અક્કોસિતુકામસ્સ દાસિયા પુત્તોતિ દાસિકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તભાવે દોસં દસ્સેત્વા અક્કોસનં વિય ભગવતો માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગહણે દોસં દસ્સેત્વા અક્કોસન્તોપિ એવમાહાતિ અધિપ્પાયો. ગબ્ભતોતિ દેવલોકપ્પટિસન્ધિતો. તેનેવાહ ‘‘અભબ્બો દેવલોકૂપપત્તિં પાપુણિતુન્તિ અધિપ્પાયો’’તિ. ‘‘હીનો વા ગબ્ભો અસ્સાતિ અપગબ્ભો’’તિ ઇમસ્સ વિગ્ગહસ્સ એકેન પરિયાયેન અધિપ્પાયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દેવલોકગબ્ભપરિબાહિરત્તા આયતિં હીનગબ્ભપટિલાભભાગી’’તિ. ઇતિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા આયતિમ્પિ હીનગબ્ભપટિલાભભાગી, તસ્મા હીનો વા ગબ્ભો અસ્સાતિ અપગબ્ભોતિ અધિપ્પાયો. પુન તસ્સેવ વિગ્ગહસ્સ ‘‘કોધવસેન…પે… દસ્સેન્તો’’તિ હેટ્ઠા વુત્તનયસ્સ અનુરૂપં કત્વા અધિપ્પાયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘હીનો વાસ્સ માતુકુચ્છિસ્મિં ગબ્ભવાસો અહોસીતિ અધિપ્પાયો’’તિ. ગબ્ભ-સદ્દો અત્થિ માતુકુચ્છિપરિયાયો ‘‘ગબ્ભે વસતિ માણવો’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૫.૩૬૩) વિય. અત્થિ માતુકુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તસત્તપરિયાયો ‘‘અન્તમસો ગબ્ભપાતનં ઉપાદાયા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૨૯) વિય. તત્થ માતુકુચ્છિપરિયાયં ગહેત્વા અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનાગતે ગબ્ભસેય્યા’’તિ. ગબ્ભે સેય્યા ગબ્ભસેય્યા. અનુત્તરેન મગ્ગેનાતિ અગ્ગમગ્ગેન. કમ્મકિલેસાનં મગ્ગેન વિહતત્તા આહ ‘‘વિહતકારણત્તા’’તિ. ઇતરા તિસ્સોપીતિ અણ્ડજસંસેદજઓપપાતિકા. એત્થ ચ યદિપિ ‘‘અપગબ્ભો’’તિ ઇમસ્સ અનુરૂપતો ગબ્ભસેય્યા એવ વત્તબ્બા, પસઙ્ગતો પન લબ્ભમાનં સબ્બમ્પિ વત્તું વટ્ટતીતિ પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિપિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.
ઇદાનિ સત્તપરિયાયસ્સ ગબ્ભ-સદ્દસ્સ વસેન વિગ્ગહનાનત્તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. ઇમસ્મિં પન વિકપ્પે ગબ્ભસેય્યા પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ ઉભયમ્પિ ગબ્ભસેય્યવસેનેવ વુત્તન્તિપિ વદન્તિ. નનુ ચ ‘‘આયતિં ગબ્ભસેય્યા પહીના’’તિ વુત્તત્તા ગબ્ભસ્સ સેય્યા એવ પહીના, ન પન ગબ્ભોતિ આપજ્જતીતિ આહ ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ. અથ ‘‘અભિનિબ્બત્તી’’તિ એત્તકમેવ અવત્વા પુનબ્ભવગ્ગહણં કિમત્થન્તિ આહ ‘‘અભિનિબ્બત્તિ ચ નામા’’તિઆદિ. અપુનબ્ભવભૂતાતિ ખણે ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનં ધમ્માનં અભિનિબ્બત્તિ.
ધમ્મધાતુન્તિ એત્થ ધમ્મે અનવસેસે ધારેતિ યાથાવતો ઉપધારેતીતિ ધમ્મધાતુ, ધમ્માનં યથાસભાવતો અવબુજ્ઝનસભાવો, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. પટિવિજ્ઝિત્વાતિ સચ્છિકત્વા, પટિલભિત્વાતિ અત્થો, પટિલાભહેતૂતિ વુત્તં હોતિ. દેસનાવિલાસપ્પત્તો હોતીતિ રુચિવસેન પરિવત્તેત્વા દસ્સેતું સમત્થતા દેસનાવિલાસો, તં પત્તો અધિગતોતિ અત્થો. કરુણાવિપ્ફારન્તિ સબ્બસત્તેસુ મહાકરુણાય ફરણં. તાદિલક્ખણમેવ પુન ઉપમાય વિભાવેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘પથવીસમચિત્તત’’ન્તિ. યથા પથવી સુચિઅસુચિનિક્ખેપચ્છેદનભેદનાદીસુ ન વિકમ્પતિ, અનુરોધવિરોધં ન પાપુણાતિ, એવં ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ લાભાલાભાદીસુ અનુરોધવિરોધપ્પહાનતો અવિકમ્પિતચિત્તતાય પથવીસમચિત્તતન્તિ અત્થો. અકુપ્પધમ્મતન્તિ એત્થ અકુપ્પધમ્મો નામ ફલસમાપત્તીતિ કેચિ વદન્તિ. ‘‘પરેસુ પન અક્કોસન્તેસુપિ અત્તનો પથવીસમચિત્તતાય અકુપ્પનસભાવતન્તિ એવમેત્થ અત્થો ગહેતબ્બો’’તિ અમ્હાકં ખન્તિ. જરાય અનુસટન્તિ જરાય પલિવેઠિતં. બ્રાહ્મણસ્સ વુદ્ધતાય આસન્નવુત્તિમરણન્તિ સમ્ભાવનવસેન ‘‘અજ્જ મરિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘મહન્તેન ખો પન ઉસ્સાહેના’’તિ સાધુ ખો પન તથારૂપાનં અરહતં દસ્સનં હોતી’’તિ એવં સઞ્જાતમહુસ્સાહેન. અપ્પટિસમં પુરેજાતભાવન્તિ અનઞ્ઞસાધારણં પુરેજાતભાવં. નત્થિ એતસ્સ પટિસમોતિ અપ્પટિસમો, પુરેજાતભાવો.
પક્ખે વિધુનન્તાતિ પત્તે ચાલેન્તા. નિક્ખમન્તાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં, નિક્ખન્તેસૂતિ અત્થો.
સો જેટ્ઠો ઇતિ અસ્સ વચનીયોતિ યો પઠમતરં અણ્ડકોસતો નિક્ખન્તો કુક્કુટપોતકો, સો જેટ્ઠોતિ વચનીયો અસ્સ, ભવેય્યાતિ અત્થો. સમ્પટિપાદેન્તોતિ સંસન્દેન્તો. તિભૂમપરિયાપન્નાપિ સત્તા અવિજ્જાકોસસ્સ અન્તો પવિટ્ઠા તત્થ તત્થ અપ્પહીનાય અવિજ્જાય વેઠિતત્તાતિ આહ ‘‘અવિજ્જાકોસસ્સ અન્તો પવિટ્ઠેસુ સત્તેસૂ’’તિ અણ્ડકોસન્તિ બીજકપાલં. લોકસન્નિવાસેતિ લોકોયેવ સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ નિવાસનટ્ઠેન લોકસન્નિવાસો, સત્તનિકાયો. સમ્માસમ્બોધિન્તિ એત્થ સમ્માતિ અવિપરીતત્થો, સં-સદ્દો સામન્તિ ઇમમત્થં દીપેતિ. તસ્મા સમ્મા અવિપરીતેનાકારેન સયમેવ ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝતિ પટિવિજ્ઝતીતિ સમ્માસમ્બોધીતિ મગ્ગો વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘સમ્મા સામઞ્ચ બોધિ’’ન્તિ, સમ્મા સયમેવ ચ બુજ્ઝનકન્તિ અત્થો. સમ્માતિ વા પસત્થવચનો, સં-સદ્દો સુન્દરવચનોતિ આહ ‘‘અથ વા પસત્થં સુન્દરઞ્ચ બોધિ’’ન્તિ.
અસબ્બગુણદાયકત્તાતિ સબ્બગુણાનં અદાયકત્તા. સબ્બગુણે ન દદાતીતિ હિ અસબ્બગુણદાયકો, અસમત્થસમાસોયં ગમકત્તા યથા ‘‘અસૂરિયપસ્સાનિ મુખાની’’તિ. તિસ્સો વિજ્જાતિ ઉપનિસ્સયવતો સહેવ અરહત્તફલેન તિસ્સો વિજ્જા દેતિ. નનુ ચેત્થ તીસુ વિજ્જાસુ આસવક્ખયઞાણસ્સ મગ્ગપરિયાપન્નત્તા કથમેતં યુજ્જતિ ‘‘મગ્ગો તિસ્સો વિજ્જા દેતી’’તિ? નાયં દોસો. સતિપિ આસવક્ખયઞાણસ્સ મગ્ગપરિયાપન્નભાવે અટ્ઠઙ્ગિકે મગ્ગે સતિ મગ્ગઞાણેન સદ્ધિં તિસ્સો વિજ્જા પરિપુણ્ણા હોન્તીતિ ‘‘મગ્ગો તિસ્સો વિજ્જા દેતી’’તિ વુચ્ચતિ. છ અભિઞ્ઞાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સાવકપારમિઞાણન્તિ અગ્ગસાવકેહિ પટિલભિતબ્બમેવ લોકિયલોકુત્તરઞાણં. પચ્ચેકબોધિઞાણન્તિ એત્થાપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ જાનિં. જાનનઞ્ચ ન અનુસ્સવાદિવસેનાતિ આહ ‘‘પટિવિજ્ઝિ’’ન્તિ, પચ્ચક્ખમકાસિન્તિ અત્થો. પટિવેધોપિ ન દૂરે ઠિતસ્સ લક્ખણપ્પટિવેધો વિયાતિ આહ ‘‘પત્તોમ્હી’’તિ, પાપુણિન્તિ અત્થો. પાપુણનઞ્ચ ન સયં ગન્ત્વાતિ આહ ‘‘અધિગતોમ્હી’’તિ, સન્તાને ઉપ્પાદનવસેન પટિલભિન્તિ અત્થો.
ઓપમ્મસમ્પટિપાદનન્તિ ઓપમ્મત્થસ્સ ઉપમેય્યેન સમ્મદેવ પટિપાદનં. અત્થેનાતિ ઉપમેય્યત્થેન. યથા કુક્કુટિયા અણ્ડેસુ તિવિધકિરિયાકરણં કુક્કુટચ્છાપકાનં અણ્ડકોસતો નિક્ખમનસ્સ મૂલકારણં, એવં બોધિસત્તભૂતસ્સ ભગવતો તિવિધાનુપસ્સનાકરણં અવિજ્જણ્ડકોસતો નિક્ખમનસ્સ મૂલકારણન્તિ આહ ‘‘યથા હિ તસ્સા કુક્કુટિયા…પે… તિવિધાનુપસ્સનાકરણ’’ન્તિ. ‘‘સન્તાને’’તિ વુત્તત્તા અણ્ડસદિસતા સન્તાનસ્સ, બહિ નિક્ખન્તકુક્કુટચ્છાપકસદિસતા બુદ્ધગુણાનં, બુદ્ધગુણાતિ ચ અત્થતો બુદ્ધોયેવ ‘‘તથાગતસ્સ ખો એતં, વાસેટ્ઠ, અધિવચનં ધમ્મકાયો ઇતિપી’’તિ વચનતો. અવિજ્જણ્ડકોસસ્સ તનુભાવોતિ બલવવિપસ્સનાવસેન અવિજ્જણ્ડકોસસ્સ તનુભાવો, પટિચ્છાદનસામઞ્ઞેન ચ અવિજ્જાય અણ્ડકોસસદિસતા. મુદુભૂતસ્સપિ ખરભાવાપત્તિ હોતીતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘થદ્ધખરભાવો’’તિ વુત્તં. તિક્ખખરવિપ્પસન્નસૂરભાવોતિ એત્થ પરિગ્ગય્હમાનેસુ સઙ્ખારેસુ વિપસ્સનાઞાણસ્સ સમાધિન્દ્રિયવસેન સુખાનુપ્પવેસો તિક્ખતા, અનુપવિસિત્વાપિ સતિન્દ્રિયવસેન અનતિક્કમનતો અકુણ્ઠતા ખરભાવો. તિક્ખોપિ હિ એકચ્ચો સરો લક્ખં પત્વા કુણ્ઠો હોતિ, ન તથા ઇદં. સતિપિ ખરભાવે સુખુમપ્પવત્તિવસેન કિલેસસમુદાચારસઙ્ખોભરહિતતાય સદ્ધિન્દ્રિયવસેન પસન્નભાવો, સતિપિ પસન્નભાવે અન્તરા અનોસક્કિત્વા કિલેસપચ્ચત્થિકાનં સુટ્ઠુ અભિભવનતો વીરિયિન્દ્રિયવસેન સૂરભાવો વેદિતબ્બો. એવમિમેહિ પકારેહિ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણમેવ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિપસ્સનાઞાણસ્સ પરિણામકાલોતિ વિપસ્સનાય વુટ્ઠાનગામિનિભાવાપત્તિ. તદા ચ સા મગ્ગઞાણગબ્ભં ધારેન્તી વિય હોતીતિ આહ ‘‘ગબ્ભગ્ગહણકાલો’’તિ. ગબ્ભં ગણ્હાપેત્વાતિ સઙ્ખારુપેક્ખાય અનન્તરં સિખાપ્પત્તઅનુલોમવિપસ્સનાવસેન મગ્ગવિજાયનત્થં ગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા. અભિઞ્ઞાપક્ખેતિ લોકિયાભિઞ્ઞાપક્ખે. લોકુત્તરાભિઞ્ઞા હિ અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલિતા. પોત્થકેસુ પન કત્થચિ ‘‘છાભિઞ્ઞાપક્ખે’’તિ લિખન્તિ, સો અપાઠોતિ વેદિતબ્બો.
જેટ્ઠો સેટ્ઠોતિ વુદ્ધતમત્તા જેટ્ઠો, સબ્બગુણેહિ ઉત્તમત્તા પસત્થતમોતિ સેટ્ઠો.
ઇદાનિ ‘‘આરદ્ધં ખો પન મે, બ્રાહ્મણ, વીરિય’’ન્તિઆદિકાય દેસનાય અનુસન્ધિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એવં ભગવા’’તિઆદિ. તત્થ પુબ્બભાગતો પભુતીતિ ભાવનાય પુબ્બભાગીયવીરિયારમ્ભાદિતો પટ્ઠાય. મુટ્ઠસ્સતિનાતિ વિનટ્ઠસ્સતિના, સતિવિરહિતેનાતિ અત્થો. સારદ્ધકાયેનાતિ સદરથકાયેન. બોધિમણ્ડેતિ બોધિસઙ્ખાતસ્સ ઞાણસ્સ મણ્ડભાવપ્પત્તે ઠાને. બોધીતિ હિ પઞ્ઞા વુચ્ચતિ. સા એત્થ મણ્ડા પસન્ના જાતાતિ સો પદેસો ‘‘બોધિમણ્ડો’’તિ પઞ્ઞાતો. પગ્ગહિતન્તિ આરમ્ભં સિથિલં અકત્વા દળ્હપરક્કમસઙ્ખાતુસ્સહનભાવેન ગહિતં. તેનાહ ‘‘અસિથિલપ્પવત્તિત’’ન્તિ. અસલ્લીનન્તિ અસઙ્કુચિતં કોસજ્જવસેન સઙ્કોચં અનાપન્નં. ઉપટ્ઠિતાતિ ઓગાહનસઙ્ખાતેન અપિલાપનભાવેન આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠિતા. તેનાહ ‘‘આરમ્મણાભિમુખીભાવેના’’તિ. સમ્મોસસ્સ વિદ્ધંસનવસેન પવત્તિયા ન સમ્મુટ્ઠાતિ અસમ્મુટ્ઠા. કિઞ્ચાપિ ચિત્તપ્પસ્સદ્ધિવસેન ચિત્તમેવ પસ્સદ્ધં, કાયપ્પસ્સદ્ધિવસેનેવ ચ કાયો પસ્સદ્ધો હોતિ, તથાપિ યસ્મા કાયપ્પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જમાના ચિત્તપ્પસ્સદ્ધિયા સહેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન વિના, તસ્મા વુત્તં ‘‘કાયચિત્તપ્પસ્સદ્ધિવસેના’’તિ. કાયપ્પસ્સદ્ધિયા ઉભયેસમ્પિ કાયાનં પસ્સમ્ભનાવહત્તા વુત્તં ‘‘રૂપકાયોપિ પસ્સદ્ધોયેવ હોતી’’તિ.
સો ચ ખોતિ સો ચ ખો કાયો. વિગતદરથોતિ વિગતકિલેસદરથો. નામકાયે હિ વિગતદરથે રૂપકાયોપિ વૂપસન્તદરથપરિળાહો હોતિ. સમ્મા આહિતન્તિ નાનારમ્મણેસુ વિધાવનસઙ્ખાતં વિક્ખેપં વિચ્છિન્દિત્વા એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે અવિક્ખિત્તભાવાપાદનેન સમ્મદેવ આહિતં ઠપિતં. તેનાહ ‘‘સુટ્ઠુ ઠપિત’’ન્તિઆદિ. ચિત્તસ્સ અનેકગ્ગભાવો વિક્ખેપવસેન ચઞ્ચલતા, સા સતિ એકગ્ગતાય ન હોતીતિ આહ ‘‘એકગ્ગં અચલં નિપ્ફન્દન’’ન્તિ. એત્તાવતાતિ ‘‘આરદ્ધં ખો પના’’તિઆદિના વીરિયસતિપસ્સદ્ધિસમાધીનં કિચ્ચસિદ્ધિદસ્સનેન. નનુ ચ સદ્ધાપઞ્ઞાનમ્પિ કિચ્ચસિદ્ધિ ઝાનસ્સ પુબ્બભાગપ્પટિપદાય ઇચ્છિતબ્બાતિ? સચ્ચં, સા પન નાનન્તરિકભાવેન અવુત્તસિદ્ધાતિ ન ગહિતા. અસતિ હિ સદ્ધાય વીરિયારમ્ભાદીનં અસમ્ભવોયેવ, પઞ્ઞાપરિગ્ગહે ચ નેસં અસતિ ઞાયારમ્ભાદિભાવો ન સિયા, તથા અસલ્લીનાસમ્મોસતાદયો વીરિયાદીનન્તિ અસલ્લીનતાદિગ્ગહણેનેવેત્થ પઞ્ઞાકિચ્ચસિદ્ધિ ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. ઝાનભાવનાયં વા સમાધિકિચ્ચં અધિકં ઇચ્છિતબ્બન્તિ દસ્સેતું સમાધિપરિયોસાનાવ ઝાનસ્સ પુબ્બભાગપ્પટિપદા કથિતાતિ દટ્ઠબ્બં.
અતીતભવે ખન્ધા તપ્પટિબદ્ધાનિ નામગોત્તાનિ ચ સબ્બં પુબ્બેનિવાસંત્વેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘કિં વિદિતં કરોતિ? પુબ્બેનિવાસ’’ન્તિ. મોહો પટિચ્છાદકટ્ઠેન તમો વિય તમોતિ આહ ‘‘સ્વેવ મોહો’’તિ. ઓભાસકરણટ્ઠેનાતિ કાતબ્બતો કરણં. ઓભાસોવ કરણં ઓભાસકરણં. અત્તનો પચ્ચયેહિ ઓભાસભાવેન નિબ્બત્તેતબ્બટ્ઠેનાતિ અત્થો. સેસં પસંસાવચનન્તિ પટિપક્ખવિધમનપવત્તિવિસેસાનં બોધનતો વુત્તં. અવિજ્જા વિહતાતિ એતેન વિજાનનટ્ઠેન વિજ્જાતિ અયમ્પિ અત્થો દીપિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘કસ્મા? યસ્મા વિજ્જા ઉપ્પન્ના’’તિ એતેન વિજ્જાપટિપક્ખા અવિજ્જા. પટિપક્ખતા ચસ્સા પહાતબ્બભાવેન વિજ્જાય ચ પહાયકભાવેનાતિ દસ્સેતિ. એસ નયો ઇતરસ્મિમ્પિ પદદ્વયેતિ ઇમિના ‘‘તમો વિહતો વિનટ્ઠો. કસ્મા? યસ્મા આલોકો ઉપ્પન્નો’’તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. કિલેસાનં આતાપનપરિતાપનટ્ઠેન વીરિયં આતાપોતિ આહ ‘‘વીરિયાતાપેન આતાપિનો’’તિ, વીરિયવતોતિ અત્થો. પેસિતત્તસ્સાતિ યથાધિપ્પેતત્થસિદ્ધિં પતિ વિસ્સટ્ઠચિત્તસ્સ. યથા અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતોતિ અઞ્ઞસ્સપિ કસ્સચિ માદિસસ્સાતિ અધિપ્પાયો. પધાનાનુયોગસ્સાતિ સમ્મપ્પધાનમનુયુત્તસ્સ.
પચ્ચવેક્ખણઞાણપરિગ્ગહિતન્તિ ન પઠમદુતિયઞાણદ્વયાધિગમં વિય કેવલન્તિ અધિપ્પાયો. દસ્સેન્તોતિ નિગમનવસેન દસ્સેન્તો. સરૂપતો હિ પુબ્બે દસ્સિતમેવાતિ.
તિક્ખત્તું જાતોતિ ઇમિના પન ઇદં દસ્સેતિ – ‘‘અહં, બ્રાહ્મણ, પઠમવિજ્જાય જાતોયેવ પુરેજાતસ્સ સહજાતસ્સ વા અભાવતો સબ્બેસં વુદ્ધો મહલ્લકો, કિમઙ્ગં પન તીહિ વિજ્જાહિ તિક્ખત્તું જાતો’’તિ. પુબ્બેનિવાસઞાણેન અતીતંસઞાણન્તિ અતીતારમ્મણસભાગતાય તબ્ભાવિભાવતો ચ પુબ્બેનિવાસઞાણેન અતીતંસઞાણં પકાસેત્વાતિ યોજેતબ્બં. તત્થ અતીતંસઞાણન્તિ અતીતક્ખન્ધાયતનધાતુસઙ્ખાતે અતીતે કોટ્ઠાસે અપ્પટિહતઞાણં. દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તા યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સ ચ દિબ્બચક્ખુવસેનેવ ઇજ્ઝનતો દિબ્બચક્ખુનો પરિભણ્ડઞાણત્તા દિબ્બચક્ખુમ્હિયેવ ચ ઠિતસ્સ ચેતોપરિયઞાણસિદ્ધિતો વુત્તં ‘‘દિબ્બચક્ખુના પચ્ચુપ્પન્નાનાગતંસઞાણ’’ન્તિ. તત્થ દિબ્બચક્ખુનાતિ સપરિભણ્ડેન દિબ્બચક્ખુઞાણેન. પચ્ચુપ્પન્નંસો ચ અનાગતંસો ચ પચ્ચુપ્પન્નાનાગતંસં, તત્થ ઞાણં પચ્ચુપ્પન્નાનાગતંસઞાણં. આસવક્ખયઞાણાધિગમેનેવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ વિય સેસાસાધારણછઞાણદસબલઞાણઆવેણિકબુદ્ધધમ્માદીનમ્પિ અનઞ્ઞસાધારણાનં બુદ્ધગુણાનં ઇજ્ઝનતો વુત્તં ‘‘આસવક્ખયેન સકલલોકિયલોકુત્તરગુણ’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘સબ્બેપિ સબ્બઞ્ઞુગુણે પકાસેત્વા’’તિ.
પીતિવિપ્ફારપરિપુણ્ણગત્તચિત્તોતિ પીતિફરણેન પરિપુણ્ણકાયચિત્તો. અઞ્ઞાણન્તિ અઞ્ઞાણસ્સાતિ અત્થો. ધિ-સદ્દયોગતો હિ સામિઅત્થે એતં ઉપયોગવચનં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
વેરઞ્જસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. સીહસુત્તવણ્ણના
૧૨. દુતિયે સન્થાગારં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૪.૨૪૩) નામ એકા મહાસાલાવ. ઉય્યોગકાલાદીસુ હિ રાજાનો તત્થ ઠત્વા ‘‘એત્તકા પુરતો ગચ્છન્તુ, એત્તકા પચ્છા’’તિઆદિના તત્થ નિસીદિત્વા સન્થં કરોન્તિ, મરિયાદં બન્ધન્તિ, તસ્મા તં ઠાનં ‘‘સન્થાગાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉય્યોગટ્ઠાનતો ચ આગન્ત્વા યાવ ગેહે ગોમયપરિભણ્ડાદિવસેન પટિજગ્ગનં કરોન્તિ, તાવ એકં દ્વે દિવસે તે રાજાનો તત્થ સન્થમ્ભન્તીતિપિ સન્થાગારં. તેસં રાજૂનં સહ અત્થાનુસાસનં અગારન્તિપિ સન્થાગારં. ગણરાજાનો હિ તે, તસ્મા ઉપ્પન્નં કિચ્ચં એકસ્સ વસેન ન સિજ્ઝતિ, સબ્બેસં છન્દો લદ્ધું વટ્ટતિ, તસ્મા સબ્બે તત્થ સન્નિપતિત્વા અનુસાસન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘સહ અત્થાનુસાસનં અગાર’’ન્તિ. યસ્મા વા તત્થ સન્નિપતિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં કાલે કસિતું વટ્ટતિ, ઇમસ્મિં કાલે વપિતુ’’ન્તિઆદિના નયેન ઘરાવાસકિચ્ચાનિ સમ્મન્તયન્તિ, તસ્મા છિદ્દાવછિદ્દં ઘરાવાસં સન્થરન્તીતિપિ સન્થાગારં.
પુત્તદારધનાદિઉપકરણપરિચ્ચાગો પારમિયો. અત્તનો અઙ્ગપરિચ્ચાગો ઉપપારમિયો. અત્તનોવ જીવિતપરિચ્ચાગો પરમત્થપારમિયો. ઞાતીનં અત્થચરિયા ઞાતત્થચરિયા. લોકસ્સ અત્થચરિયા લોકત્થચરિયા. કમ્મસ્સકતઞાણવસેન અનવજ્જકમ્માયતનસિપ્પાયતનવિજ્જાટ્ઠાનપરિચયવસેન ખન્ધાયતનાદિપરિચયવસેન લક્ખણત્તયતીરણવસેન ચ ઞાણચારો બુદ્ધચરિયા. અઙ્ગનયનધનરજ્જપુત્તદારપરિજ્જાગવસેન પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે પરિચ્ચજન્તેન. સતિપિ મહાપરિચ્ચાગાનં દાનપારમિભાવે પરિચ્ચાગવિસેસસભાવદસ્સનત્થઞ્ચેવ સુદુક્કરભાવદસ્સનત્થઞ્ચ પઞ્ચમહાપરિચ્ચાગાનં વિસું ગહણં, તતોયેવ ચ અઙ્ગપરિચ્ચાગતો વિસું નયનપરિચ્ચાગગ્ગહણં. પરિચ્ચાગભાવસામઞ્ઞેપિ ધનરજ્જપરિચ્ચાગતો પુત્તદારપરિચ્ચાગગ્ગહણઞ્ચ વિસું કતં. પબ્બજ્જાવ સઙ્ખેપો.
સત્તસુ અનુપસ્સનાસૂતિ અનિચ્ચાનુપસ્સના, દુક્ખાનુપસ્સના, અનત્તાનુપસ્સના, નિબ્બિદાનુપસ્સના, વિરાગાનુપસ્સના, નિરોધાનુપસ્સના, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાતિ ઇમાસુ સત્તસુ અનુપસ્સનાસુ.
અનુવિચ્ચકારન્તિ અવેચ્ચકરણં. દ્વીહિ કારણેહિ અનિય્યાનિકસાસને ઠિતા અત્તનો સાવકત્તં ઉપગતે પગ્ગણ્હન્તિ, તાનિ દસ્સેતું ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં.
અનુપુબ્બિં કથન્તિ (દી. નિ. ટી. ૨.૭૫-૭૬) અનુપુબ્બં કથેતબ્બકથં. કા પન સાતિ? દાનાદિકથા. તત્થ દાનકથા તાવ પચુરજનેસુપિ પવત્તિયા સબ્બસત્તસાધારણત્તા સુકરત્તા સીલે પતિટ્ઠાનસ્સ ઉપાયભાવતો ચ આદિતો કથિતા. પરિચ્ચાગસીલો હિ પુગ્ગલો પરિગ્ગહવત્થૂસુ નિસ્સઙ્ગભાવતો સુખેનેવ સીલાનિ સમાદિયતિ, તત્થ ચ સુપ્પતિટ્ઠિતો હોતિ. સીલેન દાયકપ્પટિગ્ગાહકવિસુદ્ધિતો પરાનુગ્ગહં વત્વા પરપીળાનિવત્તિવચનતો કિરિયાધમ્મં વત્વા અકિરિયાધમ્મવચનતો, ભોગસમ્પત્તિહેતું વત્વા ભવસમ્પત્તિહેતુવચનતો ચ દાનકથાનન્તરં સીલકથા કથિતા. ‘‘તઞ્ચ સીલં વટ્ટનિસ્સિતં, અયં ભવસમ્પત્તિ તસ્સ ફલ’’ન્તિ દસ્સનત્થં. ‘‘ઇમેહિ ચ દાનસીલમયેહિ પણીતપણીતતરાદિભેદભિન્નેહિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂહિ એતા ચાતુમહારાજિકાદીસુ પણીતપણીતતરાદિભેદભિન્ના અપરિમેય્યા દિબ્બભોગસમ્પત્તિયો લદ્ધબ્બા’’તિ દસ્સનત્થં તદનન્તરં સગ્ગકથા. ‘‘સ્વાયં સગ્ગો રાગાદીહિ ઉપક્કિલિટ્ઠો, સબ્બથાનુપક્કિલિટ્ઠો અરિયમગ્ગો’’તિ દસ્સનત્થં સગ્ગાનન્તરં મગ્ગો, મગ્ગઞ્ચ કથેન્તેન તદધિગમૂપાયસન્દસ્સનત્થં સગ્ગપરિયાપન્નાપિ પગેવ ઇતરે સબ્બેપિ કામા નામ બહ્વાદીનવા અનિચ્ચા અદ્ધુવા વિપરિણામધમ્માતિ કામાનં આદીનવો. ‘‘હીના ગમ્મા પોથુજ્જનિકા અનરિયા અનત્થસંહિતા’’તિ તેસં ઓકારો લામકભાવો. સબ્બેપિ ભવા કિલેસાનં વત્થુભૂતાતિ તત્થ સંકિલેસો. સબ્બસો સંકિલેસવિપ્પમુત્તં નિબ્બાનન્તિ નેક્ખમ્મે આનિસંસો ચ કથેતબ્બોતિ અયમત્થો મગ્ગન્તીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દેન આદિ-અત્થેન દીપિતોતિ વેદિતબ્બં.
સુખાનં નિદાનન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકાનં સમ્પરાયિકાનં નિબ્બાનુપસંહિતાનઞ્ચાતિ સબ્બેસમ્પિ સુખાનં કારણં. યઞ્હિ કિઞ્ચિ લોકે ભોગસુખં નામ, તં સબ્બં દાનાધીનન્તિ પાકટોયમત્થો. યં પન ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનપ્પટિસંયુત્તં સુખં, તસ્સપિ દાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિયેવ. સમ્પત્તીનં મૂલન્તિ યા ઇમા લોકે પદેસરજ્જસિરિસ્સરિયસત્તરતનસમુજ્જલચક્કવત્તિસમ્પદાતિ એવંપભેદા માનુસિકા સમ્પત્તિયો, યા ચ ચાતુમહારાજિકાદિગતા દિબ્બસમ્પત્તિયો, યા વા પનઞ્ઞાપિ સમ્પત્તિયો, તાસં સબ્બાસં ઇદં મૂલકારણં. ભોગાનન્તિ ભુઞ્જિતબ્બટ્ઠેન ‘‘ભોગો’’તિ લદ્ધનામાનં પિયમનાપિયરૂપાદીનં તન્નિસ્સયાનં વા ઉપભોગસુખાનં પતિટ્ઠા નિચ્ચલાધિટ્ઠાનતાય. વિસમગતસ્સાતિ બ્યસનપ્પત્તસ્સ. તાણન્તિ રક્ખા, તતો પરિપાલનતો. લેણન્તિ બ્યસનેહિ પરિપાતિયમાનસ્સ ઓલીયનપ્પદેસો. ગતીતિ ગન્તબ્બટ્ઠાનં. પરાયણન્તિ પટિસરણં. અવસ્સયોતિ વિનિપતિતું અદેન્તો નિસ્સયો. આરમ્મણન્તિ ઓલુબ્ભારમ્મણં.
રતનમયસીહાસનસદિસન્તિ સબ્બરતનમયસત્તઙ્ગમહાસીહાસનસદિસં. એવં હિસ્સ મહગ્ઘં હુત્વા સબ્બસો વિનિપતિતું અપ્પદાનટ્ઠો દીપિતો હોતિ. મહાપથવીસદિસં ગતગતટ્ઠાને પતિટ્ઠાનસ્સ લભાપનતો. યથા દુબ્બલસ્સ પુરિસસ્સ આલમ્બનરજ્જુ ઉત્તિટ્ઠતો તિટ્ઠતો ચ ઉપત્થમ્ભો, એવં દાનં સત્તાનં સમ્પત્તિભવે ઉપપત્તિયા ઠિતિયા ચ પચ્ચયોતિ આહ ‘‘આલમ્બનટ્ઠેન આલમ્બનરજ્જુસદિસ’’ન્તિ. દુક્ખનિત્થરણટ્ઠેનાતિ દુગ્ગતિદુક્ખટ્ઠાનનિત્થરણટ્ઠેન. સમસ્સાસનટ્ઠેનાતિ લોભમચ્છરિયાદિપટિસત્તુપદ્દવતો સમસ્સાસનટ્ઠેન. ભયપરિત્તાણટ્ઠેનાતિ દાલિદ્દિયભયતો પરિપાલનટ્ઠેન. મચ્છેરમલાદીહીતિ મચ્છેરલોભદોસમદઇસ્સામિચ્છાદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિચિત્તમલેહિ. અનુપલિત્તટ્ઠેનાતિ અનુપક્કિલિટ્ઠતાય. તેસન્તિ મચ્છેરમલાદીનં. તેસં એવ દુરાસદટ્ઠેન. અસન્તાસનટ્ઠેનાતિ સન્તાસહેતુઅભાવેન. યો હિ દાયકો દાનપતિ, સો સમ્પતિપિ ન કુતોચિ સન્તસતિ, પગેવ આયતિં. બલવન્તટ્ઠેનાતિ મહાબલવતાય. દાયકો હિ દાનપતિ સમ્પતિ પક્ખબલેન બલવા હોતિ, આયતિં પન કાયબલાદીહિપિ. અભિમઙ્ગલસમ્મતટ્ઠેનાતિ ‘‘વડ્ઢિકારણ’’ન્તિ અભિસમ્મતભાવેન. વિપત્તિભવતો સમ્પત્તિભવૂપનયનં ખેમન્તભૂમિસમ્પાપનં.
ઇદાનિ મહાબોધિચરિયભાવેનપિ દાનગુણં દસ્સેતું ‘‘દાનં નામેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અત્તાનં નિય્યાતેન્તેનાતિ એતેન ‘‘દાનફલં સમ્મદેવ પસ્સન્તા મહાપુરિસા અત્તનો જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજન્તિ, તસ્મા કો નામ વિઞ્ઞુજાતિકો બાહિરે વત્થુસ્મિં પગેવ સઙ્ગં કરેય્યા’’તિ ઓવાદં દેતિ. ઇદાનિ યા લોકિયા લોકુત્તરા ચ ઉક્કંસગતા સમ્પત્તિયો, તા સબ્બા દાનતોયેવ પવત્તન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘દાનઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સક્કમારબ્રહ્મસમ્પત્તિયો અત્તહિતાય એવ, ચક્કવત્તિસમ્પત્તિ પન અત્તહિતાય પરહિતાય ચાતિ દસ્સેતું સા તાસં પરતો ચક્કવત્તિસમ્પત્તિ વુત્તા. એતા લોકિયા, ઇમા પન લોકુત્તરાતિ દસ્સેતું ‘‘સાવકપારમિઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તાસુપિ ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠતરુક્કટ્ઠતમતં દસ્સેતું કમેન ઞાણત્તયં વુત્તં. તેસં પન દાનસ્સ પચ્ચયભાવો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. એતેનેવ તસ્સ બ્રહ્મસમ્પત્તિયાપિ પચ્ચયભાવો દીપિતોતિ વેદિતબ્બો.
દાનઞ્ચ નામ દક્ખિણેય્યેસુ હિતજ્ઝાસયેન પૂજનજ્ઝાસયેન વા અત્તનો સન્તકસ્સ પરેસં પરિચ્ચજનં, તસ્મા દાયકો પુરિસપુગ્ગલો પરે હન્તિ, પરેસં વા સન્તકં હરતીતિ અટ્ઠાનમેતન્તિ આહ ‘‘દાનં દેન્તો સીલં સમાદાતું સક્કોતી’’તિ. સીલાલઙ્કારસદિસો અલઙ્કારો નત્થિ સોભાવિસેસાવહત્તા સીલસ્સ. સીલપુપ્ફસદિસં પુપ્ફં નત્થીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સીલગન્ધસદિસો ગન્ધો નત્થીતિ એત્થ ‘‘ચન્દનં તગરં વાપી’’તિઆદિકા (ધ. પ. ૫૫) ગાથા – ‘‘ગન્ધો ઇસીનં ચિરદિક્ખિતાનં, કાયા ચુતો ગચ્છતિ માલુતેના’’તિઆદિકા (જા. ૨.૧૭.૫૫) જાતકગાથાયો ચ આહરિત્વા વત્તબ્બા. સીલઞ્હિ સત્તાનં આભરણઞ્ચેવ અલઙ્કારો ચ ગન્ધવિલેપનઞ્ચ પરસ્સ દસ્સનીયભાવાવહઞ્ચ. તેનાહ ‘‘સીલાલઙ્કારેન હી’’તિઆદિ.
અયં સગ્ગો લબ્ભતીતિ ઇદં મજ્ઝિમેહિ આરદ્ધં સીલં સન્ધાયાહ. તેનેવાહ સક્કો દેવરાજા –
‘‘હીનેન બ્રહ્મચરિયેન, ખત્તિયે ઉપપજ્જતિ;
મજ્ઝિમેન ચ દેવત્તં, ઉત્તમેન વિસુજ્ઝતી’’તિ. (જા. ૧.૮.૭૫);
ઇટ્ઠોતિ સુખો. કન્તોતિ કમનીયો. મનાપોતિ મનવડ્ઢનકો. તં પન તસ્સ ઇટ્ઠાદિભાવં દસ્સેતું ‘‘નિચ્ચમેત્થ કીળા’’તિઆદિ વુત્તં.
દોસોતિ અનિચ્ચતાદિના અપ્પસ્સાદાદિના ચ દૂસિતભાવો, યતો તે વિઞ્ઞૂનં ચિત્તં નારાધેન્તિ. અથ વા આદીનં વાતિ પવત્તતીતિ આદીનવો, પરમકપણતા. તથા ચ કામા યથાતથં પચ્ચવેક્ખન્તાનં પચ્ચુપતિટ્ઠન્તિ. લામકભાવોતિ અસેટ્ઠેહિ સેવિતબ્બો, સેટ્ઠેહિ ન સેવિતબ્બો નિહીનભાવો. સંકિલિસ્સનન્તિ વિબાધકતા ઉપતાપકતા ચ.
નેક્ખમ્મે આનિસંસન્તિ એત્થ ‘‘યત્તકા કામેસુ આદીનવા, તપ્પટિપક્ખતો તત્તકા નેક્ખમ્મે આનિસંસા. અપિચ નેક્ખમ્મં નામેતં અસમ્બાધં અસંકિલિટ્ઠં, નિક્ખન્તં કામેહિ, નિક્ખન્તં કામસઞ્ઞાય, નિક્ખન્તં કામવિતક્કેહિ, નિક્ખન્તં કામપરિળાહેહિ, નિક્ખન્તં બ્યાપાદસઞ્ઞાયા’’તિઆદિના નયેન નેક્ખમ્મે આનિસંસે પકાસેસિ. પબ્બજ્જાયં ઝાનાદીસુ ચ ગુણે વિભાવેસિ વણ્ણેસિ. કલ્લચિત્તન્તિ કમ્મનિયચિત્તં હેટ્ઠા પવત્તિતદેસનાય અસ્સદ્ધિયાદીનં ચિત્તદોસાનં વિગતત્તા ઉપરિ દેસનાય ભાજનભાવૂપગમેન કમ્મક્ખમચિત્તં. અટ્ઠકથાયં પન યસ્મા અસ્સદ્ધિયાદયો ચિત્તસ્સ રોગભૂતા, તદા તે વિગતા, તસ્મા આહ ‘‘અરોગચિત્ત’’ન્તિ. દિટ્ઠિમાનાદિકિલેસવિગમેન મુદુચિત્તં. કામચ્છન્દાદિવિગમેન વિનીવરણચિત્તં. સમ્માપટિપત્તિયં ઉળારપીતિપામોજ્જયોગેન ઉદગ્ગચિત્તં. તત્થ સદ્ધાસમ્પત્તિયા પસન્નચિત્તં. યદા ભગવા અઞ્ઞાસીતિ સમ્બન્ધો. અથ વા કલ્લચિત્તન્તિ કામચ્છન્દવિગમેન અરોગચિત્તં. મુદુચિત્તન્તિ બ્યાપાદવિગમેન મેત્તાવસેન અકઠિનચિત્તં. વિનીવરણચિત્તન્તિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચવિગમેન અવિક્ખેપતો તેન અપિહિતચિત્તં. ઉદગ્ગચિત્તન્તિ થિનમિદ્ધવિગમેન સમ્પગ્ગહિતવસેન અલીનચિત્તં. પસન્નચિત્તન્તિ વિચિકિચ્છાવિગમેન સમ્માપટિપત્તિયં અધિમુત્તચિત્તન્તિ એવમેત્થ સેસપદાનં અત્થો વેદિતબ્બો.
સેય્યથાપીતિઆદિના ઉપમાવસેન સીહસ્સ કિલેસપ્પહાનં અરિયમગ્ગુપ્પાદનઞ્ચ દસ્સેતિ. અપગતકાળકન્તિ વિગતકાળકં. સમ્મદેવાતિ સુટ્ઠુદેવ. રજનન્તિ નીલપીતલોહિતાદિરઙ્ગજાતં. પટિગ્ગણ્હેય્યાતિ ગણ્હેય્ય, પભસ્સરં ભવેય્ય. તસ્મિંયેવ આસનેતિ તસ્સંયેવ નિસજ્જાયં. એતેનસ્સ લહુવિપસ્સકતા તિક્ખપઞ્ઞતા સુખપ્પટિપદખિપ્પાભિઞ્ઞતા ચ દસ્સિતા હોતિ. વિરજન્તિ અપાયગમનીયરાગરજાદીનં વિગમેન વિરજં. અનવસેસદિટ્ઠિવિચિકિચ્છામલાપગમેન વીતમલં. પઠમમગ્ગવજ્ઝકિલેસરજાભાવેન વા વિરજં. પઞ્ચવિધદુસ્સીલ્યમલવિગમેન વીતમલં. તસ્સ ઉપ્પત્તિઆકારદસ્સનત્થન્તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ મગ્ગઞાણં અસઙ્ખતધમ્મારમ્મણન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ પટિવિજ્ઝન્તન્તિ અસમ્મોહપ્પટિવેધવસેન પટિવિજ્ઝન્તં. તેનાહ ‘‘કિચ્ચવસેના’’તિ. તત્રિદં ઉપમાસંસન્દનં – વત્થં વિય ચિત્તં, વત્થસ્સ આગન્તુકમલેહિ કિલિટ્ઠભાવો વિય ચિત્તસ્સ રાગાદિમલેહિ સંકિલિટ્ઠભાવો, ધોવનસિલાતલં વિય અનુપુબ્બીકથા, ઉદકં વિય સદ્ધા, ઉદકેન તેમેત્વા ઊસગોમયછારિકખારેહિ કાળકે સમ્મદ્દિત્વા વત્થસ્સ ધોવનપ્પયોગો વિય સદ્ધાસિનેહેન તેમેત્વા તેમેત્વા સતિસમાધિપઞ્ઞાહિ દોસે સિથિલે કત્વા સુતાદિવિધિના ચિત્તસ્સ સોધને વીરિયારમ્ભો. તેન પયોગેન વત્થે કાળકાપગમો વિય વીરિયારમ્ભેન કિલેસવિક્ખમ્ભનં, રઙ્ગજાતં વિય અરિયમગ્ગો, તેન સુદ્ધવત્થસ્સ પભસ્સરભાવો વિય વિક્ખમ્ભિતકિલેસસ્સ ચિત્તસ્સ મગ્ગેન પરિયોદપનન્તિ.
‘‘દિટ્ઠધમ્મો’’તિ વત્વા દસ્સનં નામ ઞાણદસ્સનતો અઞ્ઞમ્પિ અત્થીતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘પત્તધમ્મો’’તિ વુત્તં. પત્તિ નામ ઞાણસમ્પત્તિતો અઞ્ઞાપિ વિજ્જતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘વિદિતધમ્મો’’તિ વુત્તં. સા પનેસા વિદિતધમ્મતા ધમ્મેસુ એકદેસેનપિ હોતીતિ નિપ્પદેસતો વિદિતભાવં દસ્સેતું. ‘‘પરિયોગાળ્હધમ્મો’’તિ વુત્તં. તેનસ્સ સચ્ચાભિસમ્બોધંયેવ દીપેતિ. મગ્ગઞાણઞ્હિ એકાભિસમયવસેન પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચં સાધેન્તં નિપ્પદેસેન ચતુસચ્ચધમ્મં સમન્તતો ઓગાળ્હં નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠો અરિયસચ્ચધમ્મો એતેનાતિ દિટ્ઠધમ્મો’’તિ. તિણ્ણા વિચિકિચ્છાતિ સપ્પટિભયકન્તારસદિસા સોળસવત્થુકા અટ્ઠવત્થુકા ચ તિણ્ણા નિત્તિણ્ણા વિચિકિચ્છા. વિગતા કથંકથાતિ પવત્તિઆદીસુ ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો’’તિ એવં પવત્તિકા વિગતા સમુચ્છિન્ના કથંકથા. સારજ્જકરાનં પાપધમ્માનં પહીનત્તા તપ્પટિપક્ખેસુ સીલાદિગુણેસુ પતિટ્ઠિતત્તા વેસારજ્જં વિસારદભાવં વેય્યત્તિયં પત્તો. અત્તના એવ પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠત્તા ન પરં પચ્ચેતિ, ન ચસ્સ પરો પચ્ચેતબ્બો અત્થીતિ અપરપ્પચ્ચયો.
ઉદ્દિસિત્વા કતન્તિ અત્તાનં ઉદ્દિસિત્વા મારણવસેન કતં નિબ્બત્તિતં મંસં. પટિચ્ચકમ્મન્તિ એત્થ કમ્મ-સદ્દો કમ્મસાધનો અતીતકાલિકો ચાતિ આહ ‘‘અત્તાનં પટિચ્ચકત’’ન્તિ. નિમિત્તકમ્મસ્સેતં અધિવચનં ‘‘પટિચ્ચ કમ્મં ફુસતી’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૪.૭૫) વિય. નિમિત્તકમ્મસ્સાતિ નિમિત્તભાવેન લદ્ધબ્બકમ્મસ્સ. કરણવસેન પટિચ્ચકમ્મં એત્થ અત્થીતિ મંસં પટિચ્ચકમ્મં યથા બુદ્ધિ બુદ્ધં. તં એતસ્સ અત્થીતિ બુદ્ધો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
સીહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩-૪. અસ્સાજાનીયસુત્તાદિવણ્ણના
૧૩-૧૪. તતિયે સાઠેય્યાનીતિ સઠત્તાનિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તાનિ પનસ્સ સાઠેય્યાદીનિ કાયચિત્તુજુકતાપટિપક્ખભૂતા લોભસહગતચિત્તુપ્પાદસ્સ પવત્તિઆકારવિસેસા. તત્થ યસ્સ કિસ્મિઞ્ચિદેવ ઠાને ઠાતુકામસ્સ સતો યં ઠાનં મનુસ્સાનં સપ્પટિભયં, પુરતો ગન્ત્વા તથેવ સપ્પટિભયટ્ઠાનેવ ઠસ્સામીતિ ન હોતિ, વઞ્ચનાધિપ્પાયભાવતો ઠાતુકામટ્ઠાનેયેવ નિખાતત્થમ્ભો વિય ચત્તારો પાદે નિચ્ચાલેત્વા તિટ્ઠતિ, અયં સઠો નામ, ઇમસ્સ સાઠેય્યસ્સ પાકટકરણં. તથા યસ્સ કિસ્મિઞ્ચિદેવ ઠાને નિવત્તિત્વા ખન્ધગતં પાતેતુકામસ્સ સતો યં ઠાનં મનુસ્સાનં સપ્પટિભયં, પુરતો ગન્ત્વા તથેવ પાતેસ્સામીતિ ન હોતિ, પાતેતુકામટ્ઠાનેયેવ નિવત્તિત્વા પાતેતિ, અયં કૂટો નામ. યસ્સ કાલેન વામતો, કાલેન દક્ખિણતો, કાલેન ઉજુમગ્ગેનેવ ચ ગન્તુકામસ્સ સતો યં ઠાનં મનુસ્સાનં સપ્પટિભયં, પુરતો ગન્ત્વા તથેવ એવં કરિસ્સામીતિ ન હોતિ, યદિચ્છકં ગન્તુકામટ્ઠાનેયેવ કાલેન વામતો, કાલેન દક્ખિણતો, કાલેન ઉજુમગ્ગં ગચ્છતિ, તથા લેણ્ડં વા પસ્સાવં વા વિસ્સજ્જેતુકામસ્સ ઇદં ઠાનં સુસમ્મટ્ઠં આકિણ્ણમનુસ્સં રમણીયં. ઇમસ્મિં ઠાને એવરૂપં કાતું ન યુત્તં, પુરતો ગન્ત્વા પટિચ્છન્નટ્ઠાને કરિસ્સામીતિ ન હોતિ, તત્થેવ કરોતિ, અયં જિમ્હો નામ. યસ્સ પન કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને મગ્ગા ઉક્કમ્મ નિવત્તિત્વા પટિમગ્ગં આરોહિતુકામસ્સ સતો યં ઠાનં મનુસ્સાનં સપ્પટિભયં, પુરતો ગન્ત્વા તત્થેવ એવં કરિસ્સામીતિ ન હોતિ, પટિમગ્ગં આરોહિતુકામટ્ઠાનેયેવ મગ્ગા ઉક્કમ્મ નિવત્તિત્વા પટિમગ્ગં આરોહતિ, અયં વઙ્કો નામ. ઇતિ ઇમં ચતુબ્બિધમ્પિ કિરિયં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘યાનિ ખો પનસ્સ તાનિ સાઠેય્યાનિ…પે… આવિકત્તા હોતી’’તિ. ચતુત્થે નત્થિ વત્તબ્બં.
અસ્સાજાનીયસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫-૮. મલસુત્તાદિવણ્ણના
૧૫-૧૮. પઞ્ચમે (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૨૪૧) યા કાચિ પરિયત્તિ વા સિપ્પં વા યસ્મા અસજ્ઝાયન્તસ્સ અનનુયુઞ્જન્તસ્સ વિનસ્સતિ, નિરન્તરં વા ન ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ‘‘અસજ્ઝાયમલા મન્તા’’તિ વુત્તં. યસ્મા પન ઘરાવાસં વસન્તસ્સ ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય જિણ્ણપ્પટિસઙ્ખરણાદીનિ અકરોન્તસ્સ ઘરં નામ વિનસ્સતિ, તસ્મા ‘‘અનુટ્ઠાનમલા ઘરા’’તિ વુત્તં. યસ્મા ગિહિસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા કોસજ્જવસેન સરીરપ્પજગ્ગનં વા પરિક્ખારપ્પટિજગ્ગનં વા અકરોન્તસ્સ કાયો દુબ્બણ્ણો હોતિ, તસ્મા ‘‘મલં વણ્ણસ્સ કોસજ્જ’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા પન ગાવો રક્ખન્તસ્સ પમાદવસેન નિદ્દાયન્તસ્સ વા કીળન્તસ્સ વા તા ગાવો અતિત્થપક્ખન્દનાદીહિ વા વાળમિગચોરાદિઉપદ્દવેન વા પરેસં સાલિક્ખેત્તાદીનિ ઓતરિત્વા ખાદનવસેન વા વિનાસમાપજ્જન્તિ, સયમ્પિ દણ્ડં વા પરિભાસં વા પાપુણાતિ, પબ્બજિતં વા પન છદ્વારાદીનિ અરક્ખન્તં પમાદવસેન કિલેસા ઓતરિત્વા સાસના ચાવેન્તિ, તસ્મા ‘‘પમાદો રક્ખતો મલ’’ન્તિ વુત્તં. સો હિસ્સ વિનાસાવહેન મલટ્ઠાનિયત્તા મલં.
દુચ્ચરિતન્તિ અતિચારો. અતિચારિનિઞ્હિ ઇત્થિં સામિકોપિ ગેહા નીહરતિ, માતાપિતૂનં સન્તિકં ગતમ્પિ ‘‘ત્વં કુલસ્સ અઙ્ગારભૂતા, અક્ખીહિપિ ન દટ્ઠબ્બા’’તિ તં માતાપિતરોપિ નીહરન્તિ, સા અનાથા વિચરન્તી મહાદુક્ખં પાપુણાતિ. તેનસ્સા દુચ્ચરિતં ‘‘મલ’’ન્તિ વુત્તં. દદતોતિ દાયકસ્સ. યસ્સ હિ ખેત્તકસનકાલે ‘‘ઇમસ્મિં ખેત્તે સમ્પન્ને સલાકભત્તાદીનિ દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વાપિ નિપ્ફન્ને સસ્સે મચ્છેરં ઉપ્પજ્જિત્વા ચાગચિત્તં નિવારેતિ, સો મચ્છેરવસેન ચાગચિત્તે અવિરુહન્તે મનુસ્સસમ્પત્તિ, દિબ્બસમ્પત્તિ, નિબ્બાનસમ્પત્તીતિ તિસ્સો સમ્પત્તિયો ન લભતિ. તેન વુત્તં ‘‘મચ્છેરં દદતો મલ’’ન્તિ. અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ એસેવ નયો. પાપકા ધમ્માતિ અકુસલા ધમ્મા. તે પન ઇધલોકે પરલોકે ચ મલમેવ. તતોતિ હેટ્ઠા વુત્તમલતો. મલતરન્તિ અતિરેકમલં. છટ્ઠાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.
મલસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. પહારાદસુત્તવણ્ણના
૧૯. નવમે (ઉદા. અટ્ઠ. ૪૫; સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૩૮૪) અસુરાતિ દેવા વિય ન સુરન્તિ ન કીળન્તિ ન વિરોચન્તીતિ અસુરા. સુરા નામ દેવા, તેસં પટિપક્ખાતિ વા અસુરા, વેપચિત્તિપહારાદાદયો. તેસં ભવનં સિનેરુસ્સ હેટ્ઠાભાગે. તે તત્થ પવિસન્તા નિક્ખમન્તા સિનેરુપાદે મણ્ડપાદીનિ નિમ્મિનિત્વા કીળન્તા અભિરમન્તિ. સા તત્થ તેસં અભિરતિ. ઇમે ગુણે દિસ્વાતિ આહ ‘‘યે દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તી’’તિ.
યસ્મા લોકિયા જમ્બુદીપો, હિમવા તત્થ પતિટ્ઠિતસમુદ્દદહપબ્બતા તપ્પભવા નદિયોતિ એતેસુ યં યં ન મનુસ્સગોચરં, તત્થ સયં સમ્મૂળ્હા અઞ્ઞેપિ સમ્મોહયન્તિ, તસ્મા તત્થ સમ્મોહવિધમનત્થં ‘‘અયં તાવ જમ્બુદીપો’’તિઆદિ આરદ્ધં. દસસહસ્સયોજનપરિમાણો આયામતો વિત્થારતો ચાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. ઉદકેન અજ્ઝોત્થટો તદુપભોગિસત્તાનં પુઞ્ઞક્ખયેન. સુન્દરદસ્સનં કૂટન્તિ સુદસ્સનકૂટં, યં લોકે ‘‘હેમકૂટ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મૂલગન્ધો કાલાનુસારિયાદિ. સારગન્ધો ચન્દનાદિ. ફેગ્ગુગન્ધો સલલાદિ. તચગન્ધો લવઙ્ગાદિ. પપટિકાગન્ધો કપિત્થાદિ. રસગન્ધો સજ્જુલસાદિ. પત્તગન્ધો તમાલહિરિવેરાદિ. પુપ્ફગન્ધો નાગકુસુમાદિ. ફલગન્ધો જાતિફલાદિ. ગન્ધગન્ધો સબ્બેસં ગન્ધાનં ગન્ધો. ‘‘સબ્બાનિ પુથુલતો પઞ્ઞાસ યોજનાનિ, આયામતો પન ઉબ્બેધતો વિય દ્વિયોજનસતાનેવા’’તિ વદન્તિ.
મનોહરસિલાતલાનીતિ રતનમયત્તા મનુઞ્ઞસોપાનસિલાતલાનિ. સુપટિયત્તાનીતિ તદુપભોગિસત્તાનં સાધારણકમ્મુનાવ સુટ્ઠુ પટિયત્તાનિ સુસણ્ઠિતાનિ હોન્તિ. મચ્છકચ્છપાદીનિ ઉદકં મલં કરોન્તિ, તદભાવતો ફલિકસદિસનિમ્મલોદકાનિ. તિરિયતો દીઘં ઉગ્ગતકૂટન્તિ ‘‘તિરચ્છાનપબ્બત’’ન્તિ આહ. પુરિમાનિ નામગોત્તાનીતિ એત્થ નદી નિન્નગાતિઆદિકં ગોત્તં, ગઙ્ગા યમુનાતિઆદિકં નામં.
સવમાનાતિ સન્દમાના. પૂરત્તન્તિ પુણ્ણભાવો. મસારગલ્લં ‘‘ચિત્તફલિક’’ન્તિપિ વદન્તિ. મહતં ભૂતાનન્તિ મહન્તાનં સત્તાનં. તિમી તિમિઙ્ગલા તિમિતિમિઙ્ગલાતિ તિસ્સો મચ્છજાતિયો. તિમિં ગિલનસમત્થા તિમિઙ્ગલા. તિમિઞ્ચ તિમિઙ્ગલઞ્ચ ગિલનસમત્થા તિમિતિમિઙ્ગલાતિ વદન્તિ.
મમ સાવકાતિ સોતાપન્નાદિકે અરિયપુગ્ગલે સન્ધાય વદતિ. ન સંવસતીતિ ઉપોસથકમ્માદિવસેન સંવાસં ન કરોતિ. ઉક્ખિપતીતિ અપનેતિ. વિમુત્તિરસોતિ કિલેસેહિ વિમુચ્ચનરસો. સબ્બા હિ સાસનસમ્પત્તિ યાવદેવ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તસ્સ વિમુત્તિઅત્થા.
રતનાનીતિ રતિજનનટ્ઠેન રતનાનિ. સતિપટ્ઠાનાદયો હિ ભાવિયમાના પુબ્બભાગેપિ અનપ્પકં પીતિપામોજ્જં નિબ્બત્તેન્તિ, પગેવ અપરભાગે. વુત્તઞ્હેતં –
‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;
લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪) –
લોકિયરતનનિબ્બત્તં પન પીતિપામોજ્જં ન તસ્સ કલભાગમ્પિ અગ્ઘતિ. અપિચ –
‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;
અનોમસત્તપરિભોગં, રતનન્તિ પવુચ્ચતિ’’. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૨૨૩; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬.૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૫૦);
યદિ ચ ચિત્તીકતાદિભાવેન રતનં નામ હોતિ, સતિપટ્ઠાનાદીનંયેવ ભૂતતો રતનભાવો. બોધિપક્ખિયધમ્માનઞ્હિ સો આનુભાવો, યં સાવકા સાવકપારમિઞાણં, પચ્ચેકબુદ્ધા પચ્ચેકબોધિઞાણં, સમ્માસમ્બુદ્ધા સમ્માસમ્બોધિં અધિગચ્છન્તિ આસન્નકારણત્તા. આસન્નકારણઞ્હિ દાનાદિઉપનિસ્સયોતિ એવં રતિજનનટ્ઠેન ચિત્તીકતાદિઅત્થેન ચ રતનભાવો બોધિપક્ખિયધમ્માનં સાતિસયો. તેન વુત્તં ‘‘તત્રિમાનિ રતનાનિ, સેય્યથિદં. ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિ.
તત્થ આરમ્મણે ઓક્કન્તિત્વા ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન ઉપટ્ઠાનં, સતિયેવ ઉપટ્ઠાનન્તિ સતિપટ્ઠાનં. આરમ્મણસ્સ પન કાયાદિવસેન ચતુબ્બિધત્તા વુત્તં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ. તથા હિ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ સુભસુખનિચ્ચઅત્તસઞ્ઞાનં પહાનતો અસુભદુક્ખાનિચ્ચાનત્તભાવગ્ગહણતો ચ નેસં કાયાનુપસ્સનાદિભાવો વિભત્તો.
સમ્મા પદહન્તિ એતેન, સયં વા સમ્મા પદહતિ, પસત્થં સુન્દરં વા પદહન્તીતિ સમ્મપ્પધાનં, પુગ્ગલસ્સ વા સમ્મદેવ પધાનભાવકરણતો સમ્મપ્પધાનં વીરિયસ્સેતં અધિવચનં. તમ્પિ અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનં અકુસલાનં અનુપ્પાદનપ્પહાનવસેન અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદનટ્ઠાપનવસેન ચ ચતુકિચ્ચસાધકત્તા વુત્તં ‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાના’’તિ.
ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, સમિજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતીતિ અત્થો. ઇજ્ઝન્તિ વા તાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇદ્ધિ. ઇતિ પઠમેન અત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદોતિ ઇદ્ધિપાદો, ઇદ્ધિકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. દુતિયેન અત્થેન ઇદ્ધિયા પાદો પતિટ્ઠા અધિગમુપાયોતિ ઇદ્ધિપાદો. તેન હિ ઉપરૂપરિવિસેસસઙ્ખાતં ઇદ્ધિં પજ્જન્તિ પાપુણન્તિ. સ્વાયં ઇદ્ધિપાદો યસ્મા છન્દાદિકે ચત્તારો અધિપતિધમ્મે ધુરે જેટ્ઠકે કત્વા નિબ્બત્તીયતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા’’તિ.
પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ સદ્ધાદીનિ પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનિ. તત્થ અસ્સદ્ધિયં અભિભવિત્વા અધિમોક્ખલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ સદ્ધિન્દ્રિયં. કોસજ્જં અભિભવિત્વા પગ્ગહલક્ખણે, પમાદં અભિભવિત્વા ઉપટ્ઠાનલક્ખણે, વિક્ખેપં અભિભવિત્વા અવિક્ખેપલક્ખણે, અઞ્ઞાણં અભિભવિત્વા દસ્સનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં.
તાનિયેવ અસ્સદ્ધિયાદીહિ અનભિભવનીયતો અકમ્પિયટ્ઠેન સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવેન ચ બલાનિ વેદિતબ્બાનિ.
સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિ બોધિયા, બોધિસ્સ વા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. યા હિ એસા ધમ્મસામગ્ગી યાય લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનકામસુખત્તકિલમથાનુયોગઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદીનં અનેકેસં ઉપદ્દવાનં પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતિ, કિલેસનિદ્દાય વુટ્ઠહતિ, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતીતિ ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્સા ધમ્મસામગ્ગિસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિય. યોપેસ વુત્તપ્પકારાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકો ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્સ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય. તેનાહુ પોરાણા ‘‘બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૪૬૬; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૮૨; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૭). ‘‘બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૨.૧૭) નયેનપિ બોજ્ઝઙ્ગત્થો વેદિતબ્બો.
અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ તંતંમગ્ગવજ્ઝેહિ કિલેસેહિ આરકત્તા, અરિયભાવકરત્તા, અરિયફલપ્પટિલાભકરત્તા ચ અરિયો. સમ્માદિટ્ઠિઆદીનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ અસ્સ અત્થિ, અટ્ઠ અઙ્ગાનિયેવ વા અટ્ઠઙ્ગિકો. મારેન્તો કિલેસે ગચ્છતિ નિબ્બાનત્થિકેહિ વા મગ્ગીયતિ, સયં વા નિબ્બાનં મગ્ગતીતિ મગ્ગોતિ એવમેતેસં સતિપટ્ઠાનાદીનં અત્થવિભાગો વેદિતબ્બો.
સોતાપન્નોતિ મગ્ગસઙ્ખાતં સોતં આપજ્જિત્વા પાપુણિત્વા ઠિતો, સોતાપત્તિફલટ્ઠોતિ અત્થો. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નોતિ સોતાપત્તિફલસ્સ અત્તપચ્ચક્ખકરણાય પટિપજ્જમાનો પઠમમગ્ગટ્ઠો, યો અટ્ઠમકોતિપિ વુચ્ચતિ. સકદાગામીતિ સકિદેવ ઇમં લોકં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન આગમનસીલો દુતિયફલટ્ઠો. અનાગામીતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન કામલોકં અનાગમનસીલો તતિયફલટ્ઠો. યો પન સદ્ધાનુસારી ધમ્માનુસારી એકબીજીતિએવમાદિકો અરિયપુગ્ગલવિભાગો, સો એતેસંયેવ પભેદોતિ. સેસં વુત્તનયસદિસમેવ.
પહારાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. ઉપોસથસુત્તવણ્ણના
૨૦. દસમે તદહુપોસથેતિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૪૫; સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૩૮૩) તસ્મિં ઉપોસથદિવસભૂતે અહનિ. ઉપોસથકરણત્થાયાતિ ઓવાદપાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું. ઉદ્ધસ્તં અરુણન્તિ અરુણુગ્ગમનં. ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખન્તિ થેરો ભગવન્તં પાતિમોક્ખુદ્દેસં યાચિ. તસ્મિં કાલે ‘‘ન, ભિક્ખવે, અનુપોસથે ઉપોસથો કાતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૩૬) સિક્ખાપદસ્સ અપઞ્ઞત્તત્તા. કસ્મા પન ભગવા તિયામરત્તિં વીતિનામેસિ? તતો પટ્ઠાય ઓવાદપાતિમોક્ખં અનુદ્દિસિતુકામો તસ્સ વત્થું પાકટં કાતું. અદ્દસાતિ કથં અદ્દસ? અત્તનો ચેતોપરિયઞાણેન તસ્સં પરિસતિ ભિક્ખૂનં ચિત્તાનિ પરિજાનન્તો તસ્સ દુસ્સીલસ્સ ચિત્તં પસ્સિ. યસ્મા પન ચિત્તે દિટ્ઠે તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો દિટ્ઠો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘અદ્દસા ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પુગ્ગલં દુસ્સીલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યથેવ હિ અનાગતે સત્તસુ દિવસેસુ પવત્તં પરેસં ચિત્તં ચેતોપરિયઞાણલાભી જાનાતિ, એવં અતીતેપીતિ. મજ્ઝે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિસિન્નન્તિ સઙ્ઘપરિયાપન્નો વિય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અન્તો નિસિન્નં. દિટ્ઠોસીતિ અયં ન પકતત્તોતિ ભગવતા દિટ્ઠો અસિ. યસ્મા ચ એવં દિટ્ઠો, તસ્મા નત્થિ તે તવ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકકમ્માદિસંવાસો. યસ્મા પન સો સંવાસો તવ નત્થિ, તસ્મા ઉટ્ઠેહિ, આવુસોતિ એવમેત્થ પદયોજના વેદિતબ્બા.
તતિયમ્પિ ખો સો પુગ્ગલો તુણ્હી અહોસીતિ અનેકવારં વત્વાપિ ‘‘થેરો સયમેવ નિબ્બિન્નો ઓરમિસ્સતી’’તિ વા, ‘‘ઇદાનિ ઇમેસં પટિપત્તિં જાનિસ્સામી’’તિ વા અધિપ્પાયેન તુણ્હી અહોસિ. બાહાયં ગહેત્વાતિ ‘‘ભગવતા મયા ચ યાથાવતો દિટ્ઠો, યાવતતિયં ‘ઉટ્ઠેહિ, આવુસો’તિ ચ વુત્તો ન વુટ્ઠાતિ, ઇદાનિસ્સ નિક્કડ્ઢનકાલો, મા સઙ્ઘસ્સ ઉપોસથન્તરાયો અહોસી’’તિ તં બાહાયં અગ્ગહેસિ, તથા ગહેત્વા. બહિ દ્વારકોટ્ઠકા નિક્ખામેત્વાતિ દ્વારકોટ્ઠકા દ્વારસાલાતો નિક્ખામેત્વા. બહીતિ પન નિક્ખામિતટ્ઠાનદસ્સનં. અથ વા બહિદ્વારકોટ્ઠકાતિ બહિદ્વારકોટ્ઠકતોપિ નિક્ખામેત્વા, ન અન્તોદ્વારકોટ્ઠકતો એવ. ઉભયત્થાપિ વિહારતો બહિકત્વાતિ અત્થો. સૂચિઘટિકં દત્વાતિ અગ્ગળસૂચિઞ્ચ ઉપરિઘટિકઞ્ચ આદહિત્વા, સુટ્ઠુતરં કવાટં થકેત્વાતિ અત્થો. યાવ બાહાગહણાપિ નામાતિ ઇમિના ‘‘અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસા’’તિ વચનં સુત્વા એવ હિ તેન પક્કમિતબ્બં સિયા, એવં અપક્કમિત્વા યાવ બાહાગહણાપિ નામ સો મોઘપુરિસો આગમેસ્સતિ, અચ્છરિયમિદન્તિ દસ્સેતિ. ઇદઞ્ચ ગરહનચ્છરિયમેવાતિ વેદિતબ્બં.
અથ ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદાનિ ભિક્ખુસઙ્ઘે અબ્બુદો જાતો, અપરિસુદ્ધા પુગ્ગલા ઉપોસથં આગચ્છન્તિ, ન ચ તથાગતા અપરિસુદ્ધાય પરિસાય ઉપોસથં કરોન્તિ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ. અનુદ્દિસન્તે ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપોસથો પચ્છિજ્જતિ. યંનૂનાહં ઇતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂનંયેવ પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનેય્ય’’ન્તિ. એવં પન ચિન્તેત્વા ભિક્ખૂનંયેવ પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો ભગવા…પે… પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ. તત્થ ન દાનાહન્તિ ઇદાનિ અહં ઉપોસથં ન કરિસ્સામિ, પાતિમોક્ખં ન ઉદ્દિસિસ્સામીતિ પચ્ચેકં ન-કારેન સમ્બન્ધો. દુવિધઞ્હિ પાતિમોક્ખં – આણાપાતિમોક્ખં, ઓવાદપાતિમોક્ખન્તિ. તેસુ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે’’તિઆદિકં (મહાવ. ૧૩૪) આણાપાતિમોક્ખં. તં સાવકાવ ઉદ્દિસન્તિ, ન બુદ્ધા, યં અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દિસીયતિ. ‘‘ખન્તી પરમં…પે… સબ્બપાપસ્સ અકરણં…પે… અનુપવાદો અનુપઘાતો…પે… એતં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૩-૧૮૫; ઉદા. ૩૬; નેત્તિ. ૩૦) ઇમા પન તિસ્સો ગાથા ઓવાદપાતિમોક્ખં નામ. તં બુદ્ધાવ ઉદ્દિસન્તિ, ન સાવકા, છન્નમ્પિ વસ્સાનં અચ્ચયેન ઉદ્દિસન્તિ. દીઘાયુકબુદ્ધાનઞ્હિ ધરમાનકાલે અયમેવ પાતિમોક્ખુદ્દેસો, અપ્પાયુકબુદ્ધાનં પન પઠમબોધિયંયેવ. તતો પરં ઇતરો. તઞ્ચ ખો ભિક્ખૂયેવ ઉદ્દિસન્તિ, ન બુદ્ધા, તસ્મા અમ્હાકમ્પિ ભગવા વીસતિવસ્સમત્તં ઇમં ઓવાદપાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિત્વા ઇમં અન્તરાયં દિસ્વા તતો પરં ન ઉદ્દિસિ. અટ્ઠાનન્તિ અકારણં. અનવકાસોતિ તસ્સેવ વેવચનં. કારણઞ્હિ યથા તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ‘‘ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં ‘‘અવકાસો’’તિપિ વુચ્ચતિ. યન્તિ કિરિયાપરામસનં.
અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દેતિ કો અનુસન્ધિ? ય્વાયં અપરિસુદ્ધાય પરિસાય પાતિમોક્ખસ્સ અનુદ્દેસો વુત્તો, સો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મોતિ તં અપરેહિપિ સત્તહિ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મેહિ સદ્ધિં વિભજિત્વા દસ્સેતુકામો પઠમં તાવ તેસં ઉપમાભાવેન મહાસમુદ્દે અટ્ઠ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મે દસ્સેન્તો સત્થા ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે’’તિઆદિમાહ.
ઉપોસથસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
મહાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. ગહપતિવગ્ગો
૧-૭. પઠમઉગ્ગસુત્તાદિવણ્ણના
૨૧-૨૭. તતિયસ્સ પઠમદુતિયેસુ નત્થિ વત્તબ્બં. તતિયે ‘‘હત્થગો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘હત્થકો’’તિ વુત્તં. સો હિ રાજપુરિસાનં હત્થતો યક્ખસ્સ હત્થં, યક્ખસ્સ હત્થતો ભગવતો હત્થં, ભગવતો હત્થતો પુન રાજપુરિસાનં હત્થં ગતત્તા નામતો હત્થકો આળવકોતિ જાતો. તેનાહ ‘‘આળવકયક્ખસ્સ હત્થતો હત્થેહિ સમ્પટિચ્છિતત્તા હત્થકોતિ લદ્ધનામો રાજકુમારો’’તિ. ચતુત્થાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.
પઠમઉગ્ગસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. દુતિયબલસુત્તવણ્ણના
૨૮. અટ્ઠમે ખીણાસવસ્સ સબ્બેસં સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતા અસમ્મોહવસેન કિચ્ચતો મગ્ગપઞ્ઞાય સુપ્પટિવિદ્ધા, વિપસ્સનાય આરમ્મણકરણવસેનપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાયા’’તિ. ઇમે કામાતિ દ્વેપિ કામે વદતિ. કિલેસવસેન ઉપ્પજ્જમાનો હિ પરિળાહો વત્થુકામસન્નિસ્સયો વત્થુકામવિસયો વાતિ દ્વેપિ સપરિળાહટ્ઠેન અઙ્ગારકાસુ વિયાતિ ‘‘અઙ્ગારકાસૂપમા’’તિ વુત્તા. અન્તો વુચ્ચતિ લામકટ્ઠેન તણ્હા, બ્યન્તં વિગતન્તં ભૂતન્તિ બ્યન્તિભૂતન્તિ આહ ‘‘વિગતન્તભૂત’’ન્તિ, નિત્તણ્હન્તિ અત્થો.
દુતિયબલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. અક્ખણસુત્તવણ્ણના
૨૯. નવમે યસ્મા મહિદ્ધિકપેતા દેવાસુરાનં આવાહં ગચ્છન્તિ, વિવાહં ન ગચ્છન્તિ, તસ્મા પેત્તિવિસયેનેવ અસુરકાયો ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. પેતાસુરા પન પેતા એવાતિ તેસં પેતેહિ સઙ્ગહો અવુત્તસિદ્ધોવ.
અક્ખણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. અનુરુદ્ધમહાવિતક્કસુત્તવણ્ણના
૩૦. દસમે અપ્પિચ્છસ્સાતિ ન ઇચ્છસ્સ. અભાવત્થો હેત્થ અપ્પસદ્દો ‘‘અપ્પડંસમકસવાતાતપા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧૦.૧૧) વિય. પચ્ચયેસુ અપ્પિચ્છો પચ્ચયપ્પિચ્છો, ચીવરાદિપચ્ચયેસુ ઇચ્છારહિતો. અધિગમપ્પિચ્છોતિ ઝાનાદિઅધિગમવિભાવને ઇચ્છારહિતો. પરિયત્તિઅપ્પિચ્છોતિ પરિયત્તિયં બાહુસચ્ચવિભાવને ઇચ્છારહિતો. ધુતઙ્ગપ્પિચ્છોતિ ધુતઙ્ગેસુ અપ્પિચ્છો ધુતઙ્ગભાવવિભાવને ઇચ્છારહિતો. સન્તગુણનિગુહનેનાતિ અત્તનિ સંવિજ્જમાનાનં ઝાનાદિગુણાનઞ્ચેવ બાહુસચ્ચગુણસ્સ ધુતઙ્ગગુણસ્સ ચ નિગુહનેન છાદનેન. સમ્પજ્જતીતિ નિપ્ફજ્જતિ સિજ્ઝતિ. નો મહિચ્છસ્સાતિ મહતિયા ઇચ્છાય સમન્નાગતસ્સ નો સમ્પજ્જતિ અનુધમ્મસ્સપિ અનિપ્ફજ્જનતો. પવિવિત્તસ્સાતિ પકારેહિ વિવિત્તસ્સ. તેનાહ ‘‘કાયચિત્તઉપધિવિવેકેહિ વિવિત્તસ્સા’’તિ. આરમ્ભવત્થુવસેનાતિ ભાવનાભિયોગવસેન એકીભાવોવ કાયવિવેકોતિ અધિપ્પેતો, ન ગણસઙ્ગણિકાભાવમત્તન્તિ દસ્સેતિ. કમ્મન્તિ યોગકમ્મં.
સત્તેહિ કિલેસેહિ ચ સઙ્ગણનં સમોધાનં સઙ્ગણિકા, સા આરમિતબ્બટ્ઠેન આરામો એતસ્સાતિ સઙ્ગણિકારામો, તસ્સ. તેનાહ ‘‘ગણસઙ્ગણિકાય ચેવા’’તિઆદિ. આરદ્ધવીરિયસ્સાતિ પગ્ગહિતવીરિયસ્સ. તઞ્ચ ખો ઉપધિવિવેકે નિન્નતાવસેન ‘‘અયં ધમ્મો’’તિ વચનતો. એસ નયો ઇતરેસુપિ. વિવટ્ટનિસ્સિતંયેવ હિ સમાધાનં ઇધાધિપ્પેતં, તથા પઞ્ઞાપિ. કમ્મસ્સ-કતપઞ્ઞાય હિ ઠિતો કમ્મવસેન ભવેસુ નાનપ્પકારો અનત્થોતિ જાનન્તો કમ્મક્ખયકરં ઞાણં અભિપત્થેતિ, તદત્થઞ્ચ ઉસ્સાહં કરોતિ. માનાદયો સત્તસન્તાનં સંસારે પપઞ્ચેન્તિ વિત્થારેન્તીતિ પપઞ્ચાતિ આહ ‘‘તણ્હામાનદિટ્ઠિપપઞ્ચરહિતત્તા’’તિઆદિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
અનુરુદ્ધમહાવિતક્કસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ગહપતિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪. દાનવગ્ગો
૧-૪. પઠમદાનસુત્તાદિવણ્ણના
૩૧-૩૪. ચતુત્થસ્સ પઠમે આસજ્જાતિ યસ્સ દેતિ, તસ્સ આગમનહેતુ તેન સમાગમનિમિત્તં. ભયાતિ ભયહેતુ. નનુ ભયં નામ લદ્ધકામતારાગાદયો વિય ચેતનાય અવિસુદ્ધિકરં, તં કસ્મા ઇધ ગહિતન્તિ? નયિદં તાદિસં વોહારભયાદિં સન્ધાય વુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘અયં અદાયકો અકારકો’’તિઆદિ વુત્તં. અદાસિ મેતિ યં પુબ્બે કતં ઉપકારં ચિન્તેત્વા દીયતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. દસ્સતિ મેતિ પચ્ચુપકારાસીસાય યં દીયતિ, તં સન્ધાય વદતિ. સાહુ દાનન્તિ દાનં નામેતં પણ્ડિતપઞ્ઞત્તન્તિ સાધુસમાચારે ઠત્વા દેતિ. અલઙ્કારત્થન્તિ ઉપસોભનત્થં. દાનઞ્હિ દત્વા તં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પામોજ્જપીતિસોમનસ્સાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, લોભદોસઇસ્સામચ્છેરાદયોપિ વિદૂરી ભવન્તિ. ઇદાનિ દાનં અનુકૂલધમ્મપરિબ્રૂહનેન પચ્ચનીકધમ્મવિદૂરીકરણેન ચ ભાવનાચિત્તસ્સ ઉપસોભનાય ચ પરિક્ખારાય ચ હોતીતિ ‘‘અલઙ્કારત્થઞ્ચેવ પરિક્ખારત્થઞ્ચ દેતી’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘દાનઞ્હિ ચિત્તં મુદું કરોતી’’તિઆદિ. મુદુચિત્તો હોતિ લદ્ધા દાયકે ‘‘ઇમિના મય્હં સઙ્ગહો કતો’’તિ, દાતાપિ લદ્ધરિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉભિન્નમ્પિ ચિત્તં મુદું કરોતી’’તિ.
અદન્તદમનન્તિ અદન્તા અનસ્સવાપિસ્સ દાનેન દન્તા અસ્સવા હોન્તિ, વસે વત્તન્તિ. અદાનં દન્તદૂસકન્તિ અદાનં પુબ્બે દન્તાનં અસ્સવાનમ્પિ વિઘાતુપ્પાદનેન ચિત્તં દૂસેતિ. ઉન્નમન્તિ દાયકા પિયંવદા ચ પરેસં ગરુચિત્તીકારટ્ઠાનતાય. નમન્તિપટિગ્ગાહકા દાનેન પિયવાચાય ચ લદ્ધસઙ્ગહાસઙ્ગાહકાનં.
ચિત્તાલઙ્કારદાનમેવ ઉત્તમં અનુપક્કિલિટ્ઠતાય સુપરિસુદ્ધતાય ગુણવિસેસપચ્ચયતાય ચ. દુતિયાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.
પઠમદાનસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. દાનૂપપત્તિસુત્તવણ્ણના
૩૫. પઞ્ચમે દાનપચ્ચયાતિ દાનકારણા, દાનમયપુઞ્ઞસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તાતિ અત્થો. ઉપપત્તિયોતિ મનુસ્સેસુ દેવેસુ ચ નિબ્બત્તિયો. ઠપેતીતિ એકવારમેવ અનુપ્પજ્જિત્વા યથા ઉપરિ તેનેવાકારેન પવત્તતિ, એવં ઠપેતિ. તદેવ ચસ્સ અધિટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. વડ્ઢેતીતિ બ્રૂહેતિ ન હાપેતિ. વિમુત્તન્તિ અધિમુત્તં, નિન્નં પોણં પબ્ભારન્તિ અત્થો. વિમુત્તન્તિ વા વિસ્સટ્ઠં. નિપ્પરિયાયતો ઉત્તરિ નામ પણીતં મજ્ઝેપિ હીનમજ્ઝિમવિભાગસ્સ લબ્ભનતોતિ વુત્તં ‘‘ઉત્તરિ અભાવિતન્તિ તતો ઉપરિમગ્ગફલત્થાય અભાવિત’’ન્તિ. સંવત્તતિ તથાપણિહિતં દાનમયં ચિત્તં. યં પન પાળિયં ‘‘તઞ્ચ ખો’’તિઆદિ વુત્તં, તં તત્રુપપત્તિયા વિબન્ધકરદુસ્સીલ્યાભાવદસ્સનપરં દટ્ઠબ્બં, ન દાનમયસ્સ પુઞ્ઞસ્સ કેવલસ્સ તંસંવત્તનતાદસ્સનપરન્તિ દટ્ઠબ્બં. સમુચ્છિન્નરાગસ્સાતિ સમુચ્છિન્નકામરાગસ્સ. તસ્સ હિ સિયા બ્રહ્મલોકે ઉપપત્તિ, ન સમુચ્છિન્નભવરાગસ્સ. વીતરાગગ્ગહણેન ચેત્થ કામેસુ વીતરાગતા અધિપ્પેતા, યાય બ્રહ્મલોકૂપપત્તિ સિયા. તેનાહ ‘‘દાનમત્તેનેવા’’તિઆદિ. યદિ એવં દાનં તત્થ કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘દાનં પના’’તિઆદિ. દાનેન મુદુચિત્તોતિ બદ્ધાઘાતે વેરિપુગ્ગલેપિ અત્તનો દાનસમ્પટિચ્છનેન મુદુભૂતચિત્તો.
દાનૂપપત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.