૯. મેત્તસુત્તવણ્ણના

૬૨. નવમે મા, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞાનન્તિ (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૬૨) એત્થ માતિ પટિસેધે નિપાતો. પુઞ્ઞ-સદ્દો ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦) પુઞ્ઞફલે આગતો. ‘‘અવિજ્જાગતોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞઞ્ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) કામરૂપાવચરસુચરિતેસુ. ‘‘પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) સુગતિવિસેસભૂતે ઉપપત્તિભવે. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂ’’તિઆદીસુ (ઇતિવુ. ૬૦; દી. નિ. ૩.૩૦૫; અ. નિ. ૮.૩૬) કુસલચેતનાયં. ઇધ પન તેભૂમકકુસલધમ્મે વેદિતબ્બો. ભાયિત્થાતિ એત્થ દુવિધં ભયં ઞાણભયં, સારજ્જભયન્તિ. તત્થ ‘‘યેપિ તે, ભિક્ખવે, દેવા દીઘાયુકા વણ્ણવન્તો સુખબહુલા ઉચ્ચેસુ વિમાનેસુ ચિરટ્ઠિતિકા, તેપિ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા યેભુય્યેન ભયં સંવેગં સન્તાસં આપજ્જન્તી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૩) આગતં ઞાણભયં. ‘‘અહુદેવ ભયં, અહુ છમ્ભિતત્તં, અહુ લોમહંસો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૧૮) આગતં સારજ્જભયં. ઇધાપિ સારજ્જભયમેવ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ભિક્ખવે, દીઘરત્તં કાયવચીસંયમો વત્તપ્પટિવત્તપૂરણં એકાસનં એકસેય્યં ઇન્દ્રિયદમો ધુતધમ્મેહિ ચિત્તસ્સ નિગ્ગહો સતિસમ્પજઞ્ઞં કમ્મટ્ઠાનાનુયોગવસેન વીરિયારમ્ભોતિ એવમાદીનિ યાનિ ભિક્ખુના નિરન્તરં પવત્તેતબ્બાનિ પુઞ્ઞાનિ, તેહિ મા ભાયિત્થ, મા ભયં સન્તાસં આપજ્જિત્થ. એકચ્ચસ્સ દિટ્ઠધમ્મસુખસ્સ ઉપરોધભયેન સમ્પરાયિકનિબ્બાનસુખદાયકેહિ પુઞ્ઞેહિ મા ભાયિત્થાતિ. નિસ્સક્કે ઇદં સામિવચનં.

ઇદાનિ તતો અભાયિતબ્બભાવે કારણં દસ્સેન્તો ‘‘સુખસ્સેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુખ-સદ્દો ‘‘સુખો બુદ્ધાનમુપ્પાદો, સુખા વિરાગતા લોકે’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૯૪) સુખમૂલે આગતો. ‘‘યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્ત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૬૦) સુખારમ્મણે. ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ સુખા સગ્ગા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૫૫) સુખપચ્ચયટ્ઠાને. ‘‘સુખો પુઞ્ઞસ્સ ઉચ્ચયો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૧૮) સુખહેતુમ્હિ. ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારા એતે ધમ્મા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૮૨) અબ્યાપજ્જે. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૧૫; ધ. પ. ૨૦૩, ૨૦૪) નિબ્બાને. ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૩૨; મ. નિ. ૧.૨૭૧; સં. નિ. ૨.૧૫૨) સુખવેદનાયં. ‘‘અદુક્ખમસુખં સન્તં, સુખમિચ્ચેવ ભાસિત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૫૩; ઇતિવુ. ૫૩) ઉપેક્ખાવેદનાયં. ‘‘દ્વેપિ મયા, આનન્દ, વેદના વુત્તા પરિયાયેન સુખા વેદના દુક્ખા વેદના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૮૯) ઇટ્ઠસુખેસુ. ‘‘સુખો વિપાકો પુઞ્ઞાન’’ન્તિઆદીસુ (પેટકો. ૨૩) ઇટ્ઠવિપાકે. ઇધાપિ ઇટ્ઠવિપાકે એવ દટ્ઠબ્બો. ઇટ્ઠસ્સાતિઆદીસુ ઇચ્છિતબ્બતો ચેવ અનિટ્ઠપ્પટિપક્ખતો ચ ઇટ્ઠસ્સ. કમનીયતો મનસ્મિઞ્ચ કમનતો પવિસનતો કન્તસ્સ. પિયાયિતબ્બતો સન્તપ્પનતો ચ પિયસ્સ. મનનીયતો મનસ્સ વડ્ઢનતો ચ મનાપસ્સાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. યદિદં પુઞ્ઞાનીતિ પુઞ્ઞાનીતિ યદિદં વચનં, એતં સુખસ્સ ઇટ્ઠસ્સ વિપાકસ્સ અધિવચનં નામં. સુખસ્સેતં યદિદં પુઞ્ઞાનીતિ ફલેન કારણસ્સ અભેદોપચારં વદતિ. તેન કતૂપચિતાનં પુઞ્ઞાનં અવસ્સંભાવિફલં સુત્વા અપ્પમત્તેન સક્કચ્ચં પુઞ્ઞાનિ કત્તબ્બાનીતિ પુઞ્ઞકિરિયાયં નિયોજેતિ, આદરઞ્ચ નેસં તત્થ ઉપ્પાદેતિ.

ઇદાનિ અત્તના સુનેત્તકાલે કતેન પુઞ્ઞકમ્મેન દીઘરત્તં પચ્ચનુભૂતં ભવન્તરપ્પટિચ્છન્નં ઉળારતરં પુઞ્ઞવિપાકં ઉદાહરિત્વા તમત્થં પાકટતરં કરોન્તો ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અભિજાનામીતિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનામિ, પચ્ચક્ખતો બુજ્ઝામિ. દીઘરત્તન્તિ ચિરકાલં. પુઞ્ઞાનન્તિ દાનાદીનં કુસલધમ્માનં. સત્ત વસ્સાનીતિ સત્ત સંવચ્છરાનિ. મેત્તચિત્તન્તિ મિજ્જતીતિ મેત્તા, સિનિય્હતીતિ અત્થો. મિત્તે ભવા, મિત્તસ્સ વા એસા પવત્તીતિપિ મેત્તા. લક્ખણાદિતો પન હિતાકારપ્પવત્તિલક્ખણા, હિતૂપસંહારરસા, આઘાતવિનયપચ્ચુપટ્ઠાના, સત્તાનં મનાપભાવદસ્સનપદટ્ઠાના. બ્યાપાદૂપસમો એતિસ્સા સમ્પત્તિ, સિનેહસમ્ભવો વિપત્તિ. મેત્તચિત્તં ભાવેત્વાતિ મેત્તાસહગતં ચિત્તં, ચિત્તસીસેન સમાધિ વુત્તોતિ મેત્તાસમાધિં મેતાબ્રહ્મવિહારં ઉપ્પાદેત્વા ચેવ વડ્ઢેત્વા ચ.

સત્ત સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પેતિ સત્ત મહાકપ્પે. સંવટ્ટવિવટ્ટગ્ગહણેનેવ હિ સંવટ્ટટ્ઠાયિવિવટ્ટટ્ઠાયિનોપિ ગહિતા. ઇમં લોકન્તિ કામલોકં. સંવટ્ટમાને સુદન્તિ સંવટ્ટમાને, સુદન્તિ નિપાતમત્તં, વિપજ્જમાનેતિ અત્થો. ‘‘વરસંવત્તટ્ઠાને સુદ’’ન્તિપિ પઠન્તિ. કપ્પેતિ કાલે. કપ્પસીસેન હિ કાલો વુત્તો, કાલે ખીયમાને સબ્બોપિ ખીયતેવ. યથાહ – ‘‘કાલો ઘસતિ ભૂતાનિ, સબ્બાનેવ સહત્તના’’તિ (જા. ૧.૨.૧૯૦). ‘‘આભસ્સરૂપગો હોમી’’તિ વુત્તત્તા તેજોસંવટ્ટવસેનેત્થ કપ્પવુટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. આભસ્સરૂપગોતિ તત્થ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન આભસ્સરબ્રહ્મલોકં ઉપગચ્છામીતિ આભસ્સરૂપગો હોમિ. વિવટ્ટમાનેતિ સણ્ઠહમાનેતિ અત્થો. સુઞ્ઞં બ્રહ્મવિમાનં ઉપપજ્જામીતિ કસ્સચિ સત્તસ્સ તત્થ નિબ્બત્તસ્સ અભાવતો સુઞ્ઞં યં પઠમજ્ઝાનભૂમિસઙ્ખાતં બ્રહ્મવિમાનં આદિતો નિબ્બત્તતિ, તં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપપજ્જામિ ઉપેમિ.

બ્રહ્માતિ કામાવચરસત્તેહિ વિસિટ્ઠટ્ઠેન તથા તથા બ્રૂહિતગુણતાય બ્રહ્મવિહારતો નિબ્બત્તનટ્ઠેન ચ બ્રહ્મા. બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતેહિ મહન્તો બ્રહ્માતિ મહાબ્રહ્મા, તતો એવ તે અભિભવિત્વા ઠિતત્તા અભિભૂ. તેહિ ન કેનચિપિ ગુણેન અભિભૂતોતિ અનભિભૂતો. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસવચને નિપાતો. દસ્સનતો દસો, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં દસ્સનસમત્થો અભિઞ્ઞાઞાણેન પસ્સિતબ્બં પસ્સામીતિ અત્થો. સેસબ્રહ્માનં ઇદ્ધિપાદભાવનાબલેન અત્તનો ચિત્તઞ્ચ મમ વસે વત્તેમીતિ વસવત્તી હોમીતિ યોજેતબ્બં. તદા કિર બોધિસત્તો અટ્ઠસમાપત્તિલાભીપિ સમાનો તથા સત્તહિતં અત્તનો પારમિપૂરણઞ્ચ ઓલોકેન્તો તાસુ એવ દ્વીસુ ઝાનભૂમીસુ નિકન્તિ ઉપ્પાદેત્વા મેત્તાબ્રહ્મવિહારવસેન અપરાપરં સંસરિ. તેન વુત્તં ‘‘સત્ત વસ્સાનિ…પે… વસવત્તી’’તિ.

એવં ભગવા રૂપાવચરપુઞ્ઞસ્સ વિપાકમહન્તતં પકાસેત્વા ઇદાનિ કામાવચરપુઞ્ઞસ્સપિ વિપાકં દસ્સેન્તો ‘‘છત્તિંસક્ખત્તુ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સક્કો અહોસિન્તિ છત્તિંસક્ખત્તું છત્તિંસવારે અઞ્ઞત્થ અનુપપજ્જિત્વા નિરન્તરં સક્કો દેવાનમિન્દો તાવતિંસદેવરાજા અહોસિં. રાજા અહોસિન્તિઆદીસુ ચતૂહિ અચ્છરિયધમ્મેહિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ ચ લોકં રઞ્જેતીતિ રાજા. ચક્કરતનં વત્તેતિ, ચતૂહિ સમ્પત્તિચક્કેહિ વત્તતિ, તેહિ ચ પરં વત્તેતિ, પરહિતાય ચ ઇરિયાપથચક્કાનં વત્તો એતસ્મિં અત્થીતિ ચક્કવત્તી. ‘‘રાજા’’તિ ચેત્થ સામઞ્ઞં, ‘‘ચક્કવત્તી’’તિ વિસેસં. ધમ્મેન ચરતીતિ ધમ્મિકો, ઞાયેન સમેન વત્તતીતિ અત્થો. ધમ્મેનેવ રજ્જં લભિત્વા રાજા જાતોતિ ધમ્મરાજા, દસવિધે કુસલધમ્મે અગરહિતે ચ રાજધમ્મે નિયુત્તોતિ ધમ્મિકો. તેન ચ ધમ્મેન સકલં લોકં રઞ્જેતીતિ ધમ્મરાજા. પરહિતધમ્મકરણેન વા ધમ્મિકો, અત્તહિતધમ્મકરણેન ધમ્મરાજા. યસ્મા ચક્કવત્તી ધમ્મેન ઞાયેન રજ્જં અધિગચ્છતિ, ન અધમ્મેન, તસ્મા વુત્તં ‘‘ધમ્મેન લદ્ધરજ્જત્તા ધમ્મરાજા’’તિ.

ચતૂસુ દિસાસુ સમુદ્દપરિયોસાનતાય ચાતુરન્તા નામ તત્થ તત્થ દીપે મહાપથવીતિ આહ ‘‘પુરત્થિમ…પે… ઇસ્સરો’’તિ. વિજિતાવીતિ વિજેતબ્બસ્સ વિજિતવા, કામકોધાદિકસ્સ અબ્ભન્તરસ્સ પટિરાજભૂતસ્સ બાહિરસ્સ ચ અરિગણસ્સ વિજયી વિજિનિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. કામં ચક્કવત્તિનો કેનચિ યુદ્ધં નામ નત્થિ, યુદ્ધેન પન સાધેતબ્બસ્સ વિજયસ્સ સિદ્ધિયા ‘‘વિજિતસઙ્ગામો’’તિ વુત્તં. જનપદો વા ચતુબ્બિધઅચ્છરિયધમ્મેન સમન્નાગતો અસ્મિં રાજિનિ થાવરિયં કેનચિ અસંહારિયં દળ્હભત્તિભાવં પત્તો, જનપદે વા અત્તનો ધમ્મિકાય પટિપત્તિયા થાવરિયં થિરભાવં પત્તોતિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો. ચણ્ડસ્સ હિ રઞ્ઞો બલિદણ્ડાદીહિ લોકં પીળયતો મનુસ્સા મજ્ઝિમજનપદં છડ્ડેત્વા પબ્બતસમુદ્દતીરકન્દરાદીનિ નિસ્સાય પચ્ચન્તે વાસં કપ્પેન્તિ. અતિમુદુકસ્સ રઞ્ઞો ચોરેહિ સાહસિકધનવિલોપપીળિતા મનુસ્સા પચ્ચન્તં પહાય જનપદમજ્ઝે વાસં કપ્પેન્તિ. ઇતિ એવરૂપે રાજિનિ જનપદો થિરભાવં ન પાપુણાતિ.

સત્તરતનસમન્નાગતોતિ ચક્કરતનાદીહિ સત્તહિ રતનેહિ સમુપેતો. તેસુ હિ રાજા ચક્કવત્તી ચક્કરતનેન અજિતં જિનાતિ, હત્થિઅસ્સરતનેહિ વિજિતે સુખેનેવ અનુવિચરતિ, પરિણાયકરતનેન વિજિતમનુરક્ખતિ, અવસેસેહિ ઉપભોગસુખમનુભવતિ. પઠમેન ચસ્સ ઉસ્સાહસત્તિયોગો, પચ્છિમેન મન્તસત્તિયોગો, હત્થિઅસ્સગહપતિરતનેહિ પભુસત્તિયોગો સુપરિપુણ્ણો હોતિ. ઇત્થિમણિરતનેહિ ઉપભોગસુખમનુભવતિ, સેસેહિ ઇસ્સરિયસુખં. વિસેસતો ચસ્સ પુરિમાનિ તીણિ અદોસકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ, મજ્ઝિમાનિ અલોભકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન, પચ્છિમમેકં અમોહકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેનાતિ.

સૂરાતિ સત્તિવન્તો, નિબ્ભયાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘અભીરુનો’’તિ. અઙ્ગન્તિ કારણં. યેન કારણેન ‘‘વીરા’’તિ વુચ્ચેય્યું, તં વીરઙ્ગં. તેનાહ ‘‘વીરિયસ્સેતં નામ’’ન્તિ. યાવ ચક્કવાળપબ્બતા ચક્કસ્સ વત્તનતો ‘‘ચક્કવાળપબ્બતં સીમં કત્વા ઠિતસમુદ્દપરિયન્ત’’ન્તિ વુત્તં. અદણ્ડેનાતિ ઇમિના ધનદણ્ડસ્સ સરીરદણ્ડસ્સ ચ અકરણં વુત્તં. અસત્થેનાતિ ઇમિના પન સેનાય યુજ્ઝનસ્સાતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘ન દણ્ડેના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યે કતાપરાધે સત્તે સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ ગણ્હન્તિ, તે ધનદણ્ડેન રજ્જં કારેન્તિ. યે છેજ્જભેજ્જં અનુસાસન્તિ, તે સત્થદણ્ડેન. અહં પન દુવિધમ્પિ દણ્ડં પહાય અદણ્ડેન અજ્ઝાવસિં. યે એકતોધારાદિના સત્થેન પરં વિહેઠેન્તિ, તે સત્થેન રજ્જં કારેન્તિ નામ. અહં પન સત્થેન ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં કસ્સચિ અનુપ્પાદેત્વા ધમ્મેનેવ ‘‘એહિ ખો, મહારાજા’’તિ એવં પટિરાજૂહિ સમ્પટિચ્છિતાગમનો વુત્તપ્પકારં પથવિં અભિજિનિત્વા અજ્ઝાવસિં, અભિવિજિનિત્વા સામી હુત્વા વસિન્તિ.

ઇતિ ભગવા અત્તાનં કાયસક્ખિં કત્વા પુઞ્ઞાનં વિપાકમહન્તતં પકાસેત્વા ઇદાનિ તમેવત્થં ગાથાબન્ધનેન દસ્સેન્તો ‘‘પસ્સ, પુઞ્ઞાનં વિપાક’’ન્તિઆદિમાહ. સુખેસિનોતિ આલપનવચનમેતં, તેન સુખપરિયેસકે સત્તે આમન્તેતિ. પાળિયં પન ‘‘પસ્સથા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘પસ્સા’’તિ વચનબ્યત્તયો કતોતિ દટ્ઠબ્બો. મનુસ્સાનં ઉરે સત્થં ઠપેત્વા ઇચ્છિતધનહરણાદિના વા સાહસકારિતાય સાહસિકા, તેસં કમ્મં સાહસિકકમ્મં. પથવિયા ઇસ્સરો પથબ્યોતિ આહ ‘‘પુથવિસામિકો’’તિ.

મેત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.