૬. અબ્યાકતવગ્ગો

૧-૨. અબ્યાકતસુત્તાદિવણ્ણના

૫૪-૫૫. છટ્ઠવગ્ગસ્સ પઠમં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. દુતિયે અતીતે અત્તભાવે નિબ્બત્તકં કમ્મન્તિ ‘‘પુરિમકમ્મભવસ્મિં મોહો અવિજ્જા, આયૂહના સઙ્ખારા, નિકન્તિ તણ્હા, ઉપગમનં ઉપાદાનં, ચેતના ભવો’’તિ એવમાગતં સપરિક્ખારં પઞ્ચવિધં કમ્મવટ્ટમાહ. એતરહિ મે અત્તભાવો ન સિયાતિ વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદનાસહિતં પચ્ચુપ્પન્નં પઞ્ચવિધં વિપાકવટ્ટમાહ. યં અત્થિકન્તિ યં પરમત્થતો વિજ્જમાનકં. તેનાહ ‘‘ભૂત’’ન્તિ. તઞ્હિ પચ્ચયનિબ્બત્તતાય ‘‘ભૂત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તં પજહામીતિ તપ્પટિબદ્ધચ્છન્દરાગપ્પહાનેન તતો એવ આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનવસેન પજહામિ પરિચ્ચજામિ. હરિતન્તન્તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૦૩) હરિતમેવ. અન્ત-સદ્દેન પદવડ્ઢનં કતં યથા ‘‘વનન્તં સુત્તન્ત’’ન્તિ, અલ્લતિણાદીનિ આગમ્મ નિબ્બાયતીતિ અત્થો. પથન્તન્તિ મહામગ્ગં. સેલન્તન્તિ પબ્બતં. ઉદકન્તન્તિ ઉદકં. રમણીયં વા ભૂમિભાગન્તિ તિણગુમ્બાદિરહિતં વિવિત્તં અબ્ભોકાસભૂમિભાગં. અનાહારાતિ અપચ્ચયા નિરુપાદાના. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

અબ્યાકતસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તિસ્સબ્રહ્માસુત્તવણ્ણના

૫૬. તતિયે વિવિત્તાનિ તાદિસાનિ પન પરિયન્તાનિ અતિદૂરાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘અન્તિમપરિયન્તિમાની’’તિ. અન્તે ભવાનિ અન્તિમાનિ, અન્તિમાનિયેવ પરિયન્તિમાનિ. ઉભયેનપિ અતિદૂરતં દસ્સેતિ. સમન્નાહારે ઠપયમાનોતિ ઇન્દ્રિયં સમાકારેન વત્તેન્તો ઇન્દ્રિયસમતં પટિપાદેન્તો નામ હોતિ. વિપસ્સનાચિત્તસમ્પયુત્તો સમાધિ, સતિપિ સઙ્ખારનિમિત્તાવિરહે નિચ્ચનિમિત્તાદિવિરહતો ‘‘અનિમિત્તો’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘અનિમિત્તન્તિ બલવવિપસ્સનાસમાધિ’’ન્તિ.

તિસ્સબ્રહ્માસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૭. સીહસેનાપતિસુત્તાદિવણ્ણના

૫૭-૬૦. ચતુત્થે કુચ્છિતો અરિયો કદરિયો. થદ્ધમચ્છરિયસદિસં હિ કુચ્છિતં સબ્બનિહીનં નત્થિ સબ્બકુસલાનં આદિભૂતસ્સ નિસેધનતો. સેસમેત્થ પઞ્ચમાદીનિ ચ ઉત્તાનત્થાનેવ.

સીહસેનાપતિસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પચલાયમાનસુત્તવણ્ણના

૬૧. અટ્ઠમે આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરેય્યાસીતિ દિવા વા રત્તિં વા સૂરિયપજ્જોતચન્દમણિઆદીનં આલોકં ‘‘આલોકો’’તિ મનસિ કરેય્યાસિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – સૂરિયચન્દાલોકાદિં દિવા રત્તિઞ્ચ ઉપલદ્ધં યથાલદ્ધવસેનેવ મનસિ કરેય્યાસિ, ચિત્તે ઠપેય્યાસિ. યથા તે સુભાવિતાલોકકસિણસ્સ વિય કસિણાલોકો યદિચ્છકં યાવદિચ્છકઞ્ચ સો આલોકો રત્તિયં ઉપતિટ્ઠતિ, યેન તત્થ દિવાસઞ્ઞં ઠપેય્યાસિ, દિવા વિય વિગતથિનમિદ્ધોવ ભવેય્યાસીતિ. તેનાહ ‘‘યથા દિવા તથા રત્તિ’’ન્તિ. ઇતિ વિવટેન ચેતસાતિ એવં અપિહિતેન ચિત્તેન થિનમિદ્ધપિધાનેન અપિહિતત્તા. અપરિયોનદ્ધેનાતિ સમન્તતો અનોનદ્ધેન અસઞ્છાદિતેન. સહોભાસન્તિ સઞાણોભાસં. થિનમિદ્ધવિનોદનઆલોકોપિ વા હોતુ કસિણાલોકોપિ વા પરિકમ્માલોકોપિ વા, ઉપક્કિલેસાલોકો વિય સબ્બોયં આલોકો ઞાણસમુટ્ઠાનોવાતિ. યેસં અકરણે પુગ્ગલો મહાજાનિયો હોતિ, તાનિ અવસ્સં કાતબ્બાનિ. યાનિ અકાતુમ્પિ વટ્ટન્તિ, સતિ સમવાયે કાતબ્બતો તાનિ કરણીયાનીતિ આહ ‘‘ઇતરાનિ કરણીયાની’’તિ. અથ વા કત્તબ્બાનિ કમ્માનિ કરણં અરહન્તીતિ કરણીયાનિ. ઇતરાનિ કિચ્ચાનીતિપિ વદન્તિ.

આદિનયપ્પવત્તા વિગ્ગાહિકકથાતિ ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ, કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ, મિચ્છાપટિપન્નો ત્વમસિ, અહમસ્મિ સમ્માપટિપન્નો, સહિતં મે, અસહિતં તે, પુરેવચનીયં પચ્છા અવચ, પચ્છાવચનીયં પુરે અવચ, અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તં, આરોપિતો તે વાદો, નિગ્ગહિતો ત્વમસિ. ચર વાદપ્પમોક્ખાય, નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૮; મ. નિ. ૩.૪૧) એવંપવત્તા કથા. તત્થ સહિતં મેતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૮) મય્હં વચનં સહિતં સિલિટ્ઠં, અત્થયુત્તં કારણયુત્તન્તિ અત્થો. સહિતન્તિ વા પુબ્બાપરાવિરુદ્ધં. અસહિતં તેતિ તુય્હં વચનં અસહિતં અસિલિટ્ઠં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તુય્હં દીઘરત્તાચિણ્ણવસેન સુપ્પગુણં, તં મય્હં એકવચનેનેવ વિપરાવત્તં પરિવત્તિત્વા ઠિતં, ન કિઞ્ચિ જાનાસીતિ અત્થો. આરોપિતો તે વાદોતિ મયા તવ વાદે દોસો આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ દોસમોચનત્થં ચર વિચર, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા સિક્ખાતિ અત્થો. નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસીતિ અથ સયં પહોસિ, ઇદાનિ એવ નિબ્બેઠેહીતિ અત્થો.

તણ્હા સબ્બસો ખીયન્તિ એત્થાતિ તણ્હાસઙ્ખયો, તસ્મિં. તણ્હાસઙ્ખયેતિ ચ ઇદં વિસયે ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘તં આરમ્મણં કત્વા’’તિ. વિમુત્તચિત્તતાયાતિ સબ્બસંકિલેસેહિ વિપ્પયુત્તચિત્તતાય. અપરભાગે પટિપદા નામ અરિયસચ્ચાભિસમયો. સા સાસનચારિગોચરા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બતોતિ આહ ‘‘પુબ્બભાગપ્પટિપદં સંખિત્તેન દેસેથાતિ પુચ્છતી’’તિ. અકુપ્પધમ્મતાય ખયવયસઙ્ખાતં અન્તં અતીતાતિ અચ્ચન્તા, સો એવ અપરિહાયનસભાવત્તા અચ્ચન્તા નિટ્ઠા અસ્સાતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠા. તેનાહ ‘‘એકન્તનિટ્ઠો સતતનિટ્ઠોતિ અત્થો’’તિ. ન હિ પટિવિદ્ધસ્સ લોકુત્તરધમ્મસ્સ દસ્સન્નં કુપ્પન્નં નામ અત્થિ. અચ્ચન્તમેવ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમો એતસ્સ અત્થીતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ વુસિતત્તા તસ્સ ચ અપરિહાયનસભાવત્તા અચ્ચન્તં બ્રહ્મચારીતિ અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી. તેનાહ ‘‘નિચ્ચબ્રહ્મચારીતિ અત્થો’’તિ. પરિયોસાનન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયપરિયપરિયોસાનં વટ્ટદુક્ખપરિયોસાનઞ્ચ.

પઞ્ચક્ખન્ધાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. સક્કાયસબ્બઞ્હિ સન્ધાય ઇધ ‘‘સબ્બે ધમ્મા’’તિ વુત્તં વિપસ્સનાવિસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તસ્મા આયતનધાતુયોપિ તગ્ગતિકા એવ દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ભગવા ‘‘નાલં અભિનિવેસાયા’’તિ. ન યુત્તા અભિનિવેસાય ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ અજ્ઝોસાનાય. ‘‘અલમેવ નિબ્બિન્દિતું અલં વિરજ્જિતુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૭૨; સં. નિ. ૨.૧૨૪, ૧૨૮, ૧૩૪, ૧૪૩) વિય અલં-સદ્દો યુત્તત્થોપિ હોતીતિ આહ ‘‘ન યુત્તા’’તિ. સમ્પજ્જન્તીતિ ભવન્તિ. યદિપિ ‘‘તતિયા ચતુત્થી’’તિ ઇદં વિસુદ્ધિદ્વયં અભિઞ્ઞાપઞ્ઞા, તસ્સ પન સપચ્ચયનામરૂપદસ્સનભાવતો સતિ ચ પચ્ચયપરિગ્ગહે સપચ્ચયત્તા અનિચ્ચન્તિ, નામરૂપસ્સ અનિચ્ચતાય દુક્ખં, દુક્ખઞ્ચ અનત્તાતિ અત્થતો લક્ખણત્તયં સુપાકટમેવ હોતીતિ આહ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાય અભિજાનાતી’’તિ. તથેવ તીરણપરિઞ્ઞાયાતિ ઇમિના અનિચ્ચાદિભાવેન નાલં અભિનિવેસાયાતિ નામરૂપસ્સ ઉપસંહરતિ, ન અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાનં સમ્ભારધમ્માનં. પુરિમાય હિ અત્થતો આપન્નં લક્ખણત્તયં ગણ્હાતિ સલક્ખણસલ્લક્ખણપરત્તા તસ્સા. દુતિયાય સરૂપતો તસ્સા લક્ખણત્તયારોપનવસેન સમ્મસનભાવતો. એકચિત્તક્ખણિકતાય અભિનિપાતમત્તતાય ચ અપ્પમત્તકમ્પિ. રૂપપરિગ્ગહસ્સ ઓળારિકભાવતો અરૂપપરિગ્ગહં દસ્સેતિ. દસ્સેન્તો ચ વેદનાય આસન્નભાવતો, વિસેસતો સુખસારાગિતાય, ભવસ્સાદગધિતમાનસતાય ચ થેરસ્સ વેદનાવસેન નિબ્બત્તેત્વા દસ્સેતિ.

ખયવિરાગોતિ ખયસઙ્ખાતો વિરાગો સઙ્ખારાનં પલુજ્જના. યં આગમ્મ સબ્બસો સઙ્ખારેહિ વિરજ્જના હોતિ, તં નિબ્બાનં અચ્ચન્તવિરાગો. નિરોધાનુપસ્સિમ્હિપીતિ નિરોધાનુપસ્સિપદેપિ. એસેવ નયોતિ અતિદિસિત્વા તં એકદેસેન વિવરન્તો ‘‘નિરોધોપિ હિ…પે… દુવિધોયેવા’’તિ આહ. ખન્ધાનં પરિચ્ચજનં તપ્પટિબદ્ધકિલેસપ્પહાનવસેનાતિ યેનાકારેન વિપસ્સના કિલેસે પજહતિ, તેનાકારેન તંનિમિત્તક્ખન્ધે ચ પજહતીતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ આહ ‘‘સા હિ…પે… વોસ્સજ્જતી’’તિ. આરમ્મણતોતિ કિચ્ચસાધનવસેન આરમ્મણકરણતો. એવઞ્હિ મગ્ગતો અઞ્ઞેસં નિબ્બાનારમ્મણાનં પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગાભાવો સિદ્ધોવ હોતિ. પરિચ્ચજનેન પક્ખન્દનેન ચાતિ દ્વીહિપિ વા કારણેહિ. સોતિ મગ્ગો. સબ્બેસં ખન્ધાનં વોસ્સજ્જનં તપ્પટિબદ્ધસંકિલેસપ્પહાનેન દટ્ઠબ્બં. યસ્મા વા વિપસ્સનાચિત્તં પક્ખન્દતીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તચિત્તં સન્ધાયાહ. મગ્ગો ચ સમુચ્છેદવસેન કિલેસે ખન્ધે ચ પરિચ્ચજતિ, તસ્મા યથાક્કમં વિપસ્સનામગ્ગાનઞ્ચ વસેન પક્ખન્દનપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગાપિ વેદિતબ્બા. તદુભયસમઙ્ગીતિ વિપસ્સનાસમઙ્ગી મગ્ગસમઙ્ગી ચ. ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદિવચનતો (પટિ. મ. ૧.૫૨) હિ યથા વિપસ્સનાય કિલેસાનં પરિચ્ચાગપ્પટિનિસ્સગ્ગો લબ્ભતિ, એવં આયતિં તેહિ કિલેસેહિ ઉપ્પાદેતબ્બક્ખન્ધાનમ્પિ પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો વત્તબ્બો. પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો પન મગ્ગે લબ્ભમાનાય એકન્તકારણભૂતાય વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય વસેન વેદિતબ્બો. મગ્ગે પન તદુભયમ્પિ ઞાયાગતમેવ નિપ્પરિયાયતોવ લબ્ભમાનત્તા. તેનાહ ‘‘તદુભયસમઙ્ગીપુગ્ગલો’’તિઆદિ. પુચ્છન્તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન ‘‘ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતી’’તિ એત્થ કામુપાદાનવસેન ઉપાદિયનં પટિક્ખિપતીતિ આહ ‘‘તણ્હાવસેન ન ઉપાદિયતી’’તિ. તણ્હાવસેન વા અસતિ ઉપાદિયને દિટ્ઠિવસેન ઉપાદિયનં અનવકાસમેવાતિ ‘‘તણ્હાવસેન’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ન પરામસતીતિ નાદિયતિ. દિટ્ઠિપરામાસવસેન વા ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના ન પરામસતિ. સંખિત્તેનેવ કથેસીતિ તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન પપઞ્ચં અકત્વા કથેસિ.

પચલાયમાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. મેત્તસુત્તવણ્ણના

૬૨. નવમે મા, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞાનન્તિ (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૬૨) એત્થ માતિ પટિસેધે નિપાતો. પુઞ્ઞ-સદ્દો ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦) પુઞ્ઞફલે આગતો. ‘‘અવિજ્જાગતોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞઞ્ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) કામરૂપાવચરસુચરિતેસુ. ‘‘પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) સુગતિવિસેસભૂતે ઉપપત્તિભવે. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂ’’તિઆદીસુ (ઇતિવુ. ૬૦; દી. નિ. ૩.૩૦૫; અ. નિ. ૮.૩૬) કુસલચેતનાયં. ઇધ પન તેભૂમકકુસલધમ્મે વેદિતબ્બો. ભાયિત્થાતિ એત્થ દુવિધં ભયં ઞાણભયં, સારજ્જભયન્તિ. તત્થ ‘‘યેપિ તે, ભિક્ખવે, દેવા દીઘાયુકા વણ્ણવન્તો સુખબહુલા ઉચ્ચેસુ વિમાનેસુ ચિરટ્ઠિતિકા, તેપિ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા યેભુય્યેન ભયં સંવેગં સન્તાસં આપજ્જન્તી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૩) આગતં ઞાણભયં. ‘‘અહુદેવ ભયં, અહુ છમ્ભિતત્તં, અહુ લોમહંસો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૧૮) આગતં સારજ્જભયં. ઇધાપિ સારજ્જભયમેવ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ભિક્ખવે, દીઘરત્તં કાયવચીસંયમો વત્તપ્પટિવત્તપૂરણં એકાસનં એકસેય્યં ઇન્દ્રિયદમો ધુતધમ્મેહિ ચિત્તસ્સ નિગ્ગહો સતિસમ્પજઞ્ઞં કમ્મટ્ઠાનાનુયોગવસેન વીરિયારમ્ભોતિ એવમાદીનિ યાનિ ભિક્ખુના નિરન્તરં પવત્તેતબ્બાનિ પુઞ્ઞાનિ, તેહિ મા ભાયિત્થ, મા ભયં સન્તાસં આપજ્જિત્થ. એકચ્ચસ્સ દિટ્ઠધમ્મસુખસ્સ ઉપરોધભયેન સમ્પરાયિકનિબ્બાનસુખદાયકેહિ પુઞ્ઞેહિ મા ભાયિત્થાતિ. નિસ્સક્કે ઇદં સામિવચનં.

ઇદાનિ તતો અભાયિતબ્બભાવે કારણં દસ્સેન્તો ‘‘સુખસ્સેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુખ-સદ્દો ‘‘સુખો બુદ્ધાનમુપ્પાદો, સુખા વિરાગતા લોકે’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૯૪) સુખમૂલે આગતો. ‘‘યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્ત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૬૦) સુખારમ્મણે. ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ સુખા સગ્ગા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૫૫) સુખપચ્ચયટ્ઠાને. ‘‘સુખો પુઞ્ઞસ્સ ઉચ્ચયો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૧૮) સુખહેતુમ્હિ. ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારા એતે ધમ્મા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૮૨) અબ્યાપજ્જે. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૧૫; ધ. પ. ૨૦૩, ૨૦૪) નિબ્બાને. ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૩૨; મ. નિ. ૧.૨૭૧; સં. નિ. ૨.૧૫૨) સુખવેદનાયં. ‘‘અદુક્ખમસુખં સન્તં, સુખમિચ્ચેવ ભાસિત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૫૩; ઇતિવુ. ૫૩) ઉપેક્ખાવેદનાયં. ‘‘દ્વેપિ મયા, આનન્દ, વેદના વુત્તા પરિયાયેન સુખા વેદના દુક્ખા વેદના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૮૯) ઇટ્ઠસુખેસુ. ‘‘સુખો વિપાકો પુઞ્ઞાન’’ન્તિઆદીસુ (પેટકો. ૨૩) ઇટ્ઠવિપાકે. ઇધાપિ ઇટ્ઠવિપાકે એવ દટ્ઠબ્બો. ઇટ્ઠસ્સાતિઆદીસુ ઇચ્છિતબ્બતો ચેવ અનિટ્ઠપ્પટિપક્ખતો ચ ઇટ્ઠસ્સ. કમનીયતો મનસ્મિઞ્ચ કમનતો પવિસનતો કન્તસ્સ. પિયાયિતબ્બતો સન્તપ્પનતો ચ પિયસ્સ. મનનીયતો મનસ્સ વડ્ઢનતો ચ મનાપસ્સાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. યદિદં પુઞ્ઞાનીતિ પુઞ્ઞાનીતિ યદિદં વચનં, એતં સુખસ્સ ઇટ્ઠસ્સ વિપાકસ્સ અધિવચનં નામં. સુખસ્સેતં યદિદં પુઞ્ઞાનીતિ ફલેન કારણસ્સ અભેદોપચારં વદતિ. તેન કતૂપચિતાનં પુઞ્ઞાનં અવસ્સંભાવિફલં સુત્વા અપ્પમત્તેન સક્કચ્ચં પુઞ્ઞાનિ કત્તબ્બાનીતિ પુઞ્ઞકિરિયાયં નિયોજેતિ, આદરઞ્ચ નેસં તત્થ ઉપ્પાદેતિ.

ઇદાનિ અત્તના સુનેત્તકાલે કતેન પુઞ્ઞકમ્મેન દીઘરત્તં પચ્ચનુભૂતં ભવન્તરપ્પટિચ્છન્નં ઉળારતરં પુઞ્ઞવિપાકં ઉદાહરિત્વા તમત્થં પાકટતરં કરોન્તો ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અભિજાનામીતિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનામિ, પચ્ચક્ખતો બુજ્ઝામિ. દીઘરત્તન્તિ ચિરકાલં. પુઞ્ઞાનન્તિ દાનાદીનં કુસલધમ્માનં. સત્ત વસ્સાનીતિ સત્ત સંવચ્છરાનિ. મેત્તચિત્તન્તિ મિજ્જતીતિ મેત્તા, સિનિય્હતીતિ અત્થો. મિત્તે ભવા, મિત્તસ્સ વા એસા પવત્તીતિપિ મેત્તા. લક્ખણાદિતો પન હિતાકારપ્પવત્તિલક્ખણા, હિતૂપસંહારરસા, આઘાતવિનયપચ્ચુપટ્ઠાના, સત્તાનં મનાપભાવદસ્સનપદટ્ઠાના. બ્યાપાદૂપસમો એતિસ્સા સમ્પત્તિ, સિનેહસમ્ભવો વિપત્તિ. મેત્તચિત્તં ભાવેત્વાતિ મેત્તાસહગતં ચિત્તં, ચિત્તસીસેન સમાધિ વુત્તોતિ મેત્તાસમાધિં મેતાબ્રહ્મવિહારં ઉપ્પાદેત્વા ચેવ વડ્ઢેત્વા ચ.

સત્ત સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પેતિ સત્ત મહાકપ્પે. સંવટ્ટવિવટ્ટગ્ગહણેનેવ હિ સંવટ્ટટ્ઠાયિવિવટ્ટટ્ઠાયિનોપિ ગહિતા. ઇમં લોકન્તિ કામલોકં. સંવટ્ટમાને સુદન્તિ સંવટ્ટમાને, સુદન્તિ નિપાતમત્તં, વિપજ્જમાનેતિ અત્થો. ‘‘વરસંવત્તટ્ઠાને સુદ’’ન્તિપિ પઠન્તિ. કપ્પેતિ કાલે. કપ્પસીસેન હિ કાલો વુત્તો, કાલે ખીયમાને સબ્બોપિ ખીયતેવ. યથાહ – ‘‘કાલો ઘસતિ ભૂતાનિ, સબ્બાનેવ સહત્તના’’તિ (જા. ૧.૨.૧૯૦). ‘‘આભસ્સરૂપગો હોમી’’તિ વુત્તત્તા તેજોસંવટ્ટવસેનેત્થ કપ્પવુટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. આભસ્સરૂપગોતિ તત્થ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન આભસ્સરબ્રહ્મલોકં ઉપગચ્છામીતિ આભસ્સરૂપગો હોમિ. વિવટ્ટમાનેતિ સણ્ઠહમાનેતિ અત્થો. સુઞ્ઞં બ્રહ્મવિમાનં ઉપપજ્જામીતિ કસ્સચિ સત્તસ્સ તત્થ નિબ્બત્તસ્સ અભાવતો સુઞ્ઞં યં પઠમજ્ઝાનભૂમિસઙ્ખાતં બ્રહ્મવિમાનં આદિતો નિબ્બત્તતિ, તં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપપજ્જામિ ઉપેમિ.

બ્રહ્માતિ કામાવચરસત્તેહિ વિસિટ્ઠટ્ઠેન તથા તથા બ્રૂહિતગુણતાય બ્રહ્મવિહારતો નિબ્બત્તનટ્ઠેન ચ બ્રહ્મા. બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતેહિ મહન્તો બ્રહ્માતિ મહાબ્રહ્મા, તતો એવ તે અભિભવિત્વા ઠિતત્તા અભિભૂ. તેહિ ન કેનચિપિ ગુણેન અભિભૂતોતિ અનભિભૂતો. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસવચને નિપાતો. દસ્સનતો દસો, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં દસ્સનસમત્થો અભિઞ્ઞાઞાણેન પસ્સિતબ્બં પસ્સામીતિ અત્થો. સેસબ્રહ્માનં ઇદ્ધિપાદભાવનાબલેન અત્તનો ચિત્તઞ્ચ મમ વસે વત્તેમીતિ વસવત્તી હોમીતિ યોજેતબ્બં. તદા કિર બોધિસત્તો અટ્ઠસમાપત્તિલાભીપિ સમાનો તથા સત્તહિતં અત્તનો પારમિપૂરણઞ્ચ ઓલોકેન્તો તાસુ એવ દ્વીસુ ઝાનભૂમીસુ નિકન્તિ ઉપ્પાદેત્વા મેત્તાબ્રહ્મવિહારવસેન અપરાપરં સંસરિ. તેન વુત્તં ‘‘સત્ત વસ્સાનિ…પે… વસવત્તી’’તિ.

એવં ભગવા રૂપાવચરપુઞ્ઞસ્સ વિપાકમહન્તતં પકાસેત્વા ઇદાનિ કામાવચરપુઞ્ઞસ્સપિ વિપાકં દસ્સેન્તો ‘‘છત્તિંસક્ખત્તુ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સક્કો અહોસિન્તિ છત્તિંસક્ખત્તું છત્તિંસવારે અઞ્ઞત્થ અનુપપજ્જિત્વા નિરન્તરં સક્કો દેવાનમિન્દો તાવતિંસદેવરાજા અહોસિં. રાજા અહોસિન્તિઆદીસુ ચતૂહિ અચ્છરિયધમ્મેહિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ ચ લોકં રઞ્જેતીતિ રાજા. ચક્કરતનં વત્તેતિ, ચતૂહિ સમ્પત્તિચક્કેહિ વત્તતિ, તેહિ ચ પરં વત્તેતિ, પરહિતાય ચ ઇરિયાપથચક્કાનં વત્તો એતસ્મિં અત્થીતિ ચક્કવત્તી. ‘‘રાજા’’તિ ચેત્થ સામઞ્ઞં, ‘‘ચક્કવત્તી’’તિ વિસેસં. ધમ્મેન ચરતીતિ ધમ્મિકો, ઞાયેન સમેન વત્તતીતિ અત્થો. ધમ્મેનેવ રજ્જં લભિત્વા રાજા જાતોતિ ધમ્મરાજા, દસવિધે કુસલધમ્મે અગરહિતે ચ રાજધમ્મે નિયુત્તોતિ ધમ્મિકો. તેન ચ ધમ્મેન સકલં લોકં રઞ્જેતીતિ ધમ્મરાજા. પરહિતધમ્મકરણેન વા ધમ્મિકો, અત્તહિતધમ્મકરણેન ધમ્મરાજા. યસ્મા ચક્કવત્તી ધમ્મેન ઞાયેન રજ્જં અધિગચ્છતિ, ન અધમ્મેન, તસ્મા વુત્તં ‘‘ધમ્મેન લદ્ધરજ્જત્તા ધમ્મરાજા’’તિ.

ચતૂસુ દિસાસુ સમુદ્દપરિયોસાનતાય ચાતુરન્તા નામ તત્થ તત્થ દીપે મહાપથવીતિ આહ ‘‘પુરત્થિમ…પે… ઇસ્સરો’’તિ. વિજિતાવીતિ વિજેતબ્બસ્સ વિજિતવા, કામકોધાદિકસ્સ અબ્ભન્તરસ્સ પટિરાજભૂતસ્સ બાહિરસ્સ ચ અરિગણસ્સ વિજયી વિજિનિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. કામં ચક્કવત્તિનો કેનચિ યુદ્ધં નામ નત્થિ, યુદ્ધેન પન સાધેતબ્બસ્સ વિજયસ્સ સિદ્ધિયા ‘‘વિજિતસઙ્ગામો’’તિ વુત્તં. જનપદો વા ચતુબ્બિધઅચ્છરિયધમ્મેન સમન્નાગતો અસ્મિં રાજિનિ થાવરિયં કેનચિ અસંહારિયં દળ્હભત્તિભાવં પત્તો, જનપદે વા અત્તનો ધમ્મિકાય પટિપત્તિયા થાવરિયં થિરભાવં પત્તોતિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો. ચણ્ડસ્સ હિ રઞ્ઞો બલિદણ્ડાદીહિ લોકં પીળયતો મનુસ્સા મજ્ઝિમજનપદં છડ્ડેત્વા પબ્બતસમુદ્દતીરકન્દરાદીનિ નિસ્સાય પચ્ચન્તે વાસં કપ્પેન્તિ. અતિમુદુકસ્સ રઞ્ઞો ચોરેહિ સાહસિકધનવિલોપપીળિતા મનુસ્સા પચ્ચન્તં પહાય જનપદમજ્ઝે વાસં કપ્પેન્તિ. ઇતિ એવરૂપે રાજિનિ જનપદો થિરભાવં ન પાપુણાતિ.

સત્તરતનસમન્નાગતોતિ ચક્કરતનાદીહિ સત્તહિ રતનેહિ સમુપેતો. તેસુ હિ રાજા ચક્કવત્તી ચક્કરતનેન અજિતં જિનાતિ, હત્થિઅસ્સરતનેહિ વિજિતે સુખેનેવ અનુવિચરતિ, પરિણાયકરતનેન વિજિતમનુરક્ખતિ, અવસેસેહિ ઉપભોગસુખમનુભવતિ. પઠમેન ચસ્સ ઉસ્સાહસત્તિયોગો, પચ્છિમેન મન્તસત્તિયોગો, હત્થિઅસ્સગહપતિરતનેહિ પભુસત્તિયોગો સુપરિપુણ્ણો હોતિ. ઇત્થિમણિરતનેહિ ઉપભોગસુખમનુભવતિ, સેસેહિ ઇસ્સરિયસુખં. વિસેસતો ચસ્સ પુરિમાનિ તીણિ અદોસકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ, મજ્ઝિમાનિ અલોભકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન, પચ્છિમમેકં અમોહકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેનાતિ.

સૂરાતિ સત્તિવન્તો, નિબ્ભયાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘અભીરુનો’’તિ. અઙ્ગન્તિ કારણં. યેન કારણેન ‘‘વીરા’’તિ વુચ્ચેય્યું, તં વીરઙ્ગં. તેનાહ ‘‘વીરિયસ્સેતં નામ’’ન્તિ. યાવ ચક્કવાળપબ્બતા ચક્કસ્સ વત્તનતો ‘‘ચક્કવાળપબ્બતં સીમં કત્વા ઠિતસમુદ્દપરિયન્ત’’ન્તિ વુત્તં. અદણ્ડેનાતિ ઇમિના ધનદણ્ડસ્સ સરીરદણ્ડસ્સ ચ અકરણં વુત્તં. અસત્થેનાતિ ઇમિના પન સેનાય યુજ્ઝનસ્સાતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘ન દણ્ડેના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યે કતાપરાધે સત્તે સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ ગણ્હન્તિ, તે ધનદણ્ડેન રજ્જં કારેન્તિ. યે છેજ્જભેજ્જં અનુસાસન્તિ, તે સત્થદણ્ડેન. અહં પન દુવિધમ્પિ દણ્ડં પહાય અદણ્ડેન અજ્ઝાવસિં. યે એકતોધારાદિના સત્થેન પરં વિહેઠેન્તિ, તે સત્થેન રજ્જં કારેન્તિ નામ. અહં પન સત્થેન ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં કસ્સચિ અનુપ્પાદેત્વા ધમ્મેનેવ ‘‘એહિ ખો, મહારાજા’’તિ એવં પટિરાજૂહિ સમ્પટિચ્છિતાગમનો વુત્તપ્પકારં પથવિં અભિજિનિત્વા અજ્ઝાવસિં, અભિવિજિનિત્વા સામી હુત્વા વસિન્તિ.

ઇતિ ભગવા અત્તાનં કાયસક્ખિં કત્વા પુઞ્ઞાનં વિપાકમહન્તતં પકાસેત્વા ઇદાનિ તમેવત્થં ગાથાબન્ધનેન દસ્સેન્તો ‘‘પસ્સ, પુઞ્ઞાનં વિપાક’’ન્તિઆદિમાહ. સુખેસિનોતિ આલપનવચનમેતં, તેન સુખપરિયેસકે સત્તે આમન્તેતિ. પાળિયં પન ‘‘પસ્સથા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘પસ્સા’’તિ વચનબ્યત્તયો કતોતિ દટ્ઠબ્બો. મનુસ્સાનં ઉરે સત્થં ઠપેત્વા ઇચ્છિતધનહરણાદિના વા સાહસકારિતાય સાહસિકા, તેસં કમ્મં સાહસિકકમ્મં. પથવિયા ઇસ્સરો પથબ્યોતિ આહ ‘‘પુથવિસામિકો’’તિ.

મેત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ભરિયાસુત્તવણ્ણના

૬૩. દસમે ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા ઉદ્ધં ઉગ્ગતત્તા ઉચ્ચં પત્થટત્તા મહન્તં અવિનિબ્ભોગં વિનિભુઞ્જિત્વા ગહેતું અસક્કુણેય્યં સદ્દં કરોન્તા વદન્તિ. વચીઘોસોપિ હિ બહૂહિ એકજ્ઝં પવત્તિતો અત્થતો ચ સદ્દતો ચ દુરવબોધો કેવલં મહાનિગ્ઘોસો એવ હુત્વા સોતપથમાગચ્છતિ. મચ્છવિલોપેતિ મચ્છે વિલુમ્પિત્વા વિય ગહણે, મચ્છાનં વા વિલુમ્પને. કેવટ્ટાનઞ્હિ મચ્છપચ્છિટ્ઠપિતટ્ઠાને મહાજનો સન્નિપતિત્વા ‘‘ઇધ અઞ્ઞં એકં મચ્છં દેહિ, એકં મચ્છફાલં દેહિ, એતસ્સ તે મહા દિન્નો, મય્હં ખુદ્દકો’’તિ એવં ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દં કરોન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘કેવટ્ટાનં મચ્છપચ્છિં ઓતારેત્વા ઠિતટ્ઠાને’’તિ. મચ્છગ્ગહણત્થં જાલે પક્ખિત્તેપિ તસ્મિં ઠાને કેવટ્ટા ચેવ અઞ્ઞે ચ ‘‘પવિટ્ઠો ન પવિટ્ઠો, ગહિતો ન ગહિતો’’તિ મહાસદ્દં કરોન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘જાલે વા…પે… મહાસદ્દો હોતી’’તિ. કત્તબ્બવત્તન્તિ પાદપરિકમ્માદિકત્તબ્બકિચ્ચં. ખરાતિ ચિત્તેન વાચાય ચ કક્ખળા. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

ભરિયાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. કોધનસુત્તવણ્ણના

૬૪. એકાદસમે સપત્તકરણાતિ વા સપત્તેહિ કાતબ્બા. કોધનન્તિ કુજ્ઝનસીલં. કોધનોયન્તિ કુજ્ઝનો અયં. અયન્તિ ચ નિપાતમત્તં. કોધપરેતોતિ કોધેન અનુગતો, પરાભિભૂતો વા. દુબ્બણ્ણોવ હોતીતિ પકતિયા વણ્ણવાપિ અલઙ્કતપ્પટિયત્તોપિ મુખવિકારાદિવસેન વિરૂપો એવ હોતિ. એતરહિ આયતિઞ્ચાતિ કોધાભિભૂતસ્સ એકન્તમિદં ફલન્તિ દીપેતું ‘‘દુબ્બણ્ણોવા’’તિ અવધારણં કત્વા પુન ‘‘કોધાભિભૂતો’’તિ વુત્તં.

અયસભાવન્તિ અકિત્તિમભાવં. અત્તનો પરેસઞ્ચ અનત્થં જનેતીતિ અનત્થજનનો. અન્તરતોતિ અબ્ભન્તરતો, ચિત્તતો વા. તં જનો નાવબુજ્ઝતીતિ કોધસઙ્ખાતં અન્તરતો અબ્ભન્તરે અત્તનો ચિત્તેયેવ જાતં અનત્થજનનચિત્તપ્પકોપનાદિભયં ભયહેતું અયં બાલમહાજનો ન જાનાતિ. યન્તિ યત્થ. ભુમ્મત્થે હિ એતં પચ્ચત્તવચનં. યસ્મિં કાલે કોધો સહતે નરં, અન્ધતમં તદા હોતીતિ સમ્બન્ધો. યન્તિ વા કારણવચનં, યસ્મા કોધો ઉપ્પજ્જમાનો નરં સહતે અભિભવતિ, તસ્મા અન્ધતમં તદા હોતિ, યદા કુદ્ધોતિ અત્થો યં-તં-સદ્દાનં એકન્તસમ્બન્ધભાવતો. અથ વા યન્તિ કિરિયાપરામસનં. સહતેતિ યદેતં કોધસ્સ સહનં અભિભવનં, એતં અન્ધતમં ભવનન્તિ અત્થો. અથ વા યં નરં કોધો સહતે અભિભવતિ, તસ્સ અન્ધતમં તદા હોતિ. તતો ચ કુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, કુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતીતિ.

ભૂનં વુચ્ચતિ વુદ્ધિ, તસ્સ હનનં ઘાતો એતેસન્તિ ભૂનહચ્ચાનિ. તેનાહ ‘‘હતવુદ્ધીની’’તિ. દમ-સદ્દેન વુત્તમેવત્થં વિભાવેતું પઞ્ઞાવીરિયેન દિટ્ઠિયાતિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘કતરેન દમેના’’તિઆદિમાહ. અનેકત્થો હિ દમ-સદ્દો. ‘‘સચ્ચેન દન્તો દમસા ઉપેતો, વેદન્તગૂ વુસિતબ્રહ્મચરિયો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૯૫; સુ. નિ. ૪૬૭) એત્થ હિ ઇન્દ્રિયસંવરો દમોતિ વુત્તો ‘‘મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ દમેતી’’તિ કત્વા. ‘‘યદિ સચ્ચા દમા ચાગા, ખન્ત્યા ભિય્યોધ વિજ્જતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૯૧) એત્થ પઞ્ઞા દમો ‘‘સંકિલેસં દમેતિ પજહતી’’તિ કત્વા. ‘‘દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેન અત્થિ પુઞ્ઞં, અત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૬૫) એત્થ ઉપોસથકમ્મં દમો ‘‘ઉપવસનવસેન કાયકમ્માદીનિ દમેતી’’તિ કત્વા. ‘‘સક્ખિસ્સસિ ખો ત્વં, પુણ્ણ, ઇમિના દમૂપસમેન સમન્નાગતો સુનાપરન્તસ્મિં જનપદન્તરે વિહરિતુ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૯૬; સં. નિ. ૪.૮૮) એત્થ અધિવાસનક્ખન્તિ દમો ‘‘કોધૂપનાહમક્ખાદિકે દમેતિ વિનોદેતી’’તિ કત્વા. ‘‘ન માનકામસ્સ દમો ઇધત્થિ, ન મોનમત્થિ અસમાહિતસ્સા’’તિ (સં. નિ. ૧.૯) એત્થ અભિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિકો સમાધિપક્ખિકો ધમ્મો દમો ‘‘દમ્મતિ ચિત્તં એતેના’’તિ કત્વા. ઇધાપિ ‘‘તં દમેન સમુચ્છિન્દે, પઞ્ઞાવીરિયેન દિટ્ઠિયા’’તિ વચનતો દમ-સદ્દેન પઞ્ઞાવીરિયદિટ્ઠિયો વુત્તા.

કોધનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અબ્યાકતવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.