૮. પુરિસિન્દ્રિયઞાણસુત્તવણ્ણના

૬૨. અટ્ઠમે નિબ્બત્તિવસેન અપાયસંવત્તનિયેન વા કમ્મુના અપાયેસુ નિયુત્તોતિ આપાયિકો નેરયિકોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અવીચિમ્હિ ઉપ્પજ્જિત્વા તત્થ આયુકપ્પસઞ્ઞિતં અન્તરકપ્પં તિટ્ઠતીતિ કપ્પટ્ઠો. નિરયૂપપત્તિપરિહરણવસેન તિકિચ્છિતું અસક્કુણેય્યોતિ અતેકિચ્છો. અખણ્ડાનીતિ એકદેસેનપિ અખણ્ડિતાનિ. ભિન્નકાલતો પટ્ઠાય બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. અપૂતીનીતિ ઉદકતેમનેન અપૂતિકાનિ. પૂતિકઞ્હિ બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. અવાતાતપહતાનીતિ વાતેન ચ આતપેન ચ ન હતાનિ નિરોજતં ન પાપિતાનિ. નિરોજઞ્હિ કસટં બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. ‘‘સારાદાની’’તિ વત્તબ્બે આ-કારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા પાળિયં ‘‘સારદાની’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘સારાદાની’’તિ. તણ્ડુલસારસ્સ આદાનતો સારાદાનિ, ગહિતસારાનિ પતિટ્ઠિતસારાનિ. નિસ્સરઞ્હિ બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. સુખસયિતાનીતિ ચત્તારો માસે કોટ્ઠે પક્ખિત્તનિયામેનેવ સુખસયિતાનિ સુટ્ઠુ સન્નિચિતાનિ. મણ્ડખેત્તેતિ ઊસખારાદિદોસેહિ અવિદ્ધસ્તે સારક્ખેત્તે. અભિદોતિ અભિ-સદ્દેન સમાનત્થનિપાતપદન્તિ આહ ‘‘અભિઅડ્ઢરત્ત’’ન્તિ. નત્થિ એતસ્સ ભિદાતિ વા અભિદો. ‘‘અભિદં અડ્ઢરત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બે ઉપયોગત્થે પચ્ચત્તવચનં. અડ્ઢરત્તન્તિ ચ અચ્ચન્તસંયોગવચનં, ભુમ્મત્થે વા. તસ્મા અભિદો અડ્ઢરત્તન્તિ અભિન્ને અડ્ઢરત્તસમયેતિ અત્થો. પુણ્ણમાસિયઞ્હિ ગગનમજ્ઝસ્સ પુરતો વા પચ્છતો વા ચન્દે ઠિતે અડ્ઢરત્તસમયો ભિન્નો નામ હોતિ, મજ્ઝે એવ પન ઠિતે અભિન્નો નામ.

સુપ્પબુદ્ધસુનક્ખત્તાદયોતિ એત્થ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૧૨૭ સુપ્પબુદ્ધસક્યવત્થુ) સુપ્પબુદ્ધો કિર સાકિયો ‘‘મમ ધીતરં છડ્ડેત્વા નિક્ખન્તો, મમ પુત્તં પબ્બાજેત્વા તસ્સ વેરિટ્ઠાને ઠિતો ચા’’તિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ સત્થરિ આઘાતં બન્ધિત્વા એકદિવસં ‘‘ન દાનિ નિમન્તિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા ભુઞ્જિતું દસ્સામી’’તિ ગમનમગ્ગં પિદહિત્વા અન્તરવીથિયં સુરં પિવન્તો નિસીદિ. અથસ્સ સત્થરિ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતે તં ઠાનં આગતે ‘‘સત્થા આગતો’’તિ આરોચેસું. સો આહ – ‘‘પુરતો ગચ્છાતિ તસ્સ વદેથ, નાયં મયા મહલ્લકતરો, નાસ્સ મગ્ગં દસ્સામી’’તિ. પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનોપિ તથેવ નિસીદિ. સત્થા માતુલસ્સ સન્તિકા મગ્ગં અલભિત્વા તતોવ નિવત્તિ. સોપિ ચરપુરિસં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ તસ્સ કથં સુત્વા એહી’’તિ. સત્થાપિ નિવત્તન્તો સિતં કત્વા આનન્દત્થેરેન – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, સિતપાતુકમ્મે પચ્ચયો’’તિ પુટ્ઠો આહ – ‘‘પસ્સસિ, આનન્દ, સુપ્પબુદ્ધ’’ન્તિ. પસ્સામિ, ભન્તે. ભારિયં તેન કમ્મં કતં માદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ મગ્ગં અદેન્તેન, ઇતો સત્તમે દિવસે હેટ્ઠાપાસાદે પાસાદમૂલે પથવિયા પવિસિસ્સતી’’તિ આચિક્ખિ.

સુનક્ખત્તોપિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૭) પુબ્બે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મં પુચ્છિ. અથસ્સ ભગવા કથેસિ. સો દિબ્બચક્ખું નિબ્બત્તેત્વા આલોકં વડ્ઢેત્વા ઓલોકેન્તો દેવલોકે નન્દનવનચિત્તલતાવનફારુસકવનમિસ્સકવનેસુ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાને દેવપુત્તે ચ દેવધીતરો ચ દિસ્વા – ‘‘એતેસં એવરૂપાય અત્તભાવસમ્પત્તિયા ઠિતાનં કિર મધુરો નુ ખો સદ્દો ભવિસ્સતી’’તિ સદ્દં સોતુકામો હુત્વા દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા દિબ્બસોતધાતુપરિકમ્મં પુચ્છિ. ભગવા પનસ્સ – ‘‘દિબ્બસોતધાતુસ્સ ઉપનિસ્સયો નત્થી’’તિ ઞત્વા પરિકમ્મં ન કથેસિ. ન હિ બુદ્ધા યં ન ભવિસ્સતિ, તસ્સ પરિકમ્મં કથેન્તિ. સો ભગવતિ આઘાતં બન્ધિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં સમણં ગોતમં પઠમં દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મં પુચ્છિં, સો મય્હં ‘સમ્પજ્જતુ વા મા વા સમ્પજ્જતૂ’તિ કથેસિ. અહં પન પચ્ચત્તપુરિસકારેન તં નિબ્બત્તેત્વા દિબ્બસોતધાતુપરિકમ્મં પુચ્છિં, તં મે ન કથેસિ. અદ્ધા એવં હોતિ ‘અયં રાજપબ્બજિતો દિબ્બચક્ખુઞાણં નિબ્બત્તેત્વા, દિબ્બસોતઞાણં નિબ્બત્તેત્વા, ચેતોપરિયકમ્મઞાણં નિબ્બત્તેત્વા, આસવાનં ખયે ઞાણં નિબ્બત્તેત્વા, મયા સમસમો ભવિસ્સતી’તિ ઇસ્સામચ્છરિયવસેન મય્હં ન કથેતી’’તિ ભિય્યોસો આઘાતં બન્ધિત્વા કાસાયાનિ છડ્ડેત્વા ગિહિભાવં પત્વાપિ ન તુણ્હીભૂતો વિહાસિ. દસબલં પન અસતા તુચ્છેન અબ્ભાચિક્ખિત્વા અપાયૂપગો અહોસિ. તમ્પિ ભગવા બ્યાકાસિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘એવમ્પિ ખો, ભગ્ગવ, સુનક્ખત્તો લિચ્છવિપુત્તો મયા વુચ્ચમાનો અપક્કમેવ ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા, યથા તં આપાયિકો’’તિ (દી. નિ. ૩.૬). તેન વુત્તં ‘‘અપરેપિ સુપ્પબુદ્ધસુનક્ખત્તાદયો ભગવતા ઞાતાવા’’તિ. આદિ-સદ્દેન કોકાલિકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

સુસીમો પરિબ્બાજકોતિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૭૦) એવંનામકો વેદઙ્ગેસુ કુસલો પણ્ડિતો પરિબ્બાજકો. અઞ્ઞતિત્થિયા હિ પરિહીનલાભસક્કારસિલોકા ‘‘સમણો ગોતમો ન જાતિગોત્તાદીનિ આરબ્ભ લાભગ્ગપ્પત્તો જાતો, કવિસેટ્ઠો પનેસ ઉત્તમકવિતાય સાવકાનં બન્ધં બન્ધિત્વા દેતિ. તે તં ઉગ્ગણ્હિત્વા ઉપટ્ઠાકાનં ઉપનિસિન્નકથમ્પિ અનુમોદનમ્પિ સરભઞ્ઞમ્પીતિ એવમાદીનિ કથેન્તિ. તે તેસં પસન્નાનં લાભં ઉપસંહરન્તિ. સચે મયં યં સમણો ગોતમા જાનાતિ, તતો થોકં જાનેય્યામ, અત્તનો સમયં તત્થ પક્ખિપિત્વા મયમ્પિ ઉપટ્ઠાકાનં કથેય્યામ. તતો એતેહિ લાભિતરા ભવેય્યામ. કો નુ ખો સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ખિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ એવં ચિન્તેત્વા ‘‘સુસિમો પટિબલો’’તિ દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ ‘‘એહિ ત્વં, આવુસો સુસીમ, સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયં ચર, ત્વં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા અમ્હે વાચેય્યાસિ, તં મયં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા ગિહીનં ભાસિસ્સામ, એવં મયમ્પિ સક્કતા ભવિસ્સામ ગરુકતા માનિતા પૂજિતા લાભિનો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૭૦).

અથ સુસીમો પરિબ્બાજકો તેસં વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા યેનાનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. થેરો ચ તં આદાય ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં આરોચેસિ. ભગવા પન ચિન્તેસિ ‘‘અયં પરિબ્બાજકો તિત્થિયસમયે ‘અહં પાટિએક્કો સત્થા’તિ પટિજાનમાનો ચરતિ, ‘ઇધેવ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં ચરિતું ઇચ્છામી’તિ કિર વદતિ, કિં નુ ખો મયિ પસન્નો, ઉદાહુ મય્હં વા મમ સાવકાનં ધમ્મકથાય પસન્નો’’તિ. અથસ્સ એકટ્ઠાનેપિ પસાદાભાવં ઞત્વા ‘‘અયં મમ સાસને ‘ધમ્મં થેનેસ્સામી’તિ પબ્બજતિ, ઇતિસ્સ આગમનં અપરિસુદ્ધં, નિપ્ફત્તિ નુ ખો કીદિસા’’તિ ઓલોકેન્તો ‘‘કિઞ્ચાપિ ‘ધમ્મં થેનેસ્સામી’તિ પબ્બજતિ, કતિપાહેનેવ પન ઘટેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘તેનહાનન્દ, સુસીમં પબ્બાજેથા’’તિ આહ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘એવં ભગવતા કો ઞાતો? સુસીમો પરિબ્બાજકો’’તિ.

સન્તતિમહામત્તોતિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૧૪૧ સન્તતિમહામત્તવત્થુ) સો કિર એકસ્મિં કાલે રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ પચ્ચન્તં કુપિતં વૂપસમેત્વા આગતો. અથસ્સ રાજા તુટ્ઠો સત્ત દિવસાનિ રજ્જં દત્વા એકં નચ્ચગીતકુસલં ઇત્થિં અદાસિ. સો સત્ત દિવસાનિ સુરામદમત્તો હુત્વા સત્તમે દિવસે સબ્બાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતો હત્થિક્ખન્ધવરગતો નહાનતિત્થં ગચ્છન્તો સત્થારં પિણ્ડાય પવિસન્તં દ્વારન્તરે દિસ્વા હત્થિક્ખન્ધવરગતોવ સીસં ચાલેત્વા વન્દિ. સત્થા સિતં કત્વા ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, સિતપાતુકરણે હેતૂ’’તિ આનન્દત્થેરેન પુટ્ઠો સિતકારણં આચિક્ખન્તો આહ – ‘‘પસ્સસિ, આનન્દ, સન્તતિમહામત્તં, અજ્જેવ સબ્બાભરણપ્પટિમણ્ડિતો મમ સન્તિકં આગન્ત્વા ચાતુપ્પદિકગાથાવસાને અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘એવં કો ઞાતો ભગવતાતિ? સન્તતિમહામત્તો’’તિ.

પુરિસિન્દ્રિયઞાણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.