૮. પચલાયમાનસુત્તવણ્ણના

૬૧. અટ્ઠમે આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરેય્યાસીતિ દિવા વા રત્તિં વા સૂરિયપજ્જોતચન્દમણિઆદીનં આલોકં ‘‘આલોકો’’તિ મનસિ કરેય્યાસિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – સૂરિયચન્દાલોકાદિં દિવા રત્તિઞ્ચ ઉપલદ્ધં યથાલદ્ધવસેનેવ મનસિ કરેય્યાસિ, ચિત્તે ઠપેય્યાસિ. યથા તે સુભાવિતાલોકકસિણસ્સ વિય કસિણાલોકો યદિચ્છકં યાવદિચ્છકઞ્ચ સો આલોકો રત્તિયં ઉપતિટ્ઠતિ, યેન તત્થ દિવાસઞ્ઞં ઠપેય્યાસિ, દિવા વિય વિગતથિનમિદ્ધોવ ભવેય્યાસીતિ. તેનાહ ‘‘યથા દિવા તથા રત્તિ’’ન્તિ. ઇતિ વિવટેન ચેતસાતિ એવં અપિહિતેન ચિત્તેન થિનમિદ્ધપિધાનેન અપિહિતત્તા. અપરિયોનદ્ધેનાતિ સમન્તતો અનોનદ્ધેન અસઞ્છાદિતેન. સહોભાસન્તિ સઞાણોભાસં. થિનમિદ્ધવિનોદનઆલોકોપિ વા હોતુ કસિણાલોકોપિ વા પરિકમ્માલોકોપિ વા, ઉપક્કિલેસાલોકો વિય સબ્બોયં આલોકો ઞાણસમુટ્ઠાનોવાતિ. યેસં અકરણે પુગ્ગલો મહાજાનિયો હોતિ, તાનિ અવસ્સં કાતબ્બાનિ. યાનિ અકાતુમ્પિ વટ્ટન્તિ, સતિ સમવાયે કાતબ્બતો તાનિ કરણીયાનીતિ આહ ‘‘ઇતરાનિ કરણીયાની’’તિ. અથ વા કત્તબ્બાનિ કમ્માનિ કરણં અરહન્તીતિ કરણીયાનિ. ઇતરાનિ કિચ્ચાનીતિપિ વદન્તિ.

આદિનયપ્પવત્તા વિગ્ગાહિકકથાતિ ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ, કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ, મિચ્છાપટિપન્નો ત્વમસિ, અહમસ્મિ સમ્માપટિપન્નો, સહિતં મે, અસહિતં તે, પુરેવચનીયં પચ્છા અવચ, પચ્છાવચનીયં પુરે અવચ, અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તં, આરોપિતો તે વાદો, નિગ્ગહિતો ત્વમસિ. ચર વાદપ્પમોક્ખાય, નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૮; મ. નિ. ૩.૪૧) એવંપવત્તા કથા. તત્થ સહિતં મેતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૮) મય્હં વચનં સહિતં સિલિટ્ઠં, અત્થયુત્તં કારણયુત્તન્તિ અત્થો. સહિતન્તિ વા પુબ્બાપરાવિરુદ્ધં. અસહિતં તેતિ તુય્હં વચનં અસહિતં અસિલિટ્ઠં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તુય્હં દીઘરત્તાચિણ્ણવસેન સુપ્પગુણં, તં મય્હં એકવચનેનેવ વિપરાવત્તં પરિવત્તિત્વા ઠિતં, ન કિઞ્ચિ જાનાસીતિ અત્થો. આરોપિતો તે વાદોતિ મયા તવ વાદે દોસો આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ દોસમોચનત્થં ચર વિચર, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા સિક્ખાતિ અત્થો. નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસીતિ અથ સયં પહોસિ, ઇદાનિ એવ નિબ્બેઠેહીતિ અત્થો.

તણ્હા સબ્બસો ખીયન્તિ એત્થાતિ તણ્હાસઙ્ખયો, તસ્મિં. તણ્હાસઙ્ખયેતિ ચ ઇદં વિસયે ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘તં આરમ્મણં કત્વા’’તિ. વિમુત્તચિત્તતાયાતિ સબ્બસંકિલેસેહિ વિપ્પયુત્તચિત્તતાય. અપરભાગે પટિપદા નામ અરિયસચ્ચાભિસમયો. સા સાસનચારિગોચરા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બતોતિ આહ ‘‘પુબ્બભાગપ્પટિપદં સંખિત્તેન દેસેથાતિ પુચ્છતી’’તિ. અકુપ્પધમ્મતાય ખયવયસઙ્ખાતં અન્તં અતીતાતિ અચ્ચન્તા, સો એવ અપરિહાયનસભાવત્તા અચ્ચન્તા નિટ્ઠા અસ્સાતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠા. તેનાહ ‘‘એકન્તનિટ્ઠો સતતનિટ્ઠોતિ અત્થો’’તિ. ન હિ પટિવિદ્ધસ્સ લોકુત્તરધમ્મસ્સ દસ્સન્નં કુપ્પન્નં નામ અત્થિ. અચ્ચન્તમેવ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમો એતસ્સ અત્થીતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ વુસિતત્તા તસ્સ ચ અપરિહાયનસભાવત્તા અચ્ચન્તં બ્રહ્મચારીતિ અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી. તેનાહ ‘‘નિચ્ચબ્રહ્મચારીતિ અત્થો’’તિ. પરિયોસાનન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયપરિયપરિયોસાનં વટ્ટદુક્ખપરિયોસાનઞ્ચ.

પઞ્ચક્ખન્ધાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. સક્કાયસબ્બઞ્હિ સન્ધાય ઇધ ‘‘સબ્બે ધમ્મા’’તિ વુત્તં વિપસ્સનાવિસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તસ્મા આયતનધાતુયોપિ તગ્ગતિકા એવ દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ભગવા ‘‘નાલં અભિનિવેસાયા’’તિ. ન યુત્તા અભિનિવેસાય ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ અજ્ઝોસાનાય. ‘‘અલમેવ નિબ્બિન્દિતું અલં વિરજ્જિતુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૭૨; સં. નિ. ૨.૧૨૪, ૧૨૮, ૧૩૪, ૧૪૩) વિય અલં-સદ્દો યુત્તત્થોપિ હોતીતિ આહ ‘‘ન યુત્તા’’તિ. સમ્પજ્જન્તીતિ ભવન્તિ. યદિપિ ‘‘તતિયા ચતુત્થી’’તિ ઇદં વિસુદ્ધિદ્વયં અભિઞ્ઞાપઞ્ઞા, તસ્સ પન સપચ્ચયનામરૂપદસ્સનભાવતો સતિ ચ પચ્ચયપરિગ્ગહે સપચ્ચયત્તા અનિચ્ચન્તિ, નામરૂપસ્સ અનિચ્ચતાય દુક્ખં, દુક્ખઞ્ચ અનત્તાતિ અત્થતો લક્ખણત્તયં સુપાકટમેવ હોતીતિ આહ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાય અભિજાનાતી’’તિ. તથેવ તીરણપરિઞ્ઞાયાતિ ઇમિના અનિચ્ચાદિભાવેન નાલં અભિનિવેસાયાતિ નામરૂપસ્સ ઉપસંહરતિ, ન અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાનં સમ્ભારધમ્માનં. પુરિમાય હિ અત્થતો આપન્નં લક્ખણત્તયં ગણ્હાતિ સલક્ખણસલ્લક્ખણપરત્તા તસ્સા. દુતિયાય સરૂપતો તસ્સા લક્ખણત્તયારોપનવસેન સમ્મસનભાવતો. એકચિત્તક્ખણિકતાય અભિનિપાતમત્તતાય ચ અપ્પમત્તકમ્પિ. રૂપપરિગ્ગહસ્સ ઓળારિકભાવતો અરૂપપરિગ્ગહં દસ્સેતિ. દસ્સેન્તો ચ વેદનાય આસન્નભાવતો, વિસેસતો સુખસારાગિતાય, ભવસ્સાદગધિતમાનસતાય ચ થેરસ્સ વેદનાવસેન નિબ્બત્તેત્વા દસ્સેતિ.

ખયવિરાગોતિ ખયસઙ્ખાતો વિરાગો સઙ્ખારાનં પલુજ્જના. યં આગમ્મ સબ્બસો સઙ્ખારેહિ વિરજ્જના હોતિ, તં નિબ્બાનં અચ્ચન્તવિરાગો. નિરોધાનુપસ્સિમ્હિપીતિ નિરોધાનુપસ્સિપદેપિ. એસેવ નયોતિ અતિદિસિત્વા તં એકદેસેન વિવરન્તો ‘‘નિરોધોપિ હિ…પે… દુવિધોયેવા’’તિ આહ. ખન્ધાનં પરિચ્ચજનં તપ્પટિબદ્ધકિલેસપ્પહાનવસેનાતિ યેનાકારેન વિપસ્સના કિલેસે પજહતિ, તેનાકારેન તંનિમિત્તક્ખન્ધે ચ પજહતીતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ આહ ‘‘સા હિ…પે… વોસ્સજ્જતી’’તિ. આરમ્મણતોતિ કિચ્ચસાધનવસેન આરમ્મણકરણતો. એવઞ્હિ મગ્ગતો અઞ્ઞેસં નિબ્બાનારમ્મણાનં પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગાભાવો સિદ્ધોવ હોતિ. પરિચ્ચજનેન પક્ખન્દનેન ચાતિ દ્વીહિપિ વા કારણેહિ. સોતિ મગ્ગો. સબ્બેસં ખન્ધાનં વોસ્સજ્જનં તપ્પટિબદ્ધસંકિલેસપ્પહાનેન દટ્ઠબ્બં. યસ્મા વા વિપસ્સનાચિત્તં પક્ખન્દતીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તચિત્તં સન્ધાયાહ. મગ્ગો ચ સમુચ્છેદવસેન કિલેસે ખન્ધે ચ પરિચ્ચજતિ, તસ્મા યથાક્કમં વિપસ્સનામગ્ગાનઞ્ચ વસેન પક્ખન્દનપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગાપિ વેદિતબ્બા. તદુભયસમઙ્ગીતિ વિપસ્સનાસમઙ્ગી મગ્ગસમઙ્ગી ચ. ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદિવચનતો (પટિ. મ. ૧.૫૨) હિ યથા વિપસ્સનાય કિલેસાનં પરિચ્ચાગપ્પટિનિસ્સગ્ગો લબ્ભતિ, એવં આયતિં તેહિ કિલેસેહિ ઉપ્પાદેતબ્બક્ખન્ધાનમ્પિ પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો વત્તબ્બો. પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો પન મગ્ગે લબ્ભમાનાય એકન્તકારણભૂતાય વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય વસેન વેદિતબ્બો. મગ્ગે પન તદુભયમ્પિ ઞાયાગતમેવ નિપ્પરિયાયતોવ લબ્ભમાનત્તા. તેનાહ ‘‘તદુભયસમઙ્ગીપુગ્ગલો’’તિઆદિ. પુચ્છન્તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન ‘‘ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતી’’તિ એત્થ કામુપાદાનવસેન ઉપાદિયનં પટિક્ખિપતીતિ આહ ‘‘તણ્હાવસેન ન ઉપાદિયતી’’તિ. તણ્હાવસેન વા અસતિ ઉપાદિયને દિટ્ઠિવસેન ઉપાદિયનં અનવકાસમેવાતિ ‘‘તણ્હાવસેન’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ન પરામસતીતિ નાદિયતિ. દિટ્ઠિપરામાસવસેન વા ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના ન પરામસતિ. સંખિત્તેનેવ કથેસીતિ તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન પપઞ્ચં અકત્વા કથેસિ.

પચલાયમાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.