૭. મહાવગ્ગો

૧-૨. હિરિઓત્તપ્પસુત્તાદિવણ્ણના

૬૫-૬૬. સત્તમસ્સ પઠમં ઉત્તાનમેવ. દુતિયે તયો સંવટ્ટાતિ આપોસંવટ્ટો, તેજોસંવટ્ટો, વાયોસંવટ્ટોતિ તયો સંવટ્ટા. તિસ્સો સંવટ્ટસીમાતિ આભસ્સરા, સુભકિણ્હા, વેહપ્ફલાતિ તિસ્સો સંવટ્ટસીમા. યદા હિ કપ્પો તેજેન સંવટ્ટતિ વિનસ્સતિ, તદા આભસ્સરતો હેટ્ઠા અગ્ગિના ડય્હતિ. યદા આપેન સંવટ્ટતિ, તદા સુભકિણ્હતો હેટ્ઠા ઉદકેન વિલીયતિ. યદા વાયુના સંવટ્ટતિ, તદા વેહપ્ફલતો હેટ્ઠા વાયુના વિદ્ધંસતિ. વિત્થારતો પન સદાપિ એકં બુદ્ધક્ખેત્તં વિનસ્સતિ. બુદ્ધક્ખેત્તં નામ તિવિધં હોતિ જાતિક્ખેત્તં આણાક્ખેત્તં વિસયક્ખેત્તન્તિ. તત્થ જાતિક્ખેત્તં નામ દસસહસ્સચક્કવાળપરિયન્તં હોતિ, યં તથાગતસ્સ પટિસન્ધિગહણાદીસુ કમ્પતિ. આણાક્ખેત્તં કોટિસહસ્સચક્કવાળપરિયન્તં, યત્થ રતનસુત્તં (ખુ. પા. ૬.૧ આદયો; સુ. નિ. ૨૨૪ આદયો) ખન્ધપરિત્તં (અ. નિ. ૪.૬૭; ચૂળવ. ૨૫૧) ધજગ્ગપરિત્તં (સં. નિ. ૧.૨૪૯). આટાનાટિયપરિત્તં (દી. નિ. ૩.૨૭૫ આદયો), મોરપરિત્તન્તિ (જા. ૧.૨.૧૭-૧૮) ઇમેસં પરિત્તાનં આનુભાવો વત્તતિ. વિસયક્ખેત્તં અનન્તમપરિમાણં, યં ‘‘યાવતા વા પન આકઙ્ખેય્યા’’તિ વુત્તં. એવમેતેસુ તીસુ બુદ્ધક્ખેત્તેસુ એકં આણાક્ખેત્તં વિનસ્સતિ. તસ્મિં પન વિનસ્સન્તે જાતિક્ખેત્તં વિનટ્ઠમેવ હોતિ. વિનસ્સન્તઞ્ચ એકતોવ વિનસ્સતિ, સણ્ઠહન્તમ્પિ એકતોવ સણ્ઠહતિ.

તીણિ સંવટ્ટમૂલાનીતિ રાગદોસમોહસઙ્ખાતાનિ તીણિ સંવટ્ટકારણાનિ. રાગાદીસુ હિ અકુસલમૂલેસુ ઉસ્સન્નેસુ લોકો વિનસ્સતિ. તથા હિ રાગે ઉસ્સન્નતરે અગ્ગિના વિનસ્સતિ, દોસે ઉસ્સન્નતરે ઉદકેન, મોહે ઉસ્સન્નતરે વાતેન. કેચિ પન ‘‘દોસે ઉસ્સન્નતરે અગ્ગિના, રાગે ઉદકેના’’તિ વદન્તિ.

તીણિ કોલાહલાનીતિ કપ્પકોલાહલં, બુદ્ધકોલાહલં, ચક્કવત્તિકોલાહલન્તિ તીણિ કોલાહલાનિ. તત્થ ‘‘વસ્સસતસહસ્સમત્થકે કપ્પુટ્ઠાનં નામ ભવિસ્સતી’’તિઆદિના દેવતાહિ ઉગ્ઘોસિતસદ્દો કપ્પકોલાહલં નામ હોતિ. ‘‘ઇતો વસ્સસતસહસ્સમત્થકે લોકો વિનસ્સિસ્સતિ, મેત્તં, મારિસા, ભાવેથ કરુણં મુદિતં ઉપેક્ખ’’ન્તિ મનુસ્સપથે દેવતા ઘોસન્તિયો ચરન્તિ. ‘‘વસ્સસહસ્સમત્થકે બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ બુદ્ધકોલાહલં નામ હોતિ. ‘‘ઇતો વસ્સસહસ્સમત્થકે બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિત્વા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સઙ્ઘરતનેન પરિવારિતો ધમ્મં દેસેન્તો વિચરિસ્સતી’’તિ દેવતા ઉગ્ઘોસન્તિ. ‘‘વસ્સસતમત્થકે પન ચક્કવત્તી ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ચક્કવત્તિકોલાહલં નામ હોતિ. ‘‘ઇતો વસ્સસતમત્થકે સત્તરતનસમ્પન્નો ચાતુદ્દીપિસ્સરો સહસ્સપરિવારો વેહાસઙ્ગમો ચક્કવત્તી રાજા ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ દેવતા ઉગ્ઘોસન્તિ.

અચિરટ્ઠેન ન ધુવાતિ ઉદકબુબ્બુળાદયો વિય ન ચિરટ્ઠાયિતાય ધુવભાવરહિતા. અસ્સાસરહિતાતિ સુપિનકે પીતપાનીયં વિય અનુલિત્તચન્દનં વિય ચ અસ્સાસવિરહિતા.

ઉપકપ્પનમેઘોતિ કપ્પવિનાસકમેઘં સન્ધાય વદતિ. યસ્મિઞ્હિ સમયે કપ્પો અગ્ગિના નસ્સતિ, આદિતોવ કપ્પવિનાસકમહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળે એકમહાવસ્સં વસ્સતિ. મનુસ્સા તુટ્ઠહટ્ઠા સબ્બબીજાનિ નીહરિત્વા વપન્તિ. સસ્સેસુ પન ગોખાયિતકમત્તેસુ જાતેસુ ગદ્રભરવં રવન્તો એકબિન્દુમ્પિ ન વસ્સતિ, તદા પચ્છિન્નં પચ્છિન્નમેવ વસ્સં હોતિ. તેનાહ ‘‘તદા નિક્ખન્તબીજં..પે… એકબિન્દુમ્પિ દેવો ન વસ્સતી’’તિ. ‘‘વસ્સસતસહસ્સ અચ્ચયેન કપ્પવુટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિઆદિના દેવતાહિ વુત્તવચનં સુત્વા યેભુય્યેન મનુસ્સા ચ ભુમ્મદેવતા ચ સંવેગજાતા અઞ્ઞમઞ્ઞં મુદુચિત્તા હુત્વા મેત્તાદીનિ પુઞ્ઞાની કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તન્તિ, અવીચિતો પટ્ઠાય તુચ્છો હોતીતિ.

પઞ્ચ બીજજાતાનીતિ મૂલબીજં ખન્ધબીજં ફળુબીજં અગ્ગબીજં બીજબીજન્તિ પઞ્ચ બીજાનિ જાતાનિ. તત્થ મૂલબીજન્તિ વચા, વચત્તં, હલિદ્દં, સિઙ્ગિવેરન્તિ એવમાદિ. ખન્ધબીજન્તિ અસ્સત્થો, નિગ્રોધોતિ એવમાદિ. ફળુબીજન્તિ ઉચ્છુ, વેળુ, નળોતિ એવમાદિ. અગ્ગબીજન્તિ અજ્જુકં, ફણિજ્જકન્તિ એવમાદિ. બીજબીજન્તિ વીહિઆદિ પુબ્બણ્ણઞ્ચેવ મુગ્ગમાસાદિઅપરણ્ણઞ્ચ. પચ્ચયન્તરસમવાયે વિસદિસુપ્પત્તિયા વિસેસકારણભાવતો રુહનસમત્થે સારફલે નિરુળ્હો બીજ-સદ્દો તદત્થસિદ્ધિયા મૂલાદીસુપિ કેસુચિ પવત્તતીતિ મૂલાદિતો નિવત્તનત્થં એકેન બીજ-સદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘બીજબીજ’’ન્તિ ‘‘રૂપરૂપં (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૪૯) દુક્ખદુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૩૨૭) યથા. યથા ફલપાકપરિયન્તા ઓસધિરુક્ખા વેળુકદલિઆદયો.

યં કદાચીતિઆદીસુ યન્તિ નિપાતમત્તં. કદાચીતિ કિસ્મિઞ્ચિ કાલે. કરહચીતિ તસ્સેવ વેવચનં. દીઘસ્સ અદ્ધુનોતિ દીઘસ્સ કાલસ્સ. અચ્ચયેનાતિ અતિક્કમેન. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

હિરિઓત્તપ્પસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નગરોપમસુત્તવણ્ણના

૬૭. તતિયે પચ્ચન્તે ભવં પચ્ચન્તિમં. ‘‘રથો સીલપરિક્ખારો, ઝાનક્ખો ચક્કવીરિયો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૪) વિય અલઙ્કારવચનો પરિક્ખારસદ્દોતિ આહ ‘‘નગરાલઙ્કારેહિ અલઙ્કત’’ન્તિ. પરિવારવચનોપિ વટ્ટતિયેવ ‘‘સત્ત સમાધિપરિક્ખારા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૩૦) વિય. નેમં વુચ્ચતિ થમ્ભાદીહિ અનુપતભૂમિપ્પદેસોતિ આહ ‘‘ગમ્ભીરઆવાટા’’તિ, ગમ્ભીરં ભૂમિં અનુપ્પવિટ્ઠાતિ અત્થો. સુટ્ઠુ સન્નિસીદાપિતાતિ ભૂમિં નિખનિત્વા સમ્મદેવ ઠપિતા.

અનુપરિયાયેતિ એતેનાતિ અનુપરિયાયો, સોયેવ પથોતિ અનુપરિયાયપથો, પરિતો પાકારસ્સ અનુયાયમગ્ગો.

હત્થિં આરોહન્તિ આરોહાપયન્તિ ચાતિ હત્થારોહા (દી. નિ. ટી. ૧.૧૬૩). યેન હિ પયોગેન પુરિસો હત્થિનો આરોહનયોગ્ગો હોતિ, હત્થિસ્સ તં પયોગં વિધાયન્તાનં સબ્બેસમ્પેતેસં ગહણં. તેનાહ ‘‘સબ્બેપી’’તિઆદિ. તત્થ હત્થાચરિયા નામ યે હત્થિનો હત્થારોહકાનઞ્ચ સિક્ખાપકા. હત્થિવેજ્જા નામ હત્થિભિસક્કા. હત્થિબન્ધા નામ હત્થીનં પાદરક્ખકા. આદિ-સદ્દેન હત્થીનં યવપદાયકાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. અસ્સારોહા રથિકાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. રથે નિયુત્તા રથિકા. રથરક્ખા નામ રથસ્સ આણિરક્ખકા. ધનું ગણ્હન્તિ ગણ્હાપેન્તિ ચાતિ ધનુગ્ગહા, ઇસ્સાસા ધનુસિપ્પસ્સ સિક્ખાપકા ચ. તેનાહ ‘‘ધનુઆચરિયા ઇસ્સાસા’’તિ. ચેલેન ચેલપટાકાય યુદ્ધે અકન્તિ ગચ્છન્તીતિ ચેલકાતિ આહ – ‘‘યે યુદ્ધે જયદ્ધજં ગહેત્વા પુરતો ગચ્છન્તી’’તિ. યથા તથા ઠિતે સેનિકે બ્રૂહકરણવસેન તતો તતો ચલયન્તિ ઉચ્ચાલેન્તીતિ ચલકા. સકુણગ્ઘિઆદયો વિય મંસપિણ્ડં પરસેનાસમૂહં સાહસિકમહાયોધતાય છેત્વા છેત્વા દયન્તિ ઉપ્પતિત્વા ગચ્છન્તીતિ પિણ્ડદાયકા. દુતિયવિકપ્પે પિણ્ડે દયન્તિ જનસમ્મદ્દે ઉપ્પતન્તા વિય ગચ્છન્તીતિ પિણ્ડદાયકાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. ઉગ્ગતુગ્ગતાતિ થામજવપરક્કમાદિવસેન અતિવિય ઉગ્ગતા, ઉદગ્ગાતિ અત્થો. પક્ખન્દન્તીતિ અત્તનો વીરસૂરભાવેન અસજ્જમાના પરસેનં અનુપવિસન્તીતિ અત્થો. થામજવબલપરક્કમાદિસમ્પત્તિયા મહાનાગા વિય મહાનાગા. એકસૂરાતિ એકાકિસૂરા અત્તનો સૂરભાવેનેવ એકાકિનો હુત્વા યુજ્ઝનકા. સજાલિકાતિ સવમ્મિકા. સરપરિત્તાણન્તિ ચમ્મપરિસિબ્બિતં ખેટકં, ચમ્મમયં વા ફલકં. ઘરદાસયોધાતિ અત્તનો દાસયોધા.

સમ્પક્ખન્દનલક્ખણાતિ સદ્ધેય્યવત્થુનો એવમેતન્તિ સમ્પક્ખન્દનલક્ખણા. સમ્પસાદનલક્ખણાતિ પસીદિતબ્બે વત્થુસ્મિં પસીદનલક્ખણા. ઓકપ્પનસદ્ધાતિ ઓક્કન્તિત્વા પક્ખન્દિત્વા અધિમુચ્ચનં. પસાદનીયે વત્થુસ્મિં પસીદનં પસાદસદ્ધા. અયં અનુધમ્મોતિ અયં નવન્નં લોકુત્તરધમ્માનં અનુલોમધમ્મો. નિબ્બિદાબહુલોતિ ઉક્કણ્ઠનાબહુલો. સદ્ધા બન્ધતિ પાથેય્યન્તિ સદ્ધા નામાયં સત્તસ્સ મરણવસેન મહાપથં સંવજતો મહાકન્તારં પટિપજ્જતો મહાવિદુગ્ગં પક્ખન્દતો પાથેય્યપુટં બન્ધતિ, સમ્બલં વિસ્સજ્જેતીતિ અત્થો. સદ્ધઞ્હિ ઉપ્પાદેત્વા દાનં દેતિ, સીલં રક્ખતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ. તેનેતં વુત્તં ‘‘સદ્ધા બન્ધતિ પાથેય્ય’’ન્તિ. સિરીતિ ઇસ્સરિયં. ઇસ્સરિયે હિ અભિમુખીભૂતે થલતોપિ જલતોપિ ભોગા આગચ્છન્તિયેવ. તેનેતં વુત્તં ‘‘સિરી ભોગાનમાસયો’’તિ. સદ્ધા દુતિયા પુરિસસ્સ હોતીતિ પુરિસસ્સ દેવલોકે, મનુસ્સલોકે ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ ગચ્છન્તસ્સ સદ્ધા દુતિયા હોતિ, સહાયકિચ્ચં સાધેતિ. ભત્તપુટાદીતિ આદિ-સદ્દેન દુતિયિકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અનેકસરસતાતિ અનેકસભાવતા, અનેકકિચ્ચતા વા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નગરોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ધમ્મઞ્ઞૂસુત્તવણ્ણના

૬૮. ચતુત્થે સુત્તગેય્યાદિધમ્મં જાનાતીતિ ધમ્મઞ્ઞૂ. તસ્સ તસ્સેવ સુત્તગેય્યાદિના ભાસિતસ્સ તદઞ્ઞસ્સ સુત્તપદત્થસ્સ બોધકસ્સ સદ્દસ્સ અત્થકુસલતાવસેન અત્થં જાનાતીતિ અત્થઞ્ઞૂ. ‘‘એત્તકોમ્હિ સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાયા’’તિ એવં યથા અત્તનો પમાણજાનનવસેન અત્તાનં જાનાતીતિ અત્તઞ્ઞૂ. પટિગ્ગહણપરિભોગપરિયેસનવિસ્સજ્જનેસુ મત્તં જાનાતીતિ મત્તઞ્ઞૂ. નિદ્દેસે પન પટિગ્ગહણમત્તઞ્ઞુતાય એવ પરિભોગાદિમત્તઞ્ઞુતા પબોધિતા હોતીતિ પટિગ્ગહણમત્તઞ્ઞુતાવ દસ્સિતા. ‘‘અયં કાલો ઉદ્દેસસ્સ, અયં કાલો પરિપુચ્છાય, અયં કાલો યોગસ્સ અધિગમાયા’’તિ એવં કાલં જાનાતીતિ કાલઞ્ઞૂ. તત્થ પઞ્ચ વસ્સાનિ ઉદ્દેસસ્સ કાલો, દસ પરિપુચ્છાય, ઇદં અતિસમ્બાધં, અતિક્ખપઞ્ઞસ્સ તાવતા કાલેન તીરેતું અસક્કુણેય્યત્તા દસ વસ્સાનિ ઉદ્દેસસ્સ કાલો, વીસતિ પરિપુચ્છાય, તતો પરં યોગે કમ્મં કાતબ્બં. ખત્તિયપરિસાદિકં અટ્ઠવિધં પરિસં જાનાતીતિ પરિસઞ્ઞૂ. ભિક્ખુપરિસાદિકં ચતુબ્બિધં, ખત્તિયપરિસાદિકં મનુસ્સપરિસંયેવ પુન ચતુબ્બિધં ગહેત્વા અટ્ઠવિધં વદન્તિ અપરે. નિદ્દેસે પનસ્સ ખત્તિયપરિસાદિચતુબ્બિધપરિસગ્ગહણં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. ‘‘ઇમં મે સેવન્તસ્સ અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, તસ્મા અયં પુગ્ગલો સેવિતબ્બો, વિપરિયાયતો અઞ્ઞો અસેવિતબ્બો’’તિ સેવિતબ્બાસેવિતબ્બપુગ્ગલં જાનાતીતિ પુગ્ગલપરોપરઞ્ઞૂ. એવઞ્હિ તેસં પુગ્ગલાનં પરોપરં ઉક્કટ્ઠનિહીનતં જાનાતિ નામ. નિદ્દેસેપિસ્સ સેવિતબ્બાસેવિતબ્બપુગ્ગલે વિભાવનમેવ સમણકથાકતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ધમ્મઞ્ઞૂસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૬. પારિચ્છત્તકસુત્તાદિવણ્ણના

૬૯-૭૦. પઞ્ચમે પતિતપલાસોતિ પતિતપત્તો. એત્થ પઠમં પણ્ડુપલાસતં, દુતિયં પન્નપલાસતઞ્ચ વત્વા તતિયં જાલકજાતતા, ચતુત્થં ખારકજાતતા ચ પાળિયં વુત્તા. દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં પન મહાગોવિન્દસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૯૪) ઇમમેવ પાળિં આહરિત્વા દસ્સેન્તેન પઠમં પણ્ડુપલાસતં, દુતિયં પન્નપલાસતઞ્ચ વત્વા તતિયં ખારકજાતતા, ચતુત્થં જાલકજાતતા ચ દસ્સિતા. એવઞ્હિ તત્થ વુત્તં – ‘‘પારિચ્છત્તકે પુપ્ફમાને એકં વસ્સં ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ, તે તસ્સ પણ્ડુપલાસભાવતો પટ્ઠાય અત્તમના હોન્તિ. યથાહ –

યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે દેવાનં તાવતિંસાનં પારિચ્છત્તકો કોવિળારો, પણ્ડુપલાસો હોતિ, અત્તમના, ભિક્ખવે, દેવા તાવતિંસા તસ્મિં સમયે હોન્તિ ‘પણ્ડુપલાસો દાનિ પારિચ્છત્તકો, કોવિળારો, ન ચિરસ્સેવ પન્નપલાસો ભવિસ્સતી’તિ. યસ્મિં સમયે દેવાનં તાવતિંસાનં પારિચ્છત્તકો, કોવિળારો, પન્નપલાસો હોતિ, જાલકજાતો હોતિ, ખારકજાતો હોતિ, કુટુમલકજાતો હોતિ, કોરકજાતો હોતિ, અત્તમના, ભિક્ખવે, દેવા તાવતિંસા તસ્મિં સમયે હોન્તિ ‘કોરકજાતો દાનિ પારિચ્છત્તકો કોવિળારો, ન ચિરસ્સેવ સબ્બપાલિફુલ્લો ભવિસ્સતી’તિ.

લીનત્થપ્પકાસિનિયમ્પિ (દી. નિ. ટી. ૨.૨૯૪) એત્થ એવમત્થો દસ્સિતો – પન્નપલાસોતિ પતિતપત્તો. ખારકજાતોતિ જાતખુદ્દકમકુળો. યે હિ નીલપત્તકા અતિવિય ખુદ્દકા મકુળા, તે ‘‘ખારકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. જાલકજાતોતિ તેહિયેવ ખુદ્દકમકુળેહિ જાતજાલકો સબ્બસો જાલો વિય જાતો. કેચિ પન ‘‘જાલકજાતોતિ એકજાલો વિય જાતો’’તિ અત્થં વદન્તિ. પારિચ્છત્તકો કિર ખારકગ્ગહણકાલે સબ્બત્થકમેવ પલ્લવિકો હોતિ, તે ચસ્સ પલ્લવા પભસ્સરપવાળવણ્ણસમુજ્જલા હોન્તિ. તેન સો સબ્બસો સમુજ્જલન્તો તિટ્ઠતિ. કુટુમલજાતોતિ સઞ્જાતમહામકુળો. કોરકજાતોતિ સઞ્જાતસૂચિભેદો સમ્પતિવિકસમાનાવત્થો. સબ્બપાલિફુલ્લોતિ સબ્બસો ફુલ્લિતવિકસિતોતિ. અયઞ્ચ અનુક્કમો દીઘભાણકાનં વળઞ્જનાનુક્કમેન દસ્સિતો, ન એત્થ આચરિયસ્સ વિરોધો આસઙ્કિતબ્બો.

કન્તનકવાતોતિ દેવાનં પુઞ્ઞકમ્મપચ્ચયા પુપ્ફાનં છિન્દનકવાતો. કન્તતીતિ છિન્દતિ. સમ્પટિચ્છનકવાતોતિ છિન્નાનં છિન્નાનં પુપ્ફાનં સમ્પટિગ્ગણ્હકવાતો. ચિનન્તોતિ નાનાવિધભત્તિસન્નિવેસવસેન નિચિનં કરોન્તો. અઞ્ઞતરદેવતાનન્તિ નામગોત્તવસેન અપઞ્ઞાતદેવતાનં. રેણુવટ્ટીતિ રેણુસઙ્ઘાતો. કણ્ણિકં આહચ્ચાતિ સુધમ્માય કૂટં આહન્ત્વા.

અનુફરણાનુભાવોતિ ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો કિત્તિસદ્દસ્સ યાવ બ્રહ્મલોકા અનુફરણસઙ્ખાતો આનુભાવો. પબ્બજ્જાનિસ્સિતં હોતીતિ પબ્બજ્જાય ચતુપારિસુદ્ધિસીલમ્પિ દસ્સિતમેવાતિ અધિપ્પાયો. પઠમજ્ઝાનસન્નિસ્સિતન્તિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇધ પન ઉભયતો પરિચ્છેદો હેટ્ઠા સીલતો ઉપરિ અરહત્તતો ચ પરિચ્છેદસ્સ દસ્સિતત્તા. તેનેતં વુત્તન્તિ તેન કારણેન એતં ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પબ્બજ્જાનિસ્સિતં હોતી’’તિઆદિવચનં વુત્તં. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ.

પારિચ્છત્તકસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ભાવનાસુત્તવણ્ણના

૭૧. સત્તમે અત્થસ્સ અસાધિકા ‘‘ભાવનં અનનુયુત્તસ્સા’’તિ વુત્તત્તા. સમ્ભાવનત્થેતિ ‘‘અપિ નામ એવં સિયા’’તિ વિકપ્પનત્થો સમ્ભાવનત્થો. એવઞ્હિ લોકે સિલિટ્ઠવચનં હોતીતિ એકમેવ સઙ્ખં અવત્વા અપરાય સઙ્ખાય સદ્ધિં વચનં લોકે સિલિટ્ઠવચનં હોતિ યથા ‘‘દ્વે વા તીણિ વા ઉદકફુસિતાની’’તિ. સમ્મા અધિસયિતાનીતિ પાદાદીહિ અત્તના નેસં કિઞ્ચિ ઉપઘાતં અકરોન્તિયા બહિવાતાદિપરિસ્સયપરિહરણત્થં સમ્મદેવ ઉપરિ સયિતાનિ. ઉપરિઅત્થો હેત્થ અધિ-સદ્દો. ઉતું ગણ્હાપેન્તિયાતિ તેસં અલ્લસિનેહપરિયાદાનત્થં અત્તનો કાયુસ્માવસેન ઉતું ગણ્હાપેન્તિયા. તેનાહ ‘‘ઉસ્મીકતાની’’તિ. સમ્મા પરિભાવિતાનીતિ સમ્મદેવ સબ્બસો કુક્કુટવાસનાય વાસિતાનિ. તેનાહ ‘‘કુક્કુટગન્ધં ગાહાપિતાની’’તિ. એત્થ ચ સમ્માપરિસેદનં કુક્કુટગન્ધપરિભાવનઞ્ચ સમ્માઅધિસયનસમ્માપરિસેદનનિપ્ફત્તિયા આનુભાવનિપ્ફાદિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સમ્માઅધિસયનેનેવ હિ ઇતરદ્વયં ઇજ્ઝતિ. ન હિ સમ્માઅધિસયનતો વિસું સમ્માપરિસેદનસ્સ સમ્માપરિભાવનસ્સ ચ કારણં અત્થિ. તેન પન સદ્ધિંયેવ ઇતરેસં દ્વિન્નમ્પિ ઇજ્ઝનતો વુત્તં.

તિવિધકિરિયાકરણેનાતિ સમ્માઅધિસયનાદિતિવિધકિરિયાકરણેનાતિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ ‘‘એવં અહો વત મે’’તિઆદિના ન ઇચ્છા ઉપ્પજ્જેય્ય કારણસ્સ પન સમ્પાદિતત્તા, અથ ખો ભબ્બાવ તે અભિનિબ્ભિજ્જિતુન્તિ યોજના. કસ્મા ભબ્બાતિ આહ ‘‘તે હિ યસ્મા તાયા’’તિઆદિ. સયમ્પીતિ અણ્ડાનિ. પરિણામન્તિ પરિપાકં બહિનિક્ખમનયોગ્યતં. યથા કપાલસ્સ તનુતા આલોકસ્સ અન્તો પઞ્ઞાયમાનસ્સ કારણં, તથા કપાલસ્સ તનુતાય નખસિખામુખતુણ્ડકાનં ખરતાય ચ અલ્લસિનેહપરિયાદાનં કારણવચનન્તિ દટ્ઠબ્બં. તસ્માતિ આલોકસ્સ અન્તો પઞ્ઞાયમાનતો સયઞ્ચ પરિપાકગતત્તા.

ઓપમ્મસમ્પટિપાદનન્તિ ઓપમ્મત્થસ્સ ઉપમેય્યેન સમ્મદેવ પટિપાદનં. તન્તિ ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં. એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન. અત્થેનાતિ ઉપમેય્યત્થેન સંસન્દેત્વા સહ યોજેત્વા. સમ્પાદનેન સમ્પયુત્તધમ્મવસેન ઞાણસ્સ તિક્ખભાવો વેદિતબ્બો. ઞાણસ્સ હિ સભાવતો સતિનેપક્કતો ચ તિક્ખભાવો, સમાધિવસેન ખરભાવો, સદ્ધાવસેન વિપ્પસન્નભાવો. પરિણામકાલોતિ બલવવિપસ્સનાકાલો. વડ્ઢિકાલોતિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાકાલો. અનુલોમટ્ઠાનિયા હિ વિપસ્સના ગહિતગબ્ભા નામ તદા મગ્ગગબ્ભસ્સ ગહિતત્તા. તજ્જાતિકન્તિ તસ્સ વિપસ્સનાનુયોગસ્સ અનુરૂપં. સત્થાપિ અવિજ્જણ્ડકોસં પહરતિ, દેસનાપિ વિનેય્યસન્તાનગતં અવિજ્જણ્ડકોસં પહરતિ, યથાઠાને ઠાતું ન દેતિ.

ઓલમ્બકસઙ્ખાતન્તિ ઓલમ્બકસુત્તસઙ્ખાતં. ‘‘પલ’’ન્તિ હિ તસ્સ સુત્તસ્સ નામં. ચારેત્વા દારુનો હેટ્ઠા દોસજાનનત્થં ઉસ્સાપેત્વા. ગણ્ડં હરતીતિ પલગણ્ડોતિ એતેન ‘‘પલેન ગણ્ડહારો પલગણ્ડોતિ પચ્છિમપદે ઉત્તરપદલોપેન નિદ્દેસો’’તિ દસ્સેતિ. ગહણટ્ઠાનેતિ હત્થેન ગહેતબ્બટ્ઠાને. સમ્મદેવ ખિપીયન્તિ એતેન કાયદુચ્ચરિતાદીનીતિ સઙ્ખેપો, પબ્બજ્જાવ સઙ્ખેપો પબ્બજ્જાસઙ્ખેપો. તેન વિપસ્સનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ અજાનન્તસ્સેવ આસવાનં પરિક્ખયો ઇધ વિપસ્સનાનિસંસોતિ અધિપ્પેતો.

હેમન્તિકેન કારણભૂતેન, ભુમ્મત્થે વા એતં કરણવચનં, હેમન્તિકેતિ અત્થો. પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ પટિપ્પસ્સદ્ધફલાનિ હોન્તિ. તેનાહ ‘‘પૂતિકાનિ ભવન્તી’’તિ. મહાસમુદ્દો વિય સાસનં અગાધગમ્ભીરભાવતો. નાવા વિય યોગાવચરો મહોઘુત્તરતો. પરિયાયનં વિયાતિ પરિતો અપરાપરં યાયનં વિય. ખજ્જમાનાનન્તિ ખાદન્તેન વિય ઉદકેન ખેપિયમાનબન્ધનાનં. તનુભાવોતિ પરિયુટ્ઠાનપવત્તિયા અસમત્થતાય દુબ્બલભાવો. વિપસ્સનાઞાણપીતિપામોજ્જેહીતિ વિપસ્સનાઞાણસમુટ્ઠિતેહિ પીતિપામોજ્જેહિ. ઓક્ખાયમાનેતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાને વીથિપ્પટિપાટિયા ઓક્ખાયમાને, પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય વા ઓક્ખાયમાને. સઙ્ખારુપેક્ખાય પક્ખાયમાને. દુબ્બલતા દીપિતા ‘‘અપ્પકસિરેનેવ સંયોજનાનિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, પૂતિકાનિ ભવન્તી’’તિ વુત્તત્તા.

ભાવનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮-૯. અગ્ગિક્ખન્ધોપમસુત્તાદિવણ્ણના

૭૨-૭૩. અટ્ઠમે પસ્સથ નૂતિ અપિ પસ્સથ. મહન્તન્તિ વિપુલં. અગ્ગિક્ખન્ધન્તિ અગ્ગિસમૂહં. આદિત્તન્તિ પદિત્તં. સમ્પજ્જલિતન્તિ સમન્તતો પજ્જલિતં અચ્ચિવિપ્ફુલિઙ્ગાનિ મુઞ્ચન્તં. સજોતિભૂતન્તિ સમન્તતો ઉટ્ઠિતાહિ જાલાહિ એકપ્પભાસમુદયભૂતં. તં કિં મઞ્ઞથાતિ તં ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનત્થં કિં મઞ્ઞથાતિ અનુમતિગ્ગહણત્થં પુચ્છતિ. યદેત્થ સત્થા અગ્ગિક્ખન્ધાલિઙ્ગનં કઞ્ઞાલિઙ્ગનઞ્ચ આનેસિ, તમત્થં વિભાવેતું ‘‘આરોચયામી’’તિઆદિમાહ.

દુસ્સીલસ્સાતિ નિસ્સીલસ્સ સીલવિરહિતસ્સ. પાપધમ્મસ્સાતિ દુસ્સીલત્તા એવ હીનજ્ઝાસયતાય લામકસભાવસ્સ. અસુચિસઙ્કસ્સરસમાચારસ્સાતિ અપરિસુદ્ધતાય અસુચિ હુત્વા સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારસ્સ. દુસ્સીલો હિ કિઞ્ચિદેવ અસારુપ્પં દિસ્વા ‘‘ઇદં અસુકેન કતં ભવિસ્સતી’’તિ પરેસં આસઙ્કા હોતિ. કેનચિદેવ કરણીયેન મન્તયન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘કચ્ચિ નુ ખો ઇમે મયા કતકમ્મં જાનિત્વા મન્તેન્તી’’તિ અત્તનોયેવ સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારો. પટિચ્છન્નકમ્મન્તસ્સાતિ લજ્જિતબ્બતાય પટિચ્છાદેતબ્બકમ્મન્તસ્સ. અસ્સમણસ્સાતિ ન સમણસ્સ. સલાકગ્ગહણાદીસુ ‘‘અહમ્પિ સમણો’’તિ મિચ્છાપટિઞ્ઞાય સમણપટિઞ્ઞસ્સ. અસેટ્ઠચારિતાય અબ્રહ્મચારિસ્સ. ઉપોસથાદીસુ ‘‘અહમ્પિ બ્રહ્મચારી’’તિ મિચ્છાપટિઞ્ઞાય બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞસ્સ. પૂતિના કમ્મેન સીલવિપત્તિયા અન્તો અનુપવિટ્ઠત્તા અન્તોપૂતિકસ્સ. છદ્વારેહિ રાગાદિકિલેસાનુસ્સવનેન તિન્તત્તા અવસ્સુતસ્સ. સઞ્જાતરાગાદિકચવરત્તા સીલવન્તેહિ છડ્ડેતબ્બત્તા ચ કસમ્બુજાતસ્સ.

વાલરજ્જુયાતિ વાલેહિ કતરજ્જુયા. સા હિ ખરતરા હોતિ. ઘંસેય્યાતિ મથનવસેન ઘંસેય્ય. તેલધોતાયાતિ તેલેન નિસિતાય. પચ્ચોરસ્મિન્તિ પતિઉરસ્મિં, અભિમુખે ઉરમજ્ઝેતિ અધિપ્પાયો. અયોસઙ્કુનાતિ સણ્ડાસેન. ફેણુદ્દેહકન્તિ ફેણં ઉદ્દેહેત્વા ઉદ્દેહેત્વા, અનેકવારં ફેણં ઉટ્ઠાપેત્વાતિ અત્થો. એવમેત્થ સઙ્ખેપતો પાળિવણ્ણના વેદિતબ્બા. નવમં ઉત્તાનમેવ.

અગ્ગિક્ખન્ધોપમસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. અરકસુત્તવણ્ણના

૭૪. દસમે પરિત્તન્તિ ઇત્તરં. તેનાહ ‘‘અપ્પં થોક’’ન્તિ. પબન્ધાનુપચ્છેદસ્સ પચ્ચયભાવો ઇધ જીવિતસ્સ રસો કિચ્ચન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘સરસપરિત્તતાયપી’’તિ. તદધીનવુત્તિતાયપિ હિ ‘‘યો, ભિક્ખવે, ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ વચનતો પરિત્તં ખણપરિત્તતાયપિ. પરમત્થતો હિ અતિપરિત્તો સત્તાનં જીવિતક્ખણો એકચિત્તક્ખણપ્પવત્તિમત્તોયેવ. યથા નામ રથચક્કં પવત્તમાનમ્પિ એકેનેવ નેમિપ્પદેસેન પવત્તતિ, તિટ્ઠમાનમ્પિ એકેનેવ તિટ્ઠતિ, એવમેવં એકચિત્તક્ખણિકં સત્તાનં જીવિતં તસ્મિં ચિત્તે નિરુદ્ધમત્તે સત્તો નિરુદ્ધોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘અતીતે ચિત્તક્ખણે જીવિત્થ ન જીવતિ ન જીવિસ્સતિ. અનાગતે ચિત્તક્ખણે ન જીવિત્થ ન જીવતિ જીવિસ્સતિ. પચ્ચુપ્પન્ને ચિત્તક્ખણે ન જીવિત્થ જીવતિ ન જીવિસ્સતિ.

‘‘જીવિતં અત્તભાવો ચ, સુખદુક્ખા ચ કેવલા;

એકચિત્તસમાયુત્તા, લહુસો વત્તતે ખણો.

‘‘યે નિરુદ્ધા મરન્તસ્સ, તિટ્ઠમાનસ્સ વા ઇધ;

સબ્બેપિ સદિસા ખન્ધા, ગતા અપ્પટિસન્ધિકા.

‘‘અનિબ્બત્તેન ન જાતો, પચ્ચુપ્પન્નેન જીવતિ;

ચિત્તભઙ્ગા મતો લોકો, પઞ્ઞત્તિ પરમત્થિયા’’તિ. (મહાનિ. ૧૦);

લહુસન્તિ લહુકં. તેનાહ ‘‘લહું ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝનતો લહુસ’’ન્તિ. પરિત્તં લહુસન્તિ ઉભયં પનેતં અપ્પકસ્સ વેવચનં. યઞ્હિ અપ્પકં, તં પરિત્તઞ્ચેવ લહુકઞ્ચ હોતિ. ઇધ પન આયુનો અધિપ્પેતત્તા રસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. મન્તાયન્તિ કરણત્થે એતં ભુમ્મવચનન્તિ આહ ‘‘મન્તાય બોદ્ધબ્બં, પઞ્ઞાય જાનિતબ્બન્તિ અત્થો’’તિ. મન્તાયન્તિ વા મન્તેય્યન્તિ વુત્તં હોતિ, મન્તેતબ્બં મન્તાય ઉપપરિક્ખિતબ્બન્તિ અત્થો. પઞ્ઞાય જાનિતબ્બન્તિ જાનિતબ્બં જીવિતસ્સ પરિત્તભાવો બહુદુક્ખાદિભાવો. જાનિત્વા ચ પન સબ્બપલિબોધે છિન્દિત્વા કત્તબ્બં કુસલં, ચરિતબ્બં બ્રહ્મચરિયં. યસ્મા ઇત્થિ જાતસ્સ અમરણં, અપ્પં વા ભિય્યો વસ્સસતતો ઉપરિ અપ્પં અઞ્ઞં વસ્સસતં અપ્પત્વા વીસં વા તિંસં વા ચત્તાલીસં વા પણ્ણાસં વા સટ્ઠિ વા વસ્સાનિ જીવતિ, એવંદીઘાયુકો પન અતિદુલ્લભો. ‘‘અસુકો હિ એવં ચિરં જીવતી’’તિ તત્થ તત્થ ગન્ત્વા દટ્ઠબ્બો હોતિ. તત્થ વિસાખા ઉપાસિકા વીસસતં જીવતિ, તથા પોક્ખરસાતિબ્રાહ્મણો, બ્રહ્માયુબ્રાહ્મણો, બાવરિયબ્રાહ્મણો, આનન્દત્થેરો, મહાકસ્સપત્થેરોતિ. અનુરુદ્ધત્થેરો પન વસ્સસતઞ્ચેવ પણ્ણાસઞ્ચ વસ્સાનિ. બાકુલત્થેરો વસ્સસતઞ્ચેવ સટ્ઠિ ચ વસ્સાનિ, અયં સબ્બદીઘાયુકો, સોપિ દ્વે વસ્સસતાનિ ન જીવિ.

અરકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મહાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.